خراسان (٢) ، خراسان (٢)

استانهاى خراسان. از زمان شكل‌گيرى مرزهاى سياسى جديد ميان كشورهاى ايران، افغانستان و تركمنستان و به‌ويژه پس از شكل‌گيرى تقسيمات نوين كشورى در ايران در ١٣١٦ش، خراسان استان نهم ايران شناخته شد و تا ١٣٨٣ش، وسيع‌ترين استان كشور بود. در ١٣٨٣ش اين استان به سه استان خراسان رضوى، خراسان جنوبى و خراسان شمالى تقسيم شد.

خراسان‌رضوى. اين استان ٨٥٤، ١١٨ كيلومترمربع، وسعت دارد، مركز آن مشهد و پنجمين استان كشور از نظر وسعت است و به سبب وجود مزار امام رضا عليه‌السلام در مركز آن اهميت دارد. نام آن نيز به آن حضرت منسوب است. از شمال با كشور تركمنستان و از مشرق با كشور افغانستان مرز مشترك دارد، از جنوب به‌استانهاى خراسان‌جنوبى و يزد، از مغرب‌به استان سمنان و از شمال‌غربى به استان خراسان شمالى محدود مى‌شود (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٥٧ـ٥٨؛ نقشه جمهورى اسلامى ايران). طبق تقسيمات كشورى سال ١٣٨٥ش، اين استان شامل بيست شهرستان و ٦٩ شهر است (براى نامهاى آنها رجوع کنید به ايران. وزارت كشور، ذيل «استان خراسان»).

سه رشته‌كوه بزرگ شمال‌شرق كشور، ارتفاعات اصلى خراسان‌رضوى را تشكيل مى‌دهد :

١. رشته‌كوههاى شمالى استان كه جهت عمومى شمال‌غربى ـ جنوب‌شرقى دارد و از سه ناهموارى عمده به‌هم پيوسته در شمال شهرستانهاى قوچان، چناران و مشهد با ارتفاعات مهمى چون كپه‌داغ (بلندترين قله ح ٩٤٩ ،٢متر)، اللّه‌اكبر (بلندترين قله ح ٨٠٤ ،٢ متر) و هزار مسجد (به طول ٤٩٧ كيلومتر و بلندترين قله ح ٠٤٠،٣ متر)، رشته‌كوههاى به‌هم پيوسته جنوب شهرستانهاى ذكر شده با ارتفاعاتى چون آلاداغ* و بينالود* و رشته‌كوههاى جغتاى* در شمال شهرستان سبزوار تشكيل شده است. دره رود اترك در غرب و دره كشف‌رود در شرق كه دو رشته‌كوه شمال استان را از هم جدا مى‌سازد، حوزه اصلى جمعيتى شمال‌شرق ايران و بستر مهم‌ترين شهرهاى استان است. رشته‌كوه جغتاى با دره رود جوين (يا كال‌شور) از ارتفاعات جنوبى جدا شده است.

٢. رشته‌كوههاى نه چندان مرتفع ميانى كه عمدتآ جهت غربى ـ شرقى دارد. ارتفاعات چهل تن، جام و سليمانى از كوههاى مهم اين قسمت است.

٣. ارتفاعات جنوبى كه به صورت كوههاى منفرد در شهرستانهاى جنوبى استان مانند گناباد، واقع است (رجوع کنید به جعفرى، ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش، ج ١، ص ٧٦، ٢١٢ـ٢١٣، ٤٢٤؛ اطلس جامع گيتاشناسى، ص ٢٨ـ٢٩؛ نقشه كامل ايران امروز). از اين ارتفاعات، رودهاى متعددى سرچشمه مى‌گيرند و براساس نقشه‌هاى حوضه‌هاى آبريز اصلى كشور، آبهاى سطحى و رودهاى خراسان‌رضوى در چهار حوضه آبريز متفاوت جريان دارند: رودهاى شمال‌غربى استان در زيرحوضه اترك از حوضه آبريز درياى خزر؛ رودهاى مركز و جنوب در زيرحوضه‌هاى كال‌شور و كوير مركزى از حوضه آبريز ايران مركزى؛ رودهاى مركز، شمال و مشرق استان در حوضه آبريز قره‌قوم و رودهاى مشرق و جنوب‌شرقى در زيرحوضه نمكزار خواف از حوضه آبريز شرق ايران (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى رودهاى كشور، ج ٥ و ٦، ص ٧٣، نقشه ١). رودهاى دائمى تجن*، اترك* هريرود* كه ١٠٧ كيلومتر از طول آن، مرز خراسان‌رضوى با افغانستان را تشكيل مى‌دهد، كشف‌رود* ــمهم‌ترين رود داخلى استان به طول حدود سيصد كيلومترــ و چند رود ديگر با نام كال‌شور رودهاى مهم خراسان‌رضوى هستند (رجوع کنید به جعفرى، ١٣٦٨ـ ١٣٧٩ش، ج ٢، ص ١٠٢، ٢١٨ـ٢١٩، ٢٥٤، ٣٧٢ـ٣٧٤، ٣٩٤، ٤٧٧ـ٤٧٨؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان رضوى، شهرستان سرخس، ص٢٠ـ٢١؛ همان، شهرستان تربت‌جام، ص١٠؛ همان، شهرستان قوچان، ص بيست‌وهفت).

