بازرگان (١) الف ) ده مرزی در آذربایجان غربی . ده بازرگان (جمعیت ، طبق سرشماری ١٣٦٥ ش ، ٤٩٢٥ تن ). در دهستان قلعه دره سی ، بخش مرکزی (حومة ) شهرستان ماکو، در استان آذربایجان غربی ، در ٢٦ کیلومتری شمال غرب شهر ماکو در مرز ایران و ترکیه واقع است . شهر تبریز در ٢٨٠ کیلومتری جنوب شرقی آن قرار گرفته و فاصلة تهران تا بازرگان به ٨٧٩ کیلومتر می رسد. رود موسمی آق چای (آغ چای ) از اراضی آن می گذرد و چندین چشمه دارد. محصولات عمدة آن گندم و جو (آبی و دیم ) و نباتات علوفه ای است . تیره هایی از ایل کوچندة جلالی در اطراف بازرگان ییلاق و قشلاق می کنند. گمرک در اراضی آن تأسیسات دارد (رجوع کنید به بخش دوم مقاله ).

در ١٣٤٧ ش ، با پایان یافتن راه اصلی تاکستان ـ تبریز ـ بازرگان به طول ٨٩٦ کیلومتر، و در ١٣٥٢ ش /١٩٧٣، پس از ساخته شدن نخستین پل بر روی بوسفور و پیوند قسمت آسیایی ترکیه از طریق بالکان با اروپا، بر اهمیّت این راه تجاری ، بویژه گمرک بازرگان ، افزوده شد. پس از انقلاب اسلامی ایران در ١٣٥٧ ش ، بر اثر رونق گرفتن داد و ستد ایران با ترکیه و اروپا، بویژه در دورة جنگ تحمیلی (١٣٥٩-١٣٦٧ ش )، بر اثر دشواریهای دریانوردی در خلیج فارس و آسیب دیدن بندرهای مهم جنوبی ایران ، اهمیّت راه بازرگان افزایش یافت .

بازرگان در منطقه ای زلزله خیز واقع است . در زمین لرزة فاجعه باری که در ١٢٥٦ در منطقة ماکو ـ آرارات رخ داد کمتر خانه ای در ماکو و بازرگان از آسیب در امان ماند (امبرسز و ملویل ، ص ١٨٤-١٨٥).

