دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٦٤
بَعل ، واژة کهن سامی ØŒ یا Øتی سامی آغازین به معنای «مالک ØŒ صاØب ØŒ خداوند» Ú©Ù‡ در معنای «خدای Ù…ØÙ„ÛŒ » (بارور کنندة خاک )ØŒ Ùˆ نیز «شوهر» در نظام مردسالاری رواج Ùˆ انتشاری گسترده یاÙته است . در قرن سیزدهم / نوزدهم اسمیت (١٩٠٣) توجه اذهان را به اهمیت معنای اخیر این کلمه در تاریخ اجتماعی عربستان پیش از اسلام جلب کرد، اما نظریة او دایر براین Ú©Ù‡ این Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø±Ø§ عربها از سامیان شمالی به عاریت گرÙته اند، به اثبات نرسیده است . معانی گوناگون این کلمه عیناً در عربی ÙØµÛŒØ Ø¨Ø± جای مانده است ØŒ اما دوام Ùˆ Ùراوانی کاربرد آن بر Øسب معنی ØŒ زمانه ØŒ Ùˆ منطقة جغراÙیایی بسیار متغیّر است .
١) در معنای «خداوند»؛ مترادÙات دیگری در زبان عربی با این کلمه به رقابت برخاسته Ùˆ بر آن غلبه یاÙته اند، به قسمی Ú©Ù‡ هیچگاه ØŒ مانند بَعَل در زبان عبری ØŒ وارد ترکیبات متعددی نشده است . ولی در Ù…Ùهوم «شوهر، زوج » Ù…ØÙوظ تر مانده است Ùˆ آن هم اØتمالاً به برکت به کارگیری آن در سه سورة قرآن (بقره : ٢٢٨Ø› هود: ٧٢Ø› نور: ٣١) هم به صورت Ù…Ùرد Ùˆ هم به صورت جمع (بÙعÙولة ØŒ ضبط قدیم Ùˆ کهن ØŒ Ùˆ بعد معمولاً به صورت بÙعÙول یا بÙعال ). در قرآن ØŒ به معنای «سرور، مولی '» نیز به کار رÙته است : بَعْلی (شوهرم ) در سورة هود، آیة ٧٢ØŒ Ú©Ù‡ برگردان٠«اَدونی » تورات است (از زبان سارا، سÙÙر٠پیدایش ØŒ هیجدهم :١٢Ø› در ترجمة کلدانی آکیلا به صورت رÙبّونی ). مؤنث این کلمه در عربی ÙØµÛŒØ Ø¨Ù‡ صورتهای بَعل یا بَعلَة آمده است . این کلمه در Ù…Ùاهیم ویژة زناشویی ØŒ با چند صورت Ùعلی گسترش یاÙته است .
٢) قرآن (صاÙات :١٢٥ØŒ قصة الیاس * )Ø› به رغم ابهام Ùˆ اجمال اقوال Ù…Ùسّران ØŒ در تداوم خاطرة بعل در اسلام به عنوان خدای دورة جاهلی ØŒ سهمی اساسی داشته است . البته بَعل به این معنی ØŒ در اندیشة اسلامی ØŒ نمی توانسته است چندان مقبولیتی داشته باشد. این واژه را گاهی در آثار مؤلÙان مسلمان ØŒ در ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø±ÛŒØ´Ù‡ Ùˆ اشتقاق نام بعلبک * ØŒ Ù…ÛŒ توان یاÙت Ú©Ù‡ با توضیØات Ùˆ دقایقی Ùرضی دربارة بتی Ú©Ù‡ در آن Ù…ØÙ„ بوده ØŒ
همراه است . نکته ای Ú©Ù‡ بیشتر شایان توجه است بر جای ماندن خود به خود Ù…Ùهوم «خدای بَعل » است در دو مورد:
ال٠) در Ùعل بَعÙÙ„ÙŽ Ùˆ صÙت بَعÙÙ„ «متØیّر Ùˆ ترسان (شدن )» Ú©Ù‡ در اصل ØŒ چنانکه نولدکه (ص ١٧٤) نیز ضبط کرده است ØŒ به معنای «گرÙتار شدن به غضب بَعل » است .