دشتهاى ميانكوهى از عوارض طبيعى است كه تقريبآ در سراسر استان پراكنده است و نقش مؤثرى در توزيع و تراكم جمعيت استان دارد. دشتهاى صالح‌آباد و تربت‌جام (در شهرستان تربت‌جام)، دشتهاى گنبدلى و سرخس (در شهرستان سرخس) و دشتهاى قوچان و فاروج (در شمال استان) نمونه‌هايى از دشتهاى استان است. اين دشتها همچنان كه در ذخيره‌سازى منابع آبى زيرزمينى اثر مستقيم دارد، خراسان‌رضوى را به يكى از مراكز كشاورزى كشور تبديل نموده و پوشش گياهى مطلوبى را به‌ويژه در نيمه شمالى استان فراهم آورده است.

استان خراسان‌رضوى علاوه بر پانزده سد مخزنى بزرگ مانند سد دوستى، كه مهم‌ترين سد استان است، ٦١٩ ، ٦ قنات و بالغ بر چهارده هزار چاه عميق دارد كه از اين نظر به ترتيب در رتبه نخست و سوم در ميان استانهاى كشور قراردارد (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٣١٩، ٣٢١). اين استان بيش از ٠٠٠ ،٣٩٤ بهره‌بردار زراعى دارد كه بالاترين رقم در ميان استانهاى كشور است. شيوه غالب كشت استان به صورت ديم است و حدود ٥٦% زمينهاى زراعى استان به كشت گندم اختصاص دارد. اين استان با سطح كشت حدود ٠٠٠ ،٧٨٨ هكتار پس از خوزستان دومين سطح كشت را دارد و پس از استان فارس دومين توليدكننده گندم در كشور است (رجوع کنید به همان، ١٣٨٦ش، ص ١٧٨، ٤٤٤؛ همو، ١٣٨٤ش، ص ٦٣). همچنين اين استان بيشترين سطح كشت جو در كشور را داراست و مهم‌ترين توليدكننده جو و انگور آبى در كشور محسوب مى‌شود (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ١٧٩، ١٨٥). سبزوار، نيشابور و تربت‌حيدريه شهرستانهاى مهم استان در كاشت و توليد چغندرقند به‌شمار مى‌روند و علاوه بر تربت‌حيدريه كه بالغ بر ٤٠% توليد زعفران استان را داراست، كاشمر، گناباد و رشتخوار شهرستانهاى مهم استان در كاشت و توليد زعفران‌اند (بالغ بر ٠٠٠ ،١٤٦ كيلوگرم در سال) كه تقريبآ به ‌طور كامل به صورت آبى كشت مى‌شود (رجوع کنید به همو، ١٣٨٤ش، ص ٧١، ٧٣). خربزه، گرمك و دستنبو از محصولات مشهور استان است كه عمدتآ در شهرستانهاى تربت‌جام، تايباد، خواف و مشهد توليد مى‌شود (رجوع کنید به همان،ص٨٠، ٩٩، نيز رجوع کنید به ص ١٠٣ـ١٤٨). خراسان‌رضوى مهم‌ترين استان از نظر بهره‌برداران گوسفند و بره و تعداد دام كشور، سومين استان داراى بهره‌بردارى طيور سنّتى و دومين استان كشور در پرورش طيور صنعتى است (رجوع کنید به همو، ١٣٨٦ش، ص٢٠٠، ٢٠٥، ٢٠٧).

اين استان ٢٨٦ معدن در حال بهره‌بردارى دارد كه بالاترين رقم در ميان استانهاى كشور است (براى فهرست و ويژگيهاى برخى از معادن مهم استان رجوع کنید به كسيانى اول، ص ١٠٩ـ١٥٣). پالايشگاه گاز خانگيران (نام كنونى آن شهيد هاشمى‌نژاد)، از پالايشگاههاى معروف ايران، در شهرستان سرخس خراسان رضوى است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان رضوى، شهرستان سرخس، ص ٢٩). فعاليت ٣٤٨ شركت تعاونى صنعتى و ٥٢ شركت تعاونى فرش دستباف، رونق فعاليت تعاونى در استان را نشان مى‌دهد (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٣٠٨، ٣١٠). قالى (به‌ويژه فرش مشهد)، قاليچه، گليم، پوستين و نمد مهم‌ترين توليدات صنعتى استان است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجا؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان رضوى، شهرستان قوچان، ص ٣٤).

استان خراسان‌رضوى با جمعيتى بالغ بر ٥ر٥ ميليون تن (٩ر٧% جمعيت كشور) دومين استان كشور از نظر جمعيت است. از اين تعداد، بالغ بر ٦ر٩٩% مسلمان‌اند كه بيشترين آنان شيعه دوازده امامى‌اند و اهل تسنن در شهرستانهاى شمالى استان ساكن‌اند (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ١١٣؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان رضوى، شهرستان درگز، ص ٢٦؛ همان، شهرستان قوچان، ص سى‌وشش). در اين استان، علاوه بر گويشهاى مختلف فارسى، زبانهاى تركى و كردى و عربى نيز رايج است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان رضوى، شهرستان قوچان، همانجا؛ همان، شهرستان درگز، ص ٢٥ـ٢٦؛ نيز رجوع کنید به بخش ٣، ج )زبانهاى رايج در خراسان).

