جمیله‌ سُلَمیه‌ ، مشهورترین‌ زن‌ خواننده‌ و نوازنده‌ عرب‌ در عصر اموی‌. از زمان‌ تولد وی‌ اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. با توجه‌ به‌ شواهد و قرائنی‌، ظاهراً وی‌ در نیمه‌ نخست‌ خلافت‌ بنی‌امیه‌ می‌زیسته‌ است‌ (فارمر، ص‌٨٦). او كنیز خاندان‌ بَهْز، شاخه‌ای‌ از قوم‌ بنی‌سُلَیم‌، بود و پس‌ از ازدواج‌، چون‌ همسرش‌ مولای‌ بنی‌حارث‌بن‌ خَزرَج‌ بود، او را كنیز انصار خواندند (رجوع کنید به ابوالفرج‌ اصفهانی‌، ج‌١، ص‌٣٨، ج‌٨، ص‌١٨٦؛ نویری‌، ج‌٥، ص‌٤١).

بنابه‌ روایت‌ ابوالفرج‌ اصفهانی‌ (ج‌٨، ص‌١٨٧)، جمیله‌ در همسایگی‌ سائب‌ خاثر * (متوفی‌ ٦٣)، خواننده‌ معروف‌ ایرانی‌الاصل‌، زندگی‌ می‌كرد. وی‌ الحان‌ و آوازهای‌ سائب‌ را حفظ‌ می‌كرد و پنهانی‌ برای‌ خود می‌خواند تا روزی‌ كه‌ بانوی‌ وی‌ از این‌ موضوع‌ آگاه‌ شد و به‌ استعداد فراوان‌ او در موسیقی‌ پی‌برد. پس‌ از آن‌ جمیله‌ در مدینه‌ بسیار معروف‌ گردید و موفق‌ترین‌ معلمِ موسیقی‌ زنان‌ شد (نیز رجوع کنید به نویری‌، ج‌٥، ص‌٤١ـ٤٢؛ فارمر، ص‌٨٥ـ ٨٦). نبوغ‌ وی‌ در موسیقی‌ باعث‌ شد كه‌ به‌ مقامی‌ منحصر به‌ فرد دست‌ یابد تا جایی‌ كه‌ مَعبدبن‌ وَهْب‌ * (متوفی‌ ١٢٦)، خواننده‌ معروف‌ دوره‌ اموی‌، جمیله‌ را اصل‌ موسیقی‌ و خود و دیگر موسیقیدانان‌ را فرع‌ و شاخه‌ آن‌ می‌خواند و اعتقاد داشت‌ كه‌ اگر جمیله‌ نبود هیچ‌كدام‌ از آنها موسیقیدان‌ نمی‌شدند. مُحْرِزی‌ (متوفی‌ ١٤٠) نیز او را عالم‌ترین‌ كس‌ به‌ موسیقی‌ می‌دانست‌ (ابوالفرج‌ اصفهانی‌، ج‌٨، ص‌١٨٦؛ نیز رجوع کنید به نویری‌، ج‌٥، ص‌٤١).

با توجه‌ به‌ اینكه‌ سائب‌ خاثر پرورش‌یافته‌ فرهنگ‌ و موسیقی‌ ایرانی‌ و جمیله‌ متأثر از وی‌ بوده‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ بیشتر درباره‌ سائب‌ رجوع کنید به ابوالفرج‌ اصفهانی‌، ج‌٨، ص‌٣٢١ـ٣٢٦؛ فارمر، ص‌٥٣ـ ٥٤؛ نیز رجوع کنید به سائب‌ خاثر * )، می‌توان‌ گفت‌ كه‌ فرهنگ‌ ایرانی‌ در شكوفایی‌ استعداد جمیله‌ سهم‌ بسزایی‌ داشته‌ است‌. برخی‌ از خوانندگان‌ معروف‌ عرب‌، نظیر معبد، ابن‌عایشه‌ (نیمه‌ اول‌ قرن‌ دوم‌)، حَبابه‌ (متوفی‌ ١٠٥) و سَلاّمه‌ (متوفی‌ ١٣٠)، موسیقی‌ را از جمیله‌ فراگرفته‌ بودند. این‌ افراد در محضر وی‌ حاضر می‌شدند و او شیوه‌ خواندن‌ آنها را نقد می‌كرد و همگی‌ نقد او را می‌پذیرفتند (رجوع کنید به ابوالفرج‌ اصفهانی‌، ج‌٨، ص ١٨٨ـ١٩٤).