پیشینه . از تاریخ دهکدة بازرگان اطلاع چندانی در دست نیست . کوهستانها و نواحی پیرامون بازرگان از قدیم سکونتگاه طوایف دامدار کُرد بوده و جادة تبریز ـ بایزید ـ طرابزون از این ناحیه می گذشته است . در منابع تاریخی سالهای ١٢٦٥ تا اواسط ١٢٧١، از هنگامی که مشیرالدوله مأمور تعیین خطوط سرحدی ایران و عثمانی شد، نام دهکدة بازرگان دیده می شود. در ١٢٣٨، پس از اینکه عباس میرزا نایب السلطنه عساکر عثمانی را در آن سوی دهکدة بازرگان درهم شکست ، سرحدات ایران و عثمانی طبق معاهدة ارزروم * تعیین شد (عبدالرزاق مفتون دنبلی ، ص ٣٥٧-٣٦٥؛
اعتمادالسلطنه ، ج ٣، ص ١٢٦). ولی عثمانیها دوباره به ایران تجاوز کردند و سرانجام قرار شد که هیئت ایرانی با نمایندگان روس و انگلیس مرزهای ایران را تعیین کنند. به نوشتة مشیرالدوله ، اردوی مأموران ثلاثه در خارج این قریه (بازرگان ماکو) هشت روز توقف کردند و بازرگان در این زمان در تصرف مباشران ماکو بوده است (ص ١٨٤). متن اعتراض نامة مورخ ١٢٦٨ به کلنل چریکوف و ویلیامز، مأموران دولتهای روسیه و انگلیس ، در بازرگان تهیه شده است (همان ، ص ١٨٦). در پاسخ به این نامه ، مأموران دو دولت اذعان کرده اند که همگی دهات غصب شده به وسیلة دولت عثمانی ، بویژه دهکده های قطور، از جمله بازرگان ، جزو ایران ، و محال خوشاب متعلق به عثمانی است . در پی تعیین خط مرزی ، که از نزدیک بازرگان می گذشت ، عثمانیها از ادعای خود نسبت به ناحیة قطور و حومة شهر خوی ، که مدتی پیش از تعیین خط مرزی ، پادگانی در اوّلی و مناره ای در دوّمی ساخته بودند، صرف نظر کردند (همان ، ص ١٨٨، ١٩٠ـ١٩١). از دورة محمدشاه قاجار (حک : ١٢٥٠ـ ١٢٦٤). مسافرانی که از طریق بایزید به ایران سفر می کردند از آبادی بازرگان می گذشتند (فلاندن ، ص ٥٦). در ١٢٥٥، به اظهار سفیر فوق العادة فرانسه ، که از بازرگان عبور کرده ، دوازده سرباز با پوشاک نظامی از بازرگان حراست می کردند و بازرگان بیش از چند خانه نداشت (سرسی ، ص ٧٣). در ١٣١٠ ش ، بر اثر شورشی که کردان جلالی در منطقة ماکو از جمله بازرگان و آواجیق و سیه چشمه (قره آینه ) به راه انداخته بودند، مدتی منطقة ناامن بود و دولت ایران ناگزیر به آن نواحی قشون اعزام کرد (امین ، ص ٨٤-٨٧). در ١٣٣١، بازرگان دارای ده خانه بود و در حدود ٢٨ کیلومتری (امروز ٣٥ کیلومتری ) جنوب شرقی بایزید قرار داشت (آدامک ، ج ١، ص ٩٦). در ١٣٣٤/١٩١٥ در جریان جنگ جهانی اول ، راه آهنی به طول ٤١٩ کیلومتر و به عرض ١٠٠٧ میلیمتر، از شاه تختی (در نخجوان آن سوی رود ارس ، مقابل پلدشت ) و از طریق ماکو و بازرگان تا خاک عثمانی (کنار رود فرات ) احداث شد که ١٠٥ کیلومتر آن در شهرستان ماکو بود و پس از پایان جنگ برچیده شد (دهقان ، ص ٨٦). ظاهراً طی سالهای ١٣٣٥ ش تا ١٣٤٥ ش و حتی پس از آن ، مدتی جادة خوی به بایزید از زیوه ـ قره آینه ـ عرب دیزی (عرب دیزه ) می گذشت و جادة بازرگان بسته بود (جمالزاده ، نقشة پایان کتاب ؛
حسین ، نقشة ش ٣٤)، زیرا دولت ترکیه ورود مال التجاره از جادة بازرگان را ممنوع کرده بود و کاروانها ناگزیر از جادة قدیم وارد خاک ترکیه می شدند (کیهان ، ج ٣، ص ٤٣٦).

در دوم بهمن ١٣١١، مرز کنونی ایران و ترکیه قطعی شد. طبق مادة یک قرارداد، خط مرزی ، قرای ایرانی از جمله بازرگان را از قریه های ترکیه جدا کرد (مخبر، ص ٨٣-٨٤). ظاهراً در پی آن ، راه ماکو ـ بازرگان ـ طرابزون دوباره دایر شد، (رزم آرا، ١٣٢٠ ش ، ص ٤٠).