استان خراسان‌رضوى علاوه بر آنكه داراى شهرهاى تاريخى متعدد مانند مشهد، نيشابور، طوس، بيهق و زام است، مراكز ديدنى بسيارى نيز مانند طرقبه، شانديز، قدمگاه و گلمكان دارد. اين استان داراى بناها و آثار تاريخى فراوانى است كه برخى از اين آثار در فرهنگ اسلامى و ايرانى از برجسته‌ترين آثار به‌شمار مى‌آيد. تا شهريور ١٣٨٤، تعداد ٩١٤ اثر استان در فهرست آثار ملى كشور به ثبت رسيد كه بيشتر آنها متعلق به دوره اسلامى و در شهرستان مشهد و سپس در شهرهاى طوس و سبزوار و سرخس و نيشابور و تربت‌حيدريه و تربت‌جام و تايباد و كلات متمركز است (رجوع کنید به پازوكى طرودى و شادمهر، ص ١٥٢ـ١٨١؛ مشكوتى، ص ٨٢ ـ١١٢؛ مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، ص ٦٥٨ـ ٦٦٢؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور، استان خراسان رضوى، شهرستان كلات، ص٢٣، ٢٩؛ همان، شهرستان سرخس، ص٣٢؛ اطلس گردشگرى و زيارتى مشهد مقدس، ص١٦ـ٢٥)؛ مجموعه‌اى از آثار شامل ارگ و باروى شهرها، قلاع و استحكامات، فضاهاى جغرافيايى و محيطى (رجوع کنید به قلاع و استحكامات نظامى، ص ٩٩ـ ١١٠؛ مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٨٦؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان رضوى، شهرستان درگز، ص ٦، ٢٣ـ٢٤) و نيز مراكز علمى و فرهنگى شهرهاى اين استان، جايگاه تاريخى ويژه‌اى به شهرهاى استان بخشيده است (رجوع کنید به مدارس و بناهاى مذهبى، ص ٩١ـ ١١٣؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ١٣٨٢شالف، ص ٥ـ٥٦؛ همو، ١٣٨٢شب، ص ١٨٩ـ٢٣١؛ مولوى، ج ١، ص ٢٠١، ١٢٤، ٢٣٣، ٤٨٨ و جاهاى ديگر) كه مورد توجه جهانگردان و سياحان قرار گرفته است (رجوع کنید به طاهرى، ص ٢٤، ٣٤، ٣٧، ٥٤، ٦٢). علاوه بر آن، علما و بزرگانى كه به شهرهاى تاريخى استان منسوب‌اند، نشان‌دهنده پويايى دينى و مذهبى اين شهرها در دوره‌هاى مختلف تاريخى است (رجوع کنید به رنجبر، ص ١٥٢ـ١٥٣).

منابع :
(١) اطلس جامع گيتاشناسى: ٨٥ـ ٨٤، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٤ش؛
(٢) اطلس گردشگرى و زيارتى مشهد مقدس، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٢ش؛
(٣) ايران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. دفتر طرح‌هاى ملى، يافته‌هاى طرح آمارگيرى جامع فرهنگى كشور، فضاهاى فرهنگى ايران: فهرستگان آثار تاريخى (٢)، تهران ١٣٨٢ش الف؛
(٤) همو، يافته‌هاى طرح آمارگيرى جامع فرهنگى كشور، فضاهاى فرهنگى ايران: فهرستگان زيارتگاه‌ها (١)، تهران ١٣٨٢ش ب؛
(٥) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيماتى كشورى: آذر ١٣٨٥، ]تهران ١٣٨٥ش[؛
(٦) ناصر پازوكى طرودى و عبدالكريم شادمهر، آثار ثبت‌شده ايران در فهرست آثار ملى: از ٢٤/٦/١٣١٠ تا ٢٤/٦/ ١٣٨٤، تهران ١٣٨٤ش؛
(٧) عباس جعفرى، شناسنامه جغرافياى طبيعى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٦٣ش؛
(٨) همو، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٩) احمد رنجبر، خراسان بزرگ: بحثى پيرامون چند شهر از خراسان بزرگ، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٠) ابوالقاسم طاهرى، جغرافياى تاريخى خراسان از نظر جهانگردان، ]تهران[ ١٣٤٨ش؛
(١١) فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان رضوى، شهرستان تربت‌جام، همان، شهرستان درگز، همان، شهرستان سرخس، همان، شهرستان قوچان، همان، شهرستان كلات، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨٤ش؛
(١٢) فرهنگ جغرافيايى رودهاى كشور، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٨١ش ـ؛
(١٣) قلاع و استحكامات نظامى، تأليف و تدوين كاظم ملازاده و مريم محمودى، تهران: سوره مهر، ١٣٨٥ش؛
(١٤) جمال كسيانى اول، اطلس معادن سنگهاى تزئينى و نماى ايران، تهران ١٣٨٣ش؛
(١٥) مركز آمار ايران، سالنامه آمارى كشور ١٣٨٥، تهران ١٣٨٦ش؛
(١٦) همو، نتايج تفصيلى سرشمارى عمومى كشاورزى :١٣٨٢ استان خراسان رضوى، تهران ١٣٨٤ش؛
(١٧) نصرت‌اللّه مشكوتى، فهرست بناهاى تاريخى و اماكن باستانى ايران، تهران ١٣٤٩ش؛
(١٨) عبدالحميد مولوى، آثار باستانى خراسان، ج ١، مشهد ١٣٥٤ش؛
(١٩) نقشه جمهورى اسلامى ايران: براساس تقسيمات كشورى، مقياس ٠٠٠،٦٠٠،١:١، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٣ش؛
(٢٠) نقشه راهنماى استان خراسان رضوى، مقياس تقريبى ٠٠٠، ٣٠٠،١:١، تهران: سازمان‌جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨٦ش؛
(٢١) نقشه كامل ايران امروز، مقياس ٠٠٠، ٦٠٠،١:١، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٦ش؛