روایتی‌ كه‌ ابوالفرج‌ اصفهانی‌ (ج‌٨، ص‌٢٠٦ـ٢٠٧) درباره‌ دیدار اَحْوَص‌ * ، ابن‌ابی‌عَتیق‌ * و عمربن‌ ابی‌ربیعه‌ * (متوفی‌ ٩٣) با جمیله‌ نقل‌ كرده‌، نشانه‌ شهرت‌ و احترام‌ جمیله‌ در نزد بزرگان‌ شعر و موسیقی‌ عرب‌ است‌ (نیز رجوع کنید به نویری‌، ج‌٥، ص‌٤٣ـ٤٤).

سفر جمیله‌ به‌ مكه‌ و مراسم‌ پس‌ از آن‌ را می‌توان‌ یكی‌ از مهم‌ترین‌ وقایع‌ تاریخ‌ موسیقی‌ در دوران‌ بنی‌امیه‌ دانست‌. در این‌ سفر بیشتر خوانندگان‌ و نوازندگان‌ برجسته‌ مدینه‌ و شاعرانی‌ چون‌ أحوص‌ او را همراهی‌ می‌كردند. در مكه‌ موسیقیدانان‌ برجسته‌ و شاعران‌ نامدار این‌ شهر، مانند حارث‌بن‌خالد مخزومی‌ * (متوفی‌ ح٨٠) و عمربن‌ ابی‌ربیعه‌، نیز به‌ آنان‌ پیوستند و پس‌ از بازگشت‌ از حج‌، برای‌ بزرگداشت‌ وی‌، در مدینه‌ سه‌ روز مراسم‌ باشكوهی‌ از آواز و موسیقی‌ بر پا كردند (ابوالفرج‌ اصفهانی‌، ج‌٨، ص‌٢٠٨ـ٢٢٠؛ نویری‌، ج‌٥، ص‌٤٤ـ٤٩؛ فارمر، ص‌٧٤ـ٧٥).

هر چند ابوالفرج‌ اصفهانی‌ (ج‌٨، ص‌٢٠٩) تمامی‌ روایات‌ این‌ سفر را مخدوش‌ و مجعول‌ دانسته‌ است‌، این‌ مطالب‌ را می‌توان‌ نشانه‌ شهرت‌ جمیله‌ دانست‌ (رجوع کنید به د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). به‌ نوشته‌ فارمر (ص‌٧٥)، احتمالاً این‌ سفر در دوران‌ ولید اول‌ (حك: ٨٦ـ٩٦) انجام‌ شده‌ است‌ (قس‌، همان‌، ص‌٧٥، پانویس‌٢). از تاریخ‌ درگذشت‌ جمیله‌ اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌، اما زركلی‌ (ج‌٢، ص‌١٣٩) درگذشت‌ وی‌ را حدود ١٢٥ ذكر كرده‌ است‌.

منابع‌:
(١) ابوالفرج‌ اصفهانی‌؛
(٢) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌، بیروت‌ ١٩٩٩؛
(٣) احمدبن‌ عبدالوهاب‌ نویری‌، نهایة الارب‌ فی‌ فنون‌ الادب ، قاهره‌ [ ١٩٢٣ ] ـ١٩٩٠؛

(٤) EI ٢ , s.v. "Djamila" (by A. Schaade-[Ch.Pellat]);
(٥) Henry George Farmer, A history of Arabian music to the XIIIth century , New Delhi ٢٠٠١.

/ بهرام‌ پروین‌ گنابادی‌ /