خالدبن ابى اسماعيل كوفى ، خالدبن ابى اسماعيل كوفى، راوى امامى قرن سوم. نجاشى (ص ١٥٠) او را ثقه دانسته است و متأخران نيز به تبع نجاشى او را توثيق كردهاند (براى نمونه رجوع کنید به ابنداوود حلّى، ص ٨٦؛ اردبيلى، ج ١، ص ٢٨٩؛ مامقانى، ج ٢٥، ص ٣٥؛ قس سبزوارى، ص ٢١٥). علامه حلّى (ص ١٣٨) خالدبن اسماعيل كوفى را ثقه دانسته كه احتمالا لفظ «ابى» از آن ساقط شده است (براى تفصيل بيشتر در اينباره و احتمال اتحاد اين دو رجوع کنید به نورى، ج ٤، ص ٣٧٨ـ٣٧٩). البته طوسى در رجال (ص ١٩٧) فردى به نام خالدبن اسماعيلبن ايوب مخزومى را در شمار اصحاب امام صادق عليهالسلام برشمرده كه مجهول است (رجوع کنید به مامقانى، ج ٢٥، ص ٤٨). برخى احتمال دادهاند كه نام پدر خالد، بكربن اشعث باشد (تفرشى، ج ٢، ص ١٨٠، پانويس ٣؛ جاپلقى بروجردى، ج ١، ص ٤٥٠؛ مامقانى، ج ٢٥، ص ٣٥، ٦٣، ١٤٣ـ١٤٤)، زيرا نجاشى (ص ١٠٩) كنيه بكر را ابواسماعيل ياد كرده است. بنابراين، احتمالا خالدبن ابىاسماعيل همان خالدبن بكر ملقب به طويل است كه در سند روايتى در باب وصيت نيز آمده است (رجوع کنید به كلينى، ج ٧، ص ٦١ـ٦٢؛ ابنبابويه، ج ٤، ص ١٦٩؛ طوسى، ١٣٩٠، ج ٩، ص ٢٣٦). با وجود اين چون بكر پدر خالد طويل در زمان امام صادق عليهالسلام درگذشته (رجوع کنید به كلينى، همانجا)، و به تصريح نجاشى (همانجا) بكربن اشعث از امام كاظم عليهالسلام روايت كرده، اتحاد اين دو منتفى است. در ضمن يكى بودن كنيه بكربن اشعث و پدر خالد احتمالى بيش نيست (شوشترى، ج ٤، ص ٩٧؛ خويى، ج ٧، ص ١٤).

ابنبابويه به واسطه خالد از عبدالاعلى مولى آلسام، از اصحاب امام صادق عليهالسلام، روايت كرده است (رجوع کنید به ج ٤، ص ٤٤٤). صفوانبن يحيى، عبداللّهبن مسكان و جعفربن بشير نيز از وى حديث نقل كردهاند (اردبيلى، همانجا؛ خويى، ج ٧، ص ١٠). طُرَيحى (ص ٦٥) و كاظمى (ص ٥٥) معيار تمايز وى از راويان مشترك با وى را روايت صفوان از او دانستهاند. بنابراين ظاهراً لفظ ابى از سند روايت مذكور در كافى نيز افتاده است (رجوع کنید به كلينى، ج ٥، ص ٥٦٩). خالد، هم بىواسطه (رجوع کنید به طوسى، ١٣٩٠، ج ٢، ص ٣٧٦) و هم با واسطه از امام صادق عليهالسلام روايت كرده، لذا احتمالا از اصحاب آن حضرت بوده است. همچنين خالد صاحبِ يكى از اصول شيعه است كه صفوانبن يحيى آن را روايت كرده است (نجاشى، ص ١٥٠؛ طوسى، ١٤٢٠، ص ١٧٤؛ قس ابنشهرآشوب، ص ٤٦؛ نيز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج ٢، ص ١٤٨). طريق شيخ طوسى به اين كتاب ضعيف دانسته شده است (رجوع کنید به نورى، ج ٦، ص ١٣٠؛ خويى، همانجا).

منابع:
(١) آقابزرگ طهرانى؛
(٢) ابنبابويه، كتاب مَن لايـَحضُرُهالفقيه، چاپ علىاكبر غفارى، قم ١٤٠٤؛
(٣) ابنداوود حلّى، كتابالرجال، چاپ محمدصادق آلبحرالعلوم، نجف ١٣٩٢/١٩٧٢، چاپ افست قم (بىتا.)؛
(٤) ابنشهرآشوب، معالمالعلماء، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٥) محمدبن على اردبيلى، جامعالرواة و ازاحة الاشتباهات عنالطرق و الاسناد، قم: مكتبةالمحمدى، (بىتا.)؛
(٦) مصطفىبن حسين تفرشى، نقدالرجال، قم ١٤١٨؛
(٧) علىاصغربن محمدشفيع جاپلقى بروجردى، طرائف المقال فى معرفة طبقاتالرجال، چاپ مهدى رجايى، قم ١٤١٠؛
(٨) خويى؛
(٩) محمدباقربن محمدمؤمن سبزوارى، ذخيرةالمعاد فى شرحالارشاد، چاپ سنگى تهران ١٢٧٣ـ١٢٧٤، چاپ افست قم (بىتا.)؛
(١٠) شوشترى؛
(١١) فخرالدينبن محمد طريحى، جامعالمقال فيما يتعلق باحوال الحديث و الرجال، چاپ محمدكاظم طريحى، تهران ?( ١٣٧٤)؛
(١٢) محمدبن حسن طوسى، تهذيبالاحكام، چاپ حسن موسوى خرسان، تهران ١٣٩٠؛
(١٣) همو، رجالالطوسى، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٤) همو، فهرست كتبالشيعة و اصولهم و اسماء المصنفين و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزيز طباطبائى، قم ١٤٢٠؛
(١٥) حسنبن يوسف علامه حلّى، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قيومى اصفهانى، (قم) ١٤١٧؛
(١٦) محمدامينبن محمدعلى كاظمى، هدايةالمحدثين الى طريقة المحمدين، چاپ مهدى رجايى، قم ١٤٠٥؛
(١٧) كلينى؛
(١٨) عبداللّه مامقانى، تنقيح المقال فى علمالرجال، چاپ محيىالدين مامقانى، قم ١٤٢٣ـ؛
(١٩) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشيعةالمشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبيرى زنجانى، قم ١٤٠٧؛
(٢٠) حسينبن محمدتقى نورى، خاتمة مستدرك الوسائل، قم ١٤١٥ـ١٤٢٠.

/ زهرا لطفى /