/ وحيد رياحى /

خراسان جنوبى، اين استان از نظر وسعت هشتمين استان كشور است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٥٧) كه به سبب قرار داشتن در قسمت جنوبى منطقه خراسان، خراسان جنوبى ناميده شده و مركز آن بيرجند* است. اين استان از شمال به استان خراسان رضوى، از جنوب به استانهاى سيستان و بلوچستان و كرمان، و از مغرب به استان يزد محدود مى‌شود و از مشرق با كشور افغانستان حدود ٣٣٠ كيلومتر مرز مشترك دارد (رجوع کنید به بهنيا، ص ١٤٩؛ نيز رجوع کنید به نقشه جمهورى اسلامى ايران).

اين استان هفت شهرستان و بيست شهر دارد كه شهرهاى بيرجند (مركز استان)، قائن، نهبندان، سربيشه و خوسْف از بقيه بزرگ‌تر و پرجمعيت‌ترند (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ذيل «استان خراسان جنوبى»؛ نقشه تقسيمات سياسى استان‌هاى جمهورى اسلامى ايران).

ارتفاعات اين استان بخشى از ناهمواريهاى شرقى كشور، معروف به كوهستانهاى شرق ايران، را تشكيل مى‌دهند كه جهت شمالى ـ جنوبى دارند. اين ارتفاعات مشتمل‌اند بر چند رشته‌كوه كوچك (مانند باقران، مؤمن‌آباد، شاه‌كوه، شيشه، آهنگران و سفيدكوه) و از نظر زمين‌شناسى، در محدوده نهبندان ـ خاش قرار دارند. اين محدوده از دو مجموعه تشكيل شده است كه با يك حوضه رسوبى از هم جدا شده‌اند (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى كوههاى كشور، ج ٤، ص نوزده، بيست‌وپنج؛ ايران. وزارت كشور، اداره كل آمار و ثبت‌احوال، ج ٣، ص ٩٤؛ درويش‌زاده، ص ٢١٨ـ٢١٩). در اين استان قله‌هايى با بيش از ٥٠٠ ،٢ متر ارتفاع (مانند سبزكوه و سفيدكوه) فراوان است (رجوع کنید به كيهان، ج ١، ص ٥٤؛ اطلس راههاى ايران، ص ٤٩ـ٥٠؛ براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى كوههاى كشور، ج ٤، ص ٢ـ٣). قسمت شرقى استان به دشتهاى كمتر از ١٣٠٠ متر در مرز افغانستان، قسمت جنوبى به كوير لوت و دشتهاى شمالى سيستان در ارتفاع ١٣٠٠ تا ١٤٠٠ مترى، و مغرب استان به دشتهاى كمتر از هزار متر در مركز ايران منتهى مى‌شود. در اين دشتها شوره‌زارها و كويرهاى متعددى، مانند دَق (نمكزار) پترگان در مشرق قائنات و نزديك مرز افغانستان و دق محمدآباد در هفتاد كيلومترى شمال‌غربى بيرجند مشاهده مى‌شود (رجوع کنید به افشين، ج٢، ص٢٧٧؛ نيز رجوع کنید به اطلس راههاى ايران، همانجا؛ نقشه كامل ايران امروز).

اين استان رود دائمى ندارد و رودهاى فصلى آن از حوضه‌هاى آبريز مشرق ايران و زيرحوضه‌هاى نمكزار خواف، هامون ماشكيل، هامون هيرمند و حوضه آبريز دشت لوت (كوير لوت) است (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ٣، ص ٩٥؛ افشين، ج ٢، ص ٢٧٦ـ٢٧٧؛ فرهنگ جغرافيايى رودهاى كشور، ج ٥ و ٦، ص ٨).

خراسان جنوبى از نواحى خشك ايران است و به جز مناطق معدودى كه آب و هواى معتدلى دارند، در بقيه مناطق تابستانها بسيار گرم و زمستانها سرد است (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، همانجا؛ رزم‌آرا، ج ٩، ص ٦٩). اين استان از نظر منابع آبى، در گذشته وضع مناسبى داشته، اما در دهه‌هاى اخير، به دليل استفاده گسترده از چاههاى عميق و نيمه‌عميق، چشمه‌ها و بالغ بر ٩٠٠ ،٣ قنات، با كم آبى مواجه شده است. در سالهاى ١٣٨٣ تا ١٣٨٥ش، بارش مركز اين استان از ٢١٢ ميليمتر بيشتر نبوده است (رجوع کنید به كيهان، ج ٢، ص ٢٠٥ـ٢٠٦؛ مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٧٨ـ٧٩، ٣١٩). قبل از شبكه لوله‌كشى آب، آب حوضها و آب‌انبارها نيز از قناتها تأمين مى‌شد و هم‌اكنون قناتها تأمين‌كننده آب باغها و زمينهاى زراعى است. عميق‌ترين قناتها در استان خراسان جنوبى وجود دارد (رجوع کنید به يزدانى، ص ١٥٥ـ١٦٤، ١٧٠).