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، ( بی جا. تاریخ کتابت ١٢٩٨-١٢٩٩ ) ؛
(٢) نیکلاس امبرسز، چارلز پ . ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣) محمود امین ، «خاطرات سرلشکر شهید محمود امین »، مهنامة ارتش ، ش ١ (فروردین ١٣٥٤ ش )؛
(٤) ایران . وزارت جهاد سازندگی . واحد آمار و برنامه ریزی ، فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع استان آذربایجان غربی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیایی ارتش ، نقشة عملیات مشترک زمینی اقدیر ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٦) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچة مسافات راههای کشور ، تهران ( ١٣٦٦ ش ؟ ) ؛
(٧) محمدعلی جمالزاده ، گنج شایگان ، یا ، اوضاع اقتصادی ایران ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٨) حسین ، اطلس بغلی ایران ، استانبول ١٣٤٥؛
(٩) علی دهقان ، سرزمین زردشت رضائیه : اوضاع طبیعی ، سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی ، اجتماعی ، تاریخی ، ( بی جا. ) ١٣٤٨ ش ؛
(١٠) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیای ایران : آبادیها ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١١) علی رزم آرا، جغرافیای نظامی ایران : آذربایجان باختری ، تهران ١٣٢٠ ش ؛
(١٢) لوران دوسرسی ، ایران در ١٨٣٩-١٨٤٠ م : سفارت فوق العادة کنت دوسرسی ، ترجمة احسان اشراقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٣) اوژن ناپلئون فلاندن ، سفرنامة اوژن فلاندن به ایران ، ترجمة حسین نورصادقی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٤) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠-١٣١١ ش ؛
(١٥) محمدعلی مخبر، مرزهای ایران ، تهران ١٣٢٤ ش ؛
(١٦) مرکز آمار ایران ، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٦٦: جمعیت عشایری دهستانها، کل کشور ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٧) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٦٥. فرهنگ آبادیهای کشور: شهرستان ماکو ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٨) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٦٥. نتایج تفصیلی : شهرستان ماکو ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٩) جعفربن محمدتقی مشیرالدوله تبریزی ، رسالة تحقیقات سرحدیه ، چاپ محمد مشیری ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٢٠) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، مأثر سلطانیه : تاریخ جنگهای ایران و روس ، چاپ غلامحسین صدری افشار، ( چاپ افست تهران ) ، ١٣٩٢؛

(٢١) Ludwig W.Adamec, Historical gazetteers of Iran, Graz ١٩٧٦;
(٢٢) The International Geographic Encyclopedia and Atlas , London ١٩٧٩.

/ خسرو خسروی /

ب ) گمرک . از بزرگترین گمرکهای مسافری ایران در اراضی ده بازرگان ، در استان آذربایجان غربی ، در مرز ایران و ترکیه . فعالیت گمرک بازرگان به طور عمده در امور مسافری ، ترانزیت ، صادرات و واردات کالاست . طبق مادة ١٠ قانون مقررات صادرات و واردات مصوب ١٣٦٥ ش ، کلیة کامیونهای حامل بار از خارج به ایران ، باید در این گمرک تخلیه شود (ایران . وزارت بازرگانی ، ص چهارم ) که البته بعدها تغییراتی در آن داده شده است . در ١٣٦٠ـ١٣٦٧ش (بجز ١٣٦٥)، بیش از ٩٠% کامیونهای ورودی و بیش از ٨٧% وزن کالاهای حمل شده به کشور به گمرک بازرگان اختصاص داشته ؛
در ١٣٦٠-١٣٦٨ ش ، نیز به طور متوسط ، هر سال ٣١٥١ دستگاه کامیون و ٥٢٢ هزار تُن کالا از گمرک بازرگان خارج شده است ( اقتصاد ایران ، ص ٨٠٤، ٨١١).

پیشینه . تاریخچة گمرک بازرگان احتمالاً از سدة اخیر دورتر نمی رود. پیش از تأسیس گمرک مذکور، گمرک در دهکدة صوفی علی (در دهستان آواجیق )، در حدود ٤١ کیلومتری شمال غربی شهر ماکو و در دهکدة سیه چشمه (قره آینه ) قرار داشت و تا شهریور ١٣٢٠ (جنگ جهانی دوم ) دایر بود. ظاهراً پس از احداث جادة بازرگان ، بتدریج ، از اهمیت آن کاسته شد (آریان پور، ص ٣٧). در ١٣٠٧ ش ، و احتمالاً اگر پیش از آن ، گمرک بازرگان در ده بازرگان دایر بود (ایران . وزارت مالیه ، ص ١٣)، بعدها به شهر ماکو منتقل شد، اما در ١٣١٤ ش ، به تقاضای تجار و مسافران ، دوباره در همانجا دایر گشت . در همان سال ، ادارة گمرک در ده بازرگان ، در کنار جاده و در محلی

