حسینی‌همدانى ، سیدمحمد، فقیه و مفسر امامى معاصر. وى در ١٣٢٢ در نجف، در خانواده‌اى اهل علم و تقوا، به دنیا آمد (حسینی‌همدانى، ١٣٦٧ش، ص ٣٥). پدرش، سیدعلی‌بن سیدكاظم همدانى، معروف به میرسید على عرب، از شاگردان آخوند خراسانى، میرزاحسین خلیلى تهرانى، سید محمدكاظم یزدى (مؤلف عروةالوثقى) و ملاحسینقلى همدانى (استاد مشهور سلوك و اخلاق)، و از نوادگان محقق اَعْرَجى علامه سیدمحسن حسینى كاظمى بود (آقابزرگ طهرانى، قسم ٤، ص ١٥٠٧؛ انصارى قمى، ص ٩٢). وى در كتاب انوار درخشان (ج ١، ص ٣) از خود با نام سیدمحمد حسینى نجفی‌عربزاده یاد كرده است. سیدمحمد در ١٣٣٠ به همراه پدرش به همدان رفت و به تحصیل علوم دینى نزد وى پرداخت (حسینی‌همدانى، ١٣٦٧ش، همانجا). در ١٣٤٣ به نجف بازگشت و نزد سیدمحمدهادى میلانى* و آقا عماد رشتى، مرحله سطوح را تكمیل كرد و پس از آن، در ١٣٤٥ در آخرین دوره درس اصول میرزامحمدحسین نائینى* حاضر شد و مورد توجه وى قرار گرفت (همان، ص ٣٥ـ٣٦) تا آنجا كه میرزاى نائینى او را به دامادى خود برگزید (ایازى، ص ١٦٤). وى در درسهاى فقه، اصول، كلام و فلسفه شیخ محمدحسین غروى اصفهانى و سیدحسین بادكوبه‌اى نیز حاضر می‌شد و در كنار آن در حلقه درس اخلاقِ عالِم اخلاقى نجف، سید عبدالغفار مازندرانى، نیز شركت می‌جست. سیدمحمد پس از تكمیل مدارج علمى نزد استادانى چون آقا ضیاء عراقى و شیخ محمدكاظم شیرازى، در ١٣٢٧ش به همدان بازگشت و به تألیف و تدریس و امامت نماز جماعت پرداخت و پس از درگذشت پدرش، در مسجد كولانج همدان به وعظ و ارشاد پرداخت (همانجا). حسینى در ١٥ جمادی‌الاولى ١٤١٧/ ٨ مهر ١٣٧٥ در همدان وفات یافت. پیكرش، پس از تشییع با شكوه، به مشهد انتقال داده شد و در دارالزهد حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام به خاك سپرده شد (همان، ص ٩٣).

برخى از آثار منتشر شده وى عبارت‌اند از :

١) انوار درخشان در تفسیر قرآن، كه مهم‌ترین اثر وى و تفسیر فارسى همه قرآن است. این تفسیر در هجده مجلد در ١٣٨٠، به اهتمام محمدباقر بهبودى، در تهران انتشار یافت. از ویژگیهاى تفسیر انوار درخشان، استناد و توجه فراوان مؤلف به اخبار و روایات تفسیرى اهل بیت علیهم‌السلام است (براى نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ٨١، ١١٣، ١٣٠ـ١٣١، ج ٨، ص ٢٧٤، ٣١٤، ج ١٢، ص ٤٨ـ ٤٩، ١٣٥، ١٨٨، ج ١٨، ص٥٠، ١٠٧ـ ١٠٨، ٢٢٤ـ٢٢٥). با این حال، وى به نقل اخبار و روایات اهل‌بیت بسنده نكرده، بلكه پس از پاره‌اى توضیحات لغوى و نحوى و بیان برخى لطایف و اشارات، به تفسیر و تحلیل آیه پرداخته است. گاهى نیز با عبارتهایى پیچیده و سنگین و با استفاده از اصطلاحات و تعبیرهاى اهل معنا و معرفت، آیات را تفسیر كرده است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ج ١، ص ٨ـ٣٤، ج ١٦، ص ٢٨٢ـ ٢٨٥). همین ویژگى، موجب شده كه بهره‌گیرى از این تفسیر به گروهى خاص اختصاص یابد (رجوع کنید به ایازى، ص ١٦٥). وى همچنین به روش تفسیر قرآن به قرآن توجه داشته است (همان، ص ١٦٧؛ براى نمونه رجوع کنید به حسینی‌همدانى، ١٣٨٠، ج ١، ص ١٩ـ ١٢٠، ج ٣، ص ٣٦).

٢) درخشان پرتوى از اصول كافى، در شش جلد، كه شرح كتاب‌التوحید كافى است. ٣)معاد جسمانى و روحانى. ٤)مسیحا مژده مهدى موعود (انصاری‌قمى، ص ٩٢ـ٩٣).

آثار منتشر نشده وى عبارت‌اند از: تقریرات درس اصول میرزاى نائینى (از مباحث الفاظ تا تعادل و تراجیح)؛ تقریرات درس فقه محقق اصفهانى (بحث مكاسب)؛ تقریرات درس اصول محقق اصفهانى؛ و رساله‌هاى متعدد در فلسفه، كلام و شرح احادیث اخلاقى (همان، ص ٩٣).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فى القرن الرابع عشر، مشهد ١٤٠٤؛
(٢) ناصرالدین انصاری‌قمى، «درگذشت حضرت‌آیت‌اللّه آقانجفى همدانى»، آینه پژوهش، سال٧، ش٤ (مهر ـ آبان ١٣٧٥)؛
(٣) محمدعلى ایازى، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، تهران ١٤١٤؛
(٤) محمد حسینی‌همدانى، انوار درخشان در تفسیر قرآن، چاپ محمدباقر بهبودى، تهران ١٣٨٠؛
(٥) همو، «مصاحبه با استاد آیت‌اللّه حسینی‌همدانى (نجفى)»، حوزه، سال ٥، ش ٦ (بهمن و اسفند ١٣٦٧).

/ ناصرالدین انصارى قمى /

تصاویر این مدخل:
سید محمدحسینی همدانی عکس از خانواده حسینی همدانی