وضع آب و هوا و منابع آبى در نوع سكونت گزينى و اقتصاد (به‌ويژه نوع كشت محصولات كشاورزى) استان خراسان جنوبى مؤثر بوده است. در مجموع، براساس سرشمارى عمومى كشاورزى ١٣٨٢ش، اراضى كشاورزى منطقه استان خراسان جنوبى ٠٠٠، ١٥٠ هكتار است كه ٠٠٠ ،٣٨بهره‌بردار زراعى و باغى در اين اراضى كشت مى‌كنند. از اين اراضى، بالغ بر ٥٢% به صورت آبى، ٤٤% به صورت ديم و بقيه به صورت باغ و قلمستان كشت مى‌شود (مركز آمار ايران، ١٣٨٤ش، ص٢١). زعفران و زرشك از مهم‌ترين محصولات اين استان است. براساس همين سرشمارى، ٨٩٠،٩ بهره‌بردار در ٤٥٧،٢ هكتار از اراضى اين استان، بالغ بر ٩٠٠ ،٨كيلو زعفران كشت كرده‌اند كه ظاهرآ بيش از ٩٥% زعفران ايران و حدود ٦٠% زعفران جهان است (رجوع کنید به همان، ص ٥٥؛ خراسان جنوبى، ص ١٥؛ براى اطلاع بيشتر از وضع توليد زعفران در گذشته و سطح زيركشت آن در خراسان جنوبى رجوع کنید به ابريشمى، ص ٨٩ـ٩٧؛ كافى، ص ٢٣ـ٢٩). اين استان همچنين مهم‌ترين توليدكننده زرشك كشور است كه براساس سرشمارى مذكور، ٥٦٥،١٢ بهره‌بردار بالغ بر چهارهزار تُن زرشك توليد كرده‌اند (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٤ش، ص٧٥).

اين استان از نواحى معدنى ايران است و براساس آمارِ ١٣٨٥ش، ٩٥ معدن فعال اين استان در حال بهره‌بردارى است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٢٤٦؛ نيز رجوع کنید به رزم‌آرا، ج ٩، ص ٧٠ـ٧١).

خراسان جنوبى داراى اهميت ارتباطى در سطح بين‌المللى است (رجوع کنید به بهنيا، ص ١٤٥). در دوره قاجار، طبق معاهده ١٣٢٥/ ١٩٠٧ بين روسيه و انگليس، بيرجند و نواحى آن، به عنوان دروازه هند در اختيار انگليسيها قرار گرفت (وفايى‌فرد، ص ٢٣ـ٢٤). راه ارتباطى مشهد ـ زاهدان كه از شمال تا جنوب استان عبور مى‌كند، مهم‌ترين راه ارتباطى خراسان جنوبى است كه پس از جنگ جهانى اول احداث شده و در ارتباطات و رشد شهرهاى واقع در مسير و تبادل كالا نقش مؤثرى داشته است. اين راه كه چابهار (در ساحل درياى عمان) را به سرخس (در شمال‌شرقى ايران) متصل مى‌كند، نزديك‌ترين مسير زمينى از آسياى ميانه به راههاى دريايى و اقيانوسهاست (رجوع کنید به بهينا، ص ١٣٦؛ وفايى‌فرد، ص ٢٢ـ٢٣).

براساس سرشمارى عمومى آبان ١٣٨٥، جمعيت استان حدود ٠٠٠ ،١٤٢خانوار و بالغ بر٠٠٠،٦٣٦ تن بوده است كه حدود ٥١% آن شهرنشين و بقيه روستانشين يا غيرساكن بوده‌اند. در همين سرشمارى، بيرجند با جمعيتى حدود ٠٠٠ ،١٩٦تن پرجمعيت‌ترين شهر استان ذكر شده است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ١٠٣، ١٠٧).

مردم استان مسلمان و بيشتر آنان شيعه‌اند (رزم‌آرا، ج ٩، ص ٧٠؛ مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ١١٣). اهالى آن به فارسى با گويش بيرجندى سخن مى‌گويند (رجوع کنید به بيرجند*، گويش بيرجندى). ناحيه خراسان جنوبى از آغاز دوره اسلامى تا دوره معاصر (حتى در دوره پهلوى) همواره با نام قهستان شناسانده شده است (رجوع کنید به قهستان*).

در اين استان، آثار فرهنگى و تاريخى متعددى از دوره‌هاى مختلف بر جاى مانده است. بنابر آمارگيرى جامع فضاهاى فرهنگى كه در ١٣٧٩ش انجام شد، بالغ بر دويست اثر فرهنگى متعلق به قبل از اسلام (مانند سنگ‌نگاره كال جنگال در بيرجند، سنگ‌نگاره لاخ مزار در روستاى كوچِ بيرجند، قلعه دختر در روستاى گاويچ) و آثار دوره اسلامى كه بيشتر از دوره قاجار است (مانند مسجد قائن متعلق به قرن هشتم و حسينيه شوكتيه در بيرجند) و ١٧٠ اثر تاريخى شامل آرامگاه، قلعه، برج، باغ، آب‌انبار، حمام و كاروان‌سرا در شهرستانهاى استان گزارش شده است (رجوع کنید به لباف خانيكى، ص ١٣٠، ١٣٥؛ سيماى ميراث فرهنگى شهرستان بيرجند، ص٢٠، ١٦٣ـ١٦٥؛ نيز رجوع کنید به ايران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ١٣٨٢ش ب، ص ١٨٩ـ١٩٤، ٢١٧ـ٢٢٣؛ همو، ١٣٨٢ش الف، ص ٧ـ١٢، ٢٤، ٢٩؛ براى اطلاع بيشتر از مزارات رجوع کنید به آيتى، ص ١٢٨ـ١٣٢). آثار قلعه‌هاى اسماعيلى نيز در استان خراسان جنوبى (قائن، مؤمن‌آباد و زيركوه) موجود است (رجوع کنید به فرقانى، ص ١٥، ٣٤٩ـ٣٦٣). چارلز ادوارد ييت در اواخر سلطنت ناصرالدين‌شاه (١٢٩٨) به آسياى بادى در حوالى نِه (در مسير سفرش، از قائن تا بيرجند) اشاره كرده است (رجوع کنید به ص٧٠). اين استان از قديم مهد بزرگان و علماى متعددى بوده كه به قهستانى، قائنى، بيرجندى و بعضآ خراسانى معروف بوده‌اند (رجوع کنید به آيتى، ص ١٢٧ به بعد).

