خزينه خاصه ، خزينه خاصه، سازمانى براى اداره عايدات و هزينه‌هاى شخصى شاهان عثمانى. خزينه كه قبلا جيبِ همايون* ناميده مى‌شد، پس از تنظيمات تحت نظم و ترتيبى مشخص درآمد. پيشتر و به‌ويژه از قرن دوازدهم به بعد، براى نظام‌مند كردن عايدات و هزينه‌هاى شخصى پادشاهان و سامان بخشيدن به آن كوششهايى صورت گرفته بود. در نيمه دوم اين قرن با ايجاد تغييراتى در كاركرد ضربخانه عامره (ضرابخانه)، نظارت بر عايدات خزينه جيب همايون نيز از وظايف ضربخانه محسوب گرديد، اما پس از اعلان تنظيمات در ١٢٥٥/١٨٣٩، نظام خزينه‌هاى متعدد لغو گرديد و همه عايدات در يك خزينه گردآورى مى‌شد. درنتيجه اداره تمام املاك و مزارع و معادن همايون و نيز عايدات حاصل از زمينهاى خاص و اقطاعات، به استثناى برخى مزارع سلطنتى، به خزينه ماليه واگذار گرديد. در مقابل، از اول محرّم ١٢٥٦ مقرر شد كه در اول هر ماه ٥٠٠ ،١٢كيسه آقچه*، به عنوان «تخصيصات سَنيّه»، براى هزينه‌هاى خاص پادشاه به ضربخانه عامره پرداخت شود. اين ماهيانه‌ها و عايداتِ حاصل از مزارع سلطنتى، به مصارف اندرونى همايون، ضربخانه عامره، مطبخ عامره، مفروشات و تعميرات دربار و قصرها، احداث بناهاى جديد، سور همايون، ولادت همايون و عطايا و جز آن اختصاص داشت. در واقع خزينه جيب همايون، كه پيش از تنظيمات در حكم پول توجيبى شاه بود، به صورت سازمانى درآمد كه تمام عايدات شاه در آن جمع مى‌شد و تمام هزينه‌هاى وى را اداره مى‌كرد.

براساس فرمان سلطنتى در رجب ١٢٦٣، نام خزينه جيب همايون به خزينه خاصه تغيير يافت. وزارت خزينه خاصه نيز در ١٨ ربيع‌الاول ١٢٦٦ تأسيس شد.

در دوره سلطان عبدالمجيد اول (حك : ١٢٥٥ـ١٢٧٧) وزارت خزينه خاصه متشكل از دواير محاسبه، مميزى بروات (سرگى محاسبه سى) و اسناد (تحريرات) بود، اما در دوره سلطنت عبدالعزيز (١٢٧٧ـ١٢٩٣) بر تعداد دواير و ابواب جمعى آنها افزوده شد. در تشكيلات جديد واحدهايى چون كارگاه توليد كلاه (فسخانه)، انبار هيزم، اصطبل عامره، انبار مطبخ، مديريت مفروشات و اداره چِفْتلِك* پديد آمد. خزينه خاصه در دوره سلطان عبدالحميد دوم (١٢٩٣ـ١٣٢٧) بيش از پيش توسعه يافت. در اين دوره املاك همايون، كه هم زمان با تنظيمات به خزينه ماليه انتقال يافته بود، بار ديگر به تشكيلات خزينه خاصه عودت داده شد. هيئت ادارى عالى وزارت خزينه خاصه در اين دوره متشكل بود از وزير خزينه خاصه، مستشار، محاسبه‌چى و بازرس كل. دواير مهم وزارت خاصه نيز عبارت بودند از: بخشهاى دفترىِ تحريرات، محاسبه، قيودات، سجلّ احوال، اوراق، اداره وزنه، دايره مركزيه و كميسيون معاينه. براى اداره املاك همايون نيز اداراتى چون دفتر املاك همايون، دفتر اسناد املاك، شعبه جنگل، مركز مهندسان (هندسه‌خانه) و اداره آبيارى (نهريه مركزيه) ايجاد گرديد.

پس از خلع عبدالحميد دوم، با انتقال بخش اعظم املاك شاهانه تحت نظارتِ خزينه خاصه به خزينه ماليه، خزينه خاصه به مديريت كل تبديل شد و واحدهايى هم كه با ابواب جمعى و دوايرشان تحت نظارت خزينه خاصه بودند، محدود شدند. خزينه خاصه نيز پس از تنظيمات، بخش عمده‌اى از درآمد خود را به توسعه اقتصادى و به‌ويژه تأسيس كارخانه‌هاى متعدد، از جمله پارچه‌بافى و معادن آهن، اختصاص داد.

