تذکره شاه طهماسب ،

کتابی تاریخی به فارسی نوشتة شاه طهماسب اول صفوی ، مشتمل بر زندگینامة وی از جلوس در ٩٣٠ تا پناهنده شدن بایزید، شاهزادة عثمانی ، به او در ٩٦٩.

شاه انگیزة خود را از نوشتن این کتاب به یادگار نهادن دستورالعملی برای فرزندانش بیان کرده است (ص ٨؛ براون ، ج ٤، ص ٩٤). او این کتاب را به تقلید از بابـُرنامه ، نوشتة ظهیرالدین محمد بابُر * ، نوشته است (براون ، همانجا). این تذکره به سبب نشان دادن روحیات شاه طهماسب ارزشمند است ؛ وی در آن بصراحت از مسائلی سخن می گوید که در کمتر منبعی مشاهده می شود، از جمله واهمة او از رویارویی با سلطان عثمانی ، در پیش گرفتن سیاست صبر، و مقابله با سپاه عثمانی از طریق سوزاندن آبادیها و محصولات ایران ( رجوع کنید به طهماسب صفوی اول ، ص ٥٥ ـ٥٧).

تذکرة شاه طهماسب پنج فصل دارد. نویسنده پس از حمد پروردگار و مدح پیامبر اکرم ، به ذکر تاریخ تولد و سال جلوس و وقایع دورة سلطنت خود می پردازد، از جمله : عزل و نصبهایی که در ابتدای سلطنت کرده ، سرکشیهای قزلباشان و کشتار برخی از سران ایشان ، شرحی در بارة سادات مرعشی قوامیة مازندران ، محاصرة هرات در ٩٣٧ به دست ازبکان (ص ٩ـ٢٤)، شورشهای شاهزادگان و امرا و حکام ولایات همچون اولامه تکلو (ص ٢٤ـ ٣٥) و غازی خان تکلو و سام میرزا (ص ٣٥ـ٤٢) و القاص میرزا/ القاسب میرزا (ص ٤٢ـ٦٢)، روابط ایران

و عثمانی در دورة اسکندرپاشا (پاشای ارزروم ؛ ص ٦٢ـ٧٢)، و سرگذشت بایزید، و پناهندگی او به دربار شاه طهماسب (ص ٧٢ـ ٧٨). نثر این کتاب آمیخته به آیات و احادیث و اشعار پندآموز است (برای نمونه رجوع کنید به ص ٢٤ـ٢٥، ٣٢ـ٣٣،٤٤، ٥٠ ـ٥١) و لغات و تعبیرات ترکی نیز در آن دیده می شود (برای نمونه رجوع کنید به ص ١١، ٣٩). این کتاب شرح مفصّلی در بارة خوابهای بیشمار شاه دارد که به گفتة خودش در سختیها راهگشای وی بوده اند (برای نمونه رجوع کنید به ص ٢٣، ٣٨، ٥٣ ـ٥٤، ٦٥ـ٦٧). مطالب اصلی این کتاب در حاشیه پردازیها پنهان مانده است .

نسخة معتبر تذکرة شاه طهماسب در کتابخانة (شمارة ١) مجلس شورای اسلامی (ش ٢٧٢) موجود است . احمد غلام آن را از مجمع حیدربیک (ظاهراً یک جُنگ ) در ١١٣٨ تا ١١٤٠ نقل و کتابت کرده است (حائری ، ج ١٠، بخش ٣، ص ١٣٧٣، ١٣٧٥). نسخة دیگر که به کتابخانة معتمدالدوله (فرهاد میرزا؟) تعلق داشته ، بسیار پرغلط است و در آخر آن تحریف و افتادگی فراوان است ؛ ابتدای آن نیز با نسخة کتابخانة مجلس تفاوت دارد (همان ، ج ١٠، بخش ٣، ص ١٣٧٤). اعتمادالسلطنه این نسخه را در ضمن جلد دوم مطلع الشمس (ص ٤٥٣ـ٥٠١)، با نام روزنامة شاه طهماسب اول صفوی ، در ١٣٠٢ چاپ سنگی کرد. وی همچنین ذیلی بر آن نوشت که شامل ادامة سرگذشت شاه طهماسب تا زمان مرگ اوست (ج ٢، ص ٥٠١ ـ٥٠٤). نسخه ای از این تذکره که در ١٢١٢ به دستور ابوالفتح سلطان محمد میرزا الصفوی الموسوی الحسینی بهادرخان و به خط عبداللّه استنساخ شده ( رجوع کنید به طهماسب صفوی اول ، ص ٧٩)، درکتابخانة برلین موجود است (برای اطلاع از دیگر نسخ خطی کتاب رجوع کنید به منزوی ، ج ٦، ص ٤٢٨٩). در ١٣٠٨/ ١٨٩٠ پاول هرن این کتاب را بر اساس نسخة کتابخانة برلین با نام تاریخ شاه طهماسب با مقدمه ای در مجلة > انجمن شرق شناسی آلمان < (ج ٤٤، ص ٥٦٣ ـ٦٤٩) در لایپزیگ به چاپ رساند و سال بعد آن را به آلمانی ترجمه و با مقدمه و حواشی به صورت کتابی مستقل در استراسبورگ چاپ کرد (براون ، ج ٤، ص ٩٤، پانویس ؛ مشار، ج ١، ستون ١٢٤٥؛ سحاب ، ص ١٨٤). در ١٣٣٠/ ١٩١٢ این نسخه در کلکته چاپ شد (مشار، همانجا). در ١٣٠٣ ش / ١٩٢٤ عبدالشکور تذکرة شاه طهماسب را از روی نسخة خطی کتابخانة دولتی برلین در برلین منتشر کرد. این چاپ مطابق چاپ اعتمادالسلطنه است ، لیکن تحریفات و افتادگیهای بخش آخر آن را ندارد و غلطهایش کمتر است ؛ با وجود این ، همچنان با نسخة مجلس تفاوت دارد (حائری ، همانجا).

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مطلع الشمس ، چاپ سنگی تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣، چاپ تیمور برهان لیمودهی ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ش ؛
(٢) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبیات ایران ،ج ٤: از صفویه تا عصر حاضر ، ترجمة بهرام مقدادی ، چاپ ضیاءالدین سجادی و عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(٣) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ١٠، بخش ٣، تهران ١٣٤٨ش ؛
(٤) ابوالقاسم سحاب ، فرهنگ خاورشناسان ، تهران ١٣٥٦ش ؛
(٥) طهماسب صفوی اول ، شاه ایران ، تذکرة شاه طهماسب : شرح وقایع و احوالات زندگانی شاه طهماسب صفوی بقلم خودش ، برلین ١٣٤٣؛
(٦) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ١٣٥٥ش ؛
احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٥٣ش .

/ منیژه ربیعی /