نيز رجوع کنید به قهستان*؛ قائنات*

منابع :
(١) محمدحسين آيتى، بهارستان: در تاريخ و تراجم رجال قاينات و قهستان، مشهد ١٣٧١ش؛
(٢) محمدحسن ابريشمى، زعفران ايران: شناخت تاريخى و فرهنگى و كشاورزى، مشهد ١٣٧٦ش؛
(٣) اطلس راههاى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٥ش؛
(٤) يداللّه افشين، رودخانه‌هاى ايران، تهران ١٣٧٣ش؛
(٥) ايران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. دفتر طرح‌هاى ملى، يافته‌هاى طرح آمارگيرى جامع فرهنگى كشور، فضاهاى فرهنگى ايران: فهرستگان آثار تاريخى (٢)، تهران ١٣٨٢شالف؛
(٦) همو، يافته‌هاى طرح آمارگيرى جامع فرهنگى كشور، فضاهاى فرهنگى ايران: فهرستگان زيارتگاه‌ها (١)، تهران ١٣٨٢شب؛
(٧) ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب جغرافيا و اسامى دهات كشور، ج ٣، تهران ١٣٣١ش؛
(٨) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى، آذر ١٣٨٥، ]تهران ١٣٨٥ش[؛
(٩) محمدرضا بهنيا، بيرجند نگين كوير، تهران ١٣٨٠ش؛
(١٠) خراسان جنوبى: سرزمين طلاى سرخ، تهران: سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى، ١٣٨٤ش؛
(١١) على درويش‌زاده، زمين‌شناسى ايران، تهران ١٣٨٠ش؛
(١٢) رزم‌آرا؛
(١٣) سيماى ميراث فرهنگى شهرستان بيرجند، گردآورى رقيه زعفرانلو و حمزه حمزه، تهران: سازمان ميراث فرهنگى كشور، ١٣٨٢ش؛
(١٤) محمد فاروق فرقانى، تاريخ‌اسماعيليان قهستان، تهران١٣٨١ش؛
(١٥) فرهنگ جغرافيايى رودهاى كشور، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٨١ش -؛
(١٦) فرهنگ جغرافيايى كوههاى كشور، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٧٩ش؛
(١٧) محمد كافى، زعفران: فنآورى توليد و فرآورى، مشهد ١٣٨١ش؛
(١٨) مسعود كيهان، جغرافياى مفصل ايران، تهران ١٣١٠ـ ١٣١١ش؛
(١٩) رجبعلى لباف خانيكى، سيماى ميراث فرهنگى خراسان، تهران ١٣٧٨ش؛
(٢٠) مركز آمار ايران، سالنامه آمارى كشور ١٣٨٥، تهران ١٣٨٦ش؛
(٢١) همو، نتايج تفصيلى سرشمارى عمومى كشاورزى :١٣٨٢ استان خراسان جنوبى، تهران ١٣٨٤ش؛
(٢٢) نقشه تقسيمات سياسى استان‌هاى جمهورى اسلامى ايران (در سطح شهرستان)، مقياس ٠٠٠،٢٥٠، ١:٢، تهران: وزارت كشور، معاونت سياسى، دفتر تقسيمات كشورى، ١٣٨٦ش؛
(٢٣) نقشه جمهورى‌اسلامى‌ايران : براساس تقسيمات كشورى، مقياس٠٠٠،٦٠٠،١:١، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٣ش؛
(٢٤) نقشه كامل ايران امروز، مقياس ٠٠٠،٦٠٠ ،١:١، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٦ش؛
(٢٥) مهدى وفايى فرد، در جستجوى هويت شهرى بيرجند، تهران ١٣٨٤ش؛
(٢٦) لطف‌اللّه يزدانى، «ويژگيهاى قنوات خراسان جنوبى و مسائل مربوط به تقسيم آب آن»، در مجموعه مقالات سمينار جغرافى، ش ١، به‌كوشش محمد حسين پاپلى‌يزدى، مشهد: بنياد پژوهشهاى اسلامى، ١٣٦٥ش؛
(٢٧) چارلز ادوارد ييت، سفرنامه خراسان و سيستان،ترجمه قدرت‌اللّه روشنى‌زعفرانلو و مهرداد رهبرى، تهران ١٣٦٥ش.
/ وحيد رياحى /

خراسان شمالى. از مشرق و جنوب به دو استان خراسان رضوى و سمنان و از مغرب به استان گلستان محدود مى‌شود و از شمال با كشور تركمنستان حدود ٥٣٤ كيلومتر مرز مشترك دارد. مركز آن شهر بجنورد است و شش شهرستان و پانزده شهر دارد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور، ذيل «استان خراسان شمالى»؛ ثاقب حسين‌پور، ص ١٤٢؛ نقشه جمهورى اسلامى ايران).