با اينكه تخصيصات سنيّه از ماهانه ٥٠٠ ،١٢كيسه آقچه به ٠٠٠ ،٢٠كيسه آقچه در ١٢٧٢ افزايش يافت و همواره راههاى ديگرى نيز براى كسب درآمد بيشتر (مانند استفاده از درآمد گمركهاى ازمير و استانبول، عايدات عمومى ولايات و سنجقها و تأمين هزينه خزينه خاصه وجود داشت، اما اسرافها و زياده‌خواهيهاى خاندان سلطنتى، توازن بودجه دولتى را عملا غيرممكن كرده بود. برخى اقدامات اصلاحى نيز تأثير چندانى در بهبود اوضاع نابسامان اقتصادى دربار نداشت. براى نمونه سلطان مراد پنجم در ١٢٩٣، در سومين روز جلوس خود، فرمان داد تا ٠٠٠ ،٦٠كيسه از تخصيصات خزينه خاصه كاسته شود و عايدات حاصل از معادن زغال‌سنگ و برخى كارخانه‌هاى ديگر به خزينه ماليه انتقال يابد.

خزينه خاصه، كه هزينه‌هايش بسيار گسترده بود، سرانجام در كار پرداختها گفتار مشكل شد و از بابت پرداخت حقوق و هزينه‌هاى ديگر ٠٠٠،١٥٠، ١ ليره طلا مقروض گرديد. پس از اعلام مشروطيت دوم با صدور فرمان مورخ ١٨ شعبان ١٣٢٦ (رجوع کنید به باشباقانلق عثمانلى آرشيوى، اراده ـ ماليه، شعبان ١٧ـ١٣٢٦)، وامى معادل يك ميليون ليره طلا از خزانه ماليه براى پرداخت بدهيها گرفته شد و در مقابل، املاك همايون به خزينه ماليه واگذار گرديد.

محمد رشاد، كه پس از خلع عبدالحميد دوم پادشاه شد، كليه املاكى را كه از ١٢٩٣ به نام عبدالحميد دوم به املاك سنّيه افزوده شده بود، به خزينه ماليه واگذار كرد. در اين مورد هم مثل مورد سابق، پرداخت پاره‌اى از وامهاى خزينه خاصه به خزينه ماليه محول گرديد.

سلطان محمد ششم، در ١٣٣٨، اراضى، مزارع، مؤسسات و امتيازاتى را كه در دوره‌هاى پيش به خزينه ماليه واگذار شده بود دوباره به خزينه خاصه عودت داد (رجوع کنید به تقويم وقايع، ش ٣٧٤٩، ص٩). در نهايت پس‌از انحلال سلطنت عثمانى و تأسيس جمهورى تركيه، تمام اموال غيرمنقول داراى سند مالكيت شاهان عثمانى در قلمرو جمهورى تركيه به ملت انتقال يافت، اما پس از اين نيز تا مدتها مسئله شكايتهاى وارثان عبدالحميد دوم، درباره اموال خزينه خاصه، دولت تركيه را مشغول كرده بود. محل ساختمان خزينه خاصه تا دوران عبدالحميد دوم، در بناى ضربخانه عامره واقع در توپخانه، در سمت راست ورودى باب همايون بود و در اواخر ١٢٩٤ به كاخ دولمه باغچه‌سراى منتقل شد.

منابع :
(١)عبدالرحمان شرف، تاريخ دولت عثمانيه، استانبول ١٣١٢، ج ٢، جاهاى متعدد؛
(٢) Basbakanlik Osmanli Arsivi, Darbhane-i Amire Defterleri (١١٠٨-١٢٩٩/١٦٩٦-١٨٨٢ tarihleri arasinda ١٢٣٠ defter).
(٣) idem, Hazine-i Hassa Defterleri (١٢٤٢-١٣٠٥/ ١٨٢٦-١٨٨٨ tarihleri arasinda ٩٧٣ defter).
(٤) Cengiz Koseoglu, "Dolmabahce Sarayi Hazine-i Hassa Dairesi", in Milli saraylar, Istanbul ١٩٨٧, ٣٤-٤١.
(٥) Ahmed Lutfi, Tarih, IX-XV, ed. Munir Aktepe, Ankara ١٩٨٤-١٩٩٢.
(٦) Tahsin Pasa, Abdulhamid ve Yildiz hatiralari, Istanbul ١٩٣١, ١٠٤.
(٧)HalidZiyaUsakligil, Saray ve otesi, Istanbul ١٩٦٥, passim.

براى صورت كامل منابع رجوع کنید به
(٨) TVDIA, s.v. Hazine-i Hassa".
/ آرزو (توزدومان) ترزى، تلخيص از د. ا. د. ترك /