حَبْلَرودى ، خضربن محمد، ملقب به نجم‌الدین، متكلم و فقیه شیعىِ قرن نهم. از تاریخ دقیق تولد او اطلاعى در دست نیست. اصل وى از حبلرود، دهستانى در فیروزكوه، بوده و ظاهرآ پدرش، شمس‌الدین محمدبن على رازى، از علما بوده است. خود او از عالمان دوره شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب اول صفوى و معاصر علامه دوانى بوده و در منابع، جامع بیشتر علوم زمانه خود دانسته شده است (افندى اصفهانى، ج ٢، ص ٢٣٦ـ ٢٣٧؛
امین، ج ٦، ص ٣٢٣). حرّ عاملى (ج ٢، ص١١٠) علم و اعتقاد وى را ستوده است.

حبلرودى در شیراز از شمس‌الدین‌محمد، فرزند میرسید شریف جرجانى، علوم معقول را فرا گرفت و تا حدود ٨٢٨ نزد وى ماند (آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ١٦، ص ٣٣)، سپس عازم عراق شد (افندی‌اصفهانى، ص٢٣٦؛
خوانسارى، ج٣، ص٢٦٢). وى مدتى نزد علماى حلّه تلمذ كرد، سپس به نجف رفت و تا پایان عمر در آنجا به تألیف و تدریس پرداخت. او كتابدار (خازن) كتابخانه حرم امام على علیه‌السلام بود (رجوع کنید به كنتورى، ص ١٤٥؛
امین، همانجا). حبلرودى در نجف وفات یافت و در همانجا به خاك سپرده شد (امینى، ج ١، ص ٣٨٦ـ ٣٨٧). تاریخ دقیق وفات وى در منابع نیامده، اما براساس سال تألیف برخى آثارش، احتمالا بعد از ٨٣٩ درگذشته است (رجوع کنید به ادامه مقاله). بغدادى (ج١، ستون ٣٤٦) وفات او را حدود ٨٥٠ دانسته است.

از حبلرودى آثارى برجاى مانده كه از جمله آنهاست : ١)كاشف الحقایق فى شرح درّة المنطق، در شرح كتاب درّةالمنطق. شمس‌الدین محمد جرجانى كتاب كبرى، نوشته پدرش میرسیدشریف جرجانى، را از فارسى به عربى ترجمه كرد و آن را درّةالمنطق نامید. كاشف‌الحقایق، به گفته خود حبلرودى، اولین تألیف اوست. وى آن را به درخواست شیخ محمدبن تاج‌الدین حاج خلیفه نوشته و در ٨٢٣ تألیف آن را به پایان رسانده است (افندى اصفهانى، ج ٢، ص ٢٣٨).

٢) جامع الدقائق، در شرح رساله غرةالمنطق شمس‌الدین محمد جرجانى. غرةالمنطق ترجمه عربى كتاب صغرى، اثر میرسیدشریف جرجانى، است. حبلرودى این شرح را در زمان حیات مؤلف، پیش از ٨٣٨، نوشته است (همانجا؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٥، ص ٥٢). افندى اصفهانى (همانجا) نسخه‌اى از این دو شرح را كه در ٨٥٧ نوشته شده در سارى دیده است (نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، همانجا). حبلرودى در انتهاى جامع‌الدقائق از تألیف دیگر خود با عنوان كتاب القوانین نام برده كه ظاهرآ آن نیز در حوزه منطق بوده است (رجوع کنید به افندى اصفهانى؛
امین، همانجاها).

٣) التحقیق المبین، شرح نهج‌المسترشدین فى اصول‌الدین تألیف علامه حلّى، كه حبلرودى آن را در ٨٢٨، پس از مفارقت از، شمس‌الدین محمد، در حلّه تألیف نمود (افندى اصفهانى، ج ٢، ص ٢٣٧؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٣، ص ٤٨٤).

٤) جامع الاصول فى شرح رسالة الفصول یا شرح الفصول، در شرح رسالة الفصول خواجه نصیرالدین طوسى در كلام. اصل كتاب طوسى به‌فارسى (سی‌فصل) است. محمدبن على جرجانى آن را به عربى برگرداند و حبلرودى آن را شرح كرد. وى تألیف این كتاب را، كه شرح مزجى است، در كربلا آغاز نمود و در ٨٣٤ در مشهد به پایان رساند (افندى اصفهانى؛
امین، همانجاها؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٥، ص ٤١). كنتورى (ص ١٥١)، ظاهرآ به اشتباه، سال اتمام تألیف كتاب را ٨٦١ ذكر كرده است.

٥) جامع الدرر، شرحى مبسوط بر باب حادى عشر علامه حلّى در كلام. حبلرودى در ٨٣٦ این اثر را تلخیص كرد و آن را مفتاح الغرر نامید (افندى اصفهانى، ج ٢، ص ٢٣٧؛
كنتورى، ص ٣٢٦؛
خوانسارى، همانجا؛
آقابزرگ طهرانى، ١٣٦٢ش، ص ٥٥؛
براى نسخ خطى رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٥، ص ٥١).

٦) حقائق العرفان فى خلاصة الاصول و المیزان (افندى اصفهانى، ج ٢، ص ٢٣٧ـ٢٣٨؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٧، ص ٣٤ـ٣٥).

٧) تحفةالمتقین فى اصول‌الدین، كه در ٨٣٨ آن را تألیف نمود (افندى اصفهانى، ج ٢، ص ٢٣٧؛
امین، همانجا؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٣، ص ٤٦٥).

٨) التوضیح الانور بالحجج الواردة لدفع شُبَه الاعور، كه ردیه‌ای‌است‌بر كتاب یوسف‌بن‌مخزوم واسطی‌اعور. واسطى اعور كتاب خود، رسالةالمعارضة فی‌الرد علی‌الرافضة، را در رد مذهب تشیع در سال ٧٠٠ تألیف كرده بود. حبلرودى در ٨٣٩ از تألیف التوضیح الانور فراغت یافت. شمس‌الدین محمد مهبلى حلّى نیز كتاب الانوار البدریة فى رّد شبه‌القدریة را در ٨٤٠ در رد كتاب واسطى نوشت. در منابع هر دو شرح ستوده شده، اما شرح حبلرودى كامل‌تر و نیكوتر از كتاب دیگر دانسته شده است (رجوع کنید به افندى اصفهانى، ج ٢، ص ٢٣٨؛
امین، همانجا؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٤، ص ٤٩١). گفتنى است كنتورى (ص ١٤٥ـ١٤٦)، احتمالابه سبب شباهت موضوع و نزدیكى زمان تألیف این دو كتاب، بین آنها خلط كرده است (در این‌باره رجوع کنید به امین، همانجا).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة: الضیاء اللامع فى القرن التاسع، چاپ علی‌نقى منزوى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٣) عبداللّه‌بن عیسى افندى اصفهانى، ریاض‌العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینى، قم ١٤٠١ـ؛
(٤) امین؛
(٥) محمدهادى امینى، معجم رجال الفكر و الادب فى النجف خلال الف عام، (نجف) ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٦) اسماعیل بغدادى، هدیة العارفین، ج ١، در حاجی‌خلیفه، ج ٥؛
(٧) محمدبن حسن حرّ عاملى، امل الآمل، چاپ احمد حسینى، بغداد ( ١٩٦٥)، چاپ افست قم ١٣٦٢ش؛
(٨) خوانسارى؛
(٩) اعجاز حسین‌بن محمدقلى كنتورى، كشف الحجب و الاستار عن اسماء الكتب و الأسفار، قم ١٤٠٩.

/ معصومه اسماعیلى /