چهره طبيعى غالب استان كوهستانى است و كوهستانهاى استان، كه ارتفاعات خراسان ناميده مى‌شود، ادامه رشته‌كوههاى البرز به‌شمار مى‌آيد (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى آباديهاى‌كشور: استان خراسان شمالى، شهرستان شيروان، ص نوزده؛ نقشه راهنماى استان خراسان شمالى). محيط طبيعى استان، به ترتيب از شمال به جنوب، شامل اين قسمتهاست: مجموعه ناهمواريها و ارتفاعات شمالى استان كه شيب غالب آن در اين استان به سمت جنوب است. كپه‌داغ (بلندترين قله ٩٤٩ ،٢متر) معروف‌ترين رشته‌كوه اين قسمت است (رجوع کنید به صادقى، ص ٢٧؛ اطلس راههاى ايران، ص١٠ـ١١)؛ دره رود اترك* كه بستر و پادگانه‌هاى آن مقرّ تشكيل شهرهاى مهم استان مانند بجنورد، شيروان، حصارگرمخان و آشخانه شده است؛ ناهمواريهاى مركزى در جنوب اترك كه مرتفع‌ترين نقاط استان را دربرمى‌گيرد. رشته‌كوه شاه‌جهان (بلندترين قله ٠٣٢ ،٣متر) در مشرق اسفراين و آلاداغ با جهت جنوب‌شرقى ـ شمال‌غربى (بلندترين قله به نام سالوك با ٢٦٧٠ متر) در جنوب بجنورد، مهم‌ترين ناهمواريهاى اين قسمت است (رجوع کنید به صادقى، ص ٢٤ـ ٢٥؛ اطلس راههاى ايران، همانجا)؛ و قسمت شمالى دره كال‌شور يا كال‌شور جاجرم كه بستر تشكيل شهرهايى چون سنخواست و گرمه‌جاجرم است (رجوع کنید به نقشه جمهورى اسلامى ايران؛ براى اطلاع بيشتر از وضع طبيعى استان رجوع کنید به پاپلى‌يزدى، ص٣٠ـ٣٩).

در اين چهار قسمت، عوارض متنوع طبيعى چون دشتهاى ميانكوهى، غارها، دره‌هاى ييلاقى و خوش آب و هوا، گردنه‌هاو تنگهايى وجود دارد كه در معيشت و حتى تحولات تاريخى سرنوشت‌ساز بوده است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان شمالى، شهرستان بجنورد، ص ٧، همان، شهرستان مانه و سملقان، ص ٦ـ٧، همان، شهرستان اسفراين، ص ٦؛ صادقى، ص ٢٧ـ٣١). از ميان اين عوارض، دشتهاى ميانكوهى كه از قديم به آنها جلگه گفته مى‌شده (رجوع کنید به ناصرالدين قاجار، ص ٧٩، ٨١، ٩١؛ فريزر، ج ٢، ص ٣١٨) و دره‌هاى حاصلخيز كه براى فعاليت عشايرى مناسب بوده (رجوع کنید به پاپلى يزدى، ص ٢٩) اهميت بيشترى براى ساكنان داشته است. رود اترك و ريزابه‌هاى آن مانند گرگانلى، قوروچاى، شيرين‌چاى و آب خرتوت، گرماب، سملقان و رود دائم كال‌شور و ريزابه‌هاى آن مهم‌ترين جريانهاى سطحى استان هستند (رجوع کنید به اطلس راههاى ايران، همانجا؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان شمالى، شهرستان بجنورد، ص ٢٣، همان، شهرستان اسفراين، ص٢٠، همان، شهرستان مانه و سملقان، ص ٢١).

چند ناحيه جنگلى (مانند پارك ملى گلستان، به مساحت ١٣٤ ،٨٧هكتار، كه ميان استانهاى خراسان‌شمالى و گلستان مشترك است) و نواحى جنگلى كورخورد و سالوك، دو منطقه به صورت پارك ملى و پنج منطقه حفاظت شده طبيعى در استان وجود دارد (مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٨٦، پانويس ١؛ صادقى، ص ٥٨ـ٥٩؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان شمالى، شهرستان مانه و سملقان، ص ٢٣). جنگل دشت در دامنه آلاداغ* كه از چمن معروف كالپوس/ كالپوش (رجوع کنید به ادامه مقاله) به سمت شمال حدود هفتاد كيلومتر طول دارد و ادامه جنگلهاى استرآباد است نيز در دهه‌هاى گذشته اهميت داشت (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج ٩، ص ٤٩).

اقتصاد استان در گذشته به دامپرورى متكى بود، اما امروزه بيشتر به فعاليتهاى كشاورزى وابسته است، به‌ويژه در شهرستانهاى بجنورد و اسفراين كه بيشترين زمينهاى كشاورزى استان را دارند (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٤ش، ص ٣٧). براساس سرشمارى كشاورزى سال ١٣٨٢ش، گندم مهم‌ترين محصول اين منطقه بوده است كه غالبآ به صورت ديم و در ٥٧% از زمينهاى آن كشت مى‌شود (رجوع کنید به همان، ص ٥٥).