مشهور به «کوی قدیم »، اقدام به احداث ساختمانی کرد که در ١٣١٦ ش تکمیل شد و آغاز به کارکرد (آریان پور، ص ٣٧-٣٨). در همان سال ، با توافق دو کشور همجوار، ساختمان مشترک گمرکات ایران و ترکیه در دو سوی مرز آغاز شد ولی در ١٣٢٠ ش با اشغال ایران ، تأسیسات آن از میان رفت (ایران . وزارت دارایی ، ١٣٣٥ ش ، ص ٣٦). در ١٣١٧ ش ، نام بازرگان در دفاتر گمرکی نوار مرزی ایران و ترکیه ضبط شده است (ایران . وزارت دارایی ، ( بی تا. ) ، ص ٥٧٢). در ١٣٢٨ ش ، ساختمان گمرک بازسازی و فعالیت آن از سرگرفته شد (ایران . وزارت دارایی ، ١٣٣٥ ش ، ص ٣٧)، اما چون پاسخگوی نیازهای گمرک نبود، در فاصلة ١٣٢٨-١٣٣٥ ش ساختمان آن گسترش یافت (آریان پور، ص ٣٨). در ١٣٥٤ ش ، به علت افزایش ورود و خروج مسافر و کالا، در حدود یک کیلومتری مرز و در مغرب دهکدة بازرگان ، مجتمع بزرگی در قطعه زمینی به وسعت ٣٧ هکتار احداث گردید (همانجا). در ١٣٦٠ ش ، ادارة گمرک بازرگان به ادارة کل گمرک بازرگان مبدل و به عنوان ناظر گمرکات استان آذربایجان غربی تعیین شد (همانجا)، و در ١٣٦٤ ش ، عملیات ساختمان اداری گمرک بازرگان به مساحت ٤٤١٨ متر مربع در چهار طبقه با سالنهای تجاری ، مسافری ، انبار، امورانتظامی و غیره با زیربنای ٩١١٩ متر مربع و پارکینگهای متعدد، به مساحت صد هزار متر مربع و تعداد ٣٤ دستگاه خانة سازمانی برای کارکنان گمرک ، به پایان رسید (همان ، ص ٣٩).

منابع :
(٢٣) علیرضا آریان پور، «از آواجیق تا بازرگان : مروری بر تاریخچه و فعالیت گمرک بازرگان »، ماهنامة گمرک جمهوری اسلامی ایران ، ش ١٩ (تیر و مرداد ١٣٦٨ ش )؛
(٢٤) اقتصاد ایران ، تهیه کنندگان عبدالرضا رکن الدین افتخاری ... ( و دیگران ) ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٢٥) ایران . وزارت بازرگانی ، قانون مقررات صادرات و واردات سال ١٣٦٥ و آیین نامة اجرایی آن ، ( تهران بی تا. ) ؛
(٢٦) ایران . وزارت دارایی ، ادارة کل گمرک ، آمار تجارت ایران با کشورهای بیگانه در سال ١٣١٧ ، تهران ( بی تا. ) ؛
همو،

(٢٧) ماهنامة گمرک ، ش ٣٢٣ و ٣٢٤ (مهر و آبان ١٣٣٥ ش )؛
(٢٨) ایران . وزارت مالیه ، ادارة کل گمرک ، احصائیة تجارتی ایران : مجموعة تجارت عمومی ایران با ممالک خارجه در سال ١٣٠٧ ، تهران ١٣٠٨ ش .

/ گروه جغرافیا ـ مینو یوسف نژاد /