راه اصلى استانهاى شمالى ايران به مشهد از اين استان مى‌گذرد. اين راه، مهم‌ترين راه ارتباطى استان است و شهرهاى آشخانه، بجنورد، شيروان و فاروج در مسير آن قرار دارد. جمعيت استان خراسان‌شمالى در سرشمارى ١٣٨٥ش، بالغ بر ٠٠٠ ،٨١١ تن بود كه حدود ٥١% از آن روستانشين، حدود ٤٨% شهرنشين و كمتر از يك درصد غيرساكن بودند. بجنورد با جمعيت بيش از ٠٠٠ ،١٧٦تن (حدود ٢٢% از جمعيت استان)، پرجمعيت‌ترين شهر خراسان‌شمالى است (رجوع کنید به همو، ١٣٨٦ش، ص ١٠٣، ١٠٧). براساس آمار همين سال، ٦ر٩٩% از مردم استان مسلمان (رجوع کنید به همان، ص ١١٣)، و بيشتر شيعه‌اند. ساكنان استان به فارسى، تركى، كردى، كردى كرمانجى، تركمنى، تاتى و بلوچى سخن مى‌گويند (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان شمالى، شهرستان بجنورد، ص ٢٧).

طوايف زيادى در اين استان زندگى مى‌كنند، از جمله پهلوانلو، توپكانلو، سيفكانلو، ميلانلو، ديرانلو، كيكانلو، هشت مرخى، كاوانلو، نامانلو، و روطانلو (مركز آمار ايران، ١٣٧٨ش، ص ٥٤ـ٥٦، ٦٣ـ٦٤).

در استان خراسان شمالى، فضاهاى فرهنگى متعددى وجود دارد كه مهم‌ترين آنها متعلق به دوره قاجاريه و پس از آن است. در آمارگيرى از فضاهاى فرهنگى كشور در ١٣٧٩ش، بيش از يكصد زيارتگاه و هشتاد اثر باستانى و تاريخى در اين منطقه گزارش شده است (رجوع کنید به ايران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ١٣٨٢ش الف، ص ٣ـ٥، ١٧ـ١٨، ٣٦ـ٣٧؛ همو، ١٣٨٢ش ب، ص ١٨٧ـ١٨٩، ١٩٨ـ١٩٩، ٢٢٨ـ٢٢٩؛ نيز رجوع کنید به بجنورد*).

پس از تبديل خراسان شمالى به استان در ١٣٨٣ش، منابعى درباره وضع جغرافيايى و تاريخى استان منتشر شده است؛ از جمله خراسان شمالى: پژوهشى پيرامون تاريخ تحولات سياسى شهرهاى خراسان شمالى از آغاز تا انقلاب اسلامى تأليف يوسف متولى حقيقى (مشهد ١٣٨٧ش).

منابع :
(١) اطلس راههاى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٥ش؛
(٢) ايران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. دفتر طرح‌هاى ملى، يافته‌هاى طرح آمارگيرى جامع فرهنگى كشور، فضاهاى فرهنگى ايران : فهرستگان آثار تاريخى (٢)، تهران ١٣٨٢ش الف؛
(٣) همو، يافته‌هاى طرح آمارگيرى جامع فرهنگى كشور، فضاهاى فرهنگى ايران: فهرستگان زيارتگاه‌ها (١)، تهران ١٣٨٢ش ب؛
(٤) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، نشريه عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى ]تا پايان آبان ١٣٨٤[، تهران ١٣٨٤ش؛
(٥) محمدحسين پاپلى‌يزدى، كوچ‌نشينى در شمال خراسان، ترجمه اصغر كريمى، مشهد ١٣٧١ش؛
(٦) غلامرضا ثاقب حسين‌پور، «مرزهاى خراسان با كشورهاى همسايه»، تحقيقات جغرافيائى، سال ٥، ش ٣ (پاييز ١٣٦٩)؛
(٧) رزم‌آرا؛
(٨) سليمان صادقى، جغرافياى شهرستان بجنورد، مشهد ١٣٧٣ش؛
(٩) فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور: استان خراسان شمالى، شهرستان اسفراين، همان، شهرستان بجنورد، همان، شهرستان شيروان، همان، شهرستان مانه و سملقان، تهران :سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨٤ش؛
(١٠) مركز آمار ايران،سالنامه آمارى كشور ١٣٨٥، تهران ١٣٨٦ش؛
(١١) همو، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشاير كوچنده :١٣٧٧ جمعيت عشايرى دهستانها، كل كشور، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٢) همو، نتايج تفصيلى سرشمارى عمومى كشاورزى :١٣٨٢ استان خراسان شمالى، تهران ١٣٨٤ش؛
(١٣) ناصرالدين قاجار، شاه ايران، سفرنامه دوم خراسان، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٤) نقشه جمهورى اسلامى ايران: براساس تقسيمات كشورى، مقياس ٠٠٠، ٦٠٠، ،١:١تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٣ش؛
(١٥) نقشه راهنماى استان خراسان شمالى، مقياس ٠٠٠، ٦٣٧: ١، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨٦ش؛
(١٦) James Baillie Fraser, A winter's journey (Tatar): from Constantinople to Tehran, London ١٨٣٨, repr. New York ١٩٧٣.
/ وحيد رياحى /