ب )اصطلاØات بَعل یا بَعلی برای ادای Ù…Ùهوم کشت بی نیاز از آبیاری Ùˆ باران . در شعری منسوب به عبدالله * بن رَواØÙŽØ© صØابی (ابن منظور، ذیل «بَعل ») چنین آمده است : Ù‡ÙنالÙÚ©ÙŽ لااÙبالی نَخلَ بَعْلÙØŒ Ùˆ لا سَقْی٠... در چنین عبارتی امکان دارد چیزی از معنای اصیل بعل بر جای مانده باشد Ú©Ù‡ مؤل٠لسان العرب نیاÙته است Ùˆ آن معنای خدا (نر) است Ú©Ù‡ زمین (مادّه ) را با آب باران یا آبهای زیرزمینی بارور Ù…ÛŒ سازد. تضاد آشکار میان زمین آبیاری شده (با اصطلاØاتی از همان ریشة سَقْیْ) Ùˆ «مسکن یا کشتزار بعل » کاملا به اثبات رسیده است ØŒ بخصوص در ترگوم Ùˆ تلمود (ژاسترو ØŒ ذیل «ب ع Ù„ » Ùˆ «ش Ù‚ ÛŒ »؛ اسمیت ØŒ ١٩٢٧ØŒ Ùهرست Ø› دالمان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٢Ù€٣٣).
با این Øال ØŒ در عربی ÙØµÛŒØ Ù‚Ø±ÙˆÙ† اولیة هجری ØŒ واژة بعل بارها به تنهایی Ùˆ بی آنکه در ترکیب اصطلاØÛŒ آمده Ùˆ قابل تعبیرات گوناگون باشد، به معنای «زمین زراعتی بی نیاز از آبیاری Ùˆ باران » است . در تألیÙات Ùقهی به این کلمه با همین معنی بیشتر در Ú¯Ùتگو از زکات٠مØصولات کشاورزی بر Ù…ÛŒ خوریم . در Øقوق اسلامی ØŒ اعم از شیعی Ùˆ سنّی ØŒ وقتی Ù…Øصول با آبیاری مصنوعی Ú©Ù‡ مستلزم صر٠کوشش از جانب انسان است به دست Ù…ÛŒ آید، این مالیات به نیم عشر یا یک بیستم تقلیل Ù…ÛŒ یابد؛ در صورتی Ú©Ù‡ متقابلاً، زکات Ù…Øصولات بَعل دقیقاً یک دهم است . این واژه ØŒ به همین عنوان ØŒ از همان روزگار٠المÙوَطّا (ص ٢٧٠) تألی٠مالک بن أنس ØŒ در قرن دوم ( رجوع کنید به باجی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥٧Ù€١٥٨) در اØادیث ضبط شده دیده Ù…ÛŒ شود؛ Ùˆ در قرن سوم ØŒ در کتب Ùقه نظیر کتاب الاÙÙ… Ù‘ شاÙعی (ج ٢ØŒ ص ٣٧) Ùˆ المÙدَوَّنَة سØنون در Ùقه مالکی (ج ٢ØŒ ص ٩٩ØŒ ١٠٨) همین کاربرد ادامه یاÙته است . این اØادیث نیز در سنن ابوداود (Ø´ ١٥٩٦ Ù€ ١٥٩٨) Ùˆ آثار کارشناسان قدیمی Øقوق مالی Ùˆ ارضی (قرنهای سوم Ùˆ چهارم ) Ú©Ù… Ùˆ بیش یکسان اند، از جمله در اثر ابن آدم (Ø´ ٣٦٤ Ù€ ٣٩٥ØŒ Ú©Ù‡ در آن گونه ای از این کلمه زیر عنوان «آنچه به صورت بَعل آبیاری شده است »، Ø´ ٣٨١ØŒ دیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ معنای آن را روشن Ù…ÛŒ کند، چنانکه بلاذری ØŒ ص ٧٠ØŒ نیز نقل کرده است )ØŒ ابوعبید (Ø´ ١٤١٠Ù€١٤٢١) Ùˆ قدامة بن جعÙر (بخش Ù‡Ùتم ØŒ Ùصل Ù‡Ùتم Ø› Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… خوارزمی (ص ٧١) در این باره چیزی جز خلاصة مطالب او را ندارد). همچنین است در Ùقه Ùاطمی Ú©Ù‡ از قبل در اÙریقیه * کاملاً رسوخ یاÙته بود (قرن چهارم ): قاضی نعمان (ج ١ØŒ ص ٣١٦) Ùˆ نیز در بسیاری از کتب بعد. از مطالعة این متون ØŒ راجع به استعمال کلمة بعل دو نتیجه Øاصل Ù…ÛŒ شود:
١) ظاهراً واژة بعل به بعضی از سنن مدنی Ùˆ اØتمالاً یَمَنی وابسته است Ùˆ در قدیمترین سنن عراقی ناشناخته است (اØتمالاً بدین سبب Ú©Ù‡ کشور عراق اصلاً سرزمین آبیاری است ). در مذهب ØÙ†ÙÛŒ ØŒ Ú©Ù‡ خاستگاهش عراق است ØŒ با وجود بر قرار بودن قاعدة معمول سایر مذاهب در این مورد، کلمة «بعل » معمولاً کار بردی ندارد.
٢) اØادیثی Ú©Ù‡ این Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø±Ø§ در بردارند، آن را در عباراتی Ù…ÛŒ آورند Ú©Ù‡ در آنها بَعل از زمینهایی Ú©Ù‡ با آب چشمه یا باران یا انهار آبیاری Ù…ÛŒ شوند متمایز است . با این Øال ØŒ از میان Ù…Ùسّران Ùˆ لغت نویسان ØŒ بعضی بر این عقیده اند Ú©Ù‡ بعل به هر نوع زمین زراعتی آبیاری نشده اطلاق Ù…ÛŒ شود، Ùˆ برخی دیگر، تØت تأثیر الÙاظ اØادیث Ùˆ شاید بعضی استعمالات گویشی ØŒ یک رشته تعبیرات Ù…Øدود کننده تری به دست Ù…ÛŒ دهند Ú©Ù‡ در آنها معنای بعل پیرامون Ù…Ùهوم Ú©Ù„ÛŒ «زمین زراعتی دیم » دور Ù…ÛŒ زند. در نظر عده ای از آنان ØŒ مقصود تنها سرزمینی است Ú©Ù‡ در آن رستنیها از بیخ Ùˆ ریشة خود در اعماق خاک آب Ù…ÛŒ خورند (برای جزئیات این بØØ« رجوع کنید به ابن منظور، همانجا؛ اسمیت ØŒ ١٩٢٧ØŒ ص ٩٨Ù€٩٩Ø› لوکه گارد ØŒ ص ١٢١).
در میان واژه هایی به همین معنی یا معنای نزدیک به آن ØŒ Ú©Ù‡ به جای بعل یا همراه آن آورده Ù…ÛŒ شوند Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø¹ÙŽØ«Ù‘ÙŽØ±ÛŒ خصوصاً به چشم Ù…ÛŒ خورد (برای نمونه در صØÛŒØ Ø¨Ø®Ø§Ø±ÛŒ ØŒ کتاب الزکّاة ØŒ Ùصل ٥٧ØŒ ص ١٧٠) Ú©Ù‡ در ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø¹Ù†Ø§ÛŒ آن به دشواری Ù…ÛŒ توان از ذکر نام خدای عثتر (= اَستَرته ØŒ ایشتر ) صر٠نظر کرد. این خدای کوکبی٠نر در مجموعة خدایان عربستان Ùˆ یمن ØŒ در باروری خاک به نوعی تأثیر Ùˆ مدخلیت داشته Ùˆ گاهی با Ù„Ùظ بعل وص٠می شده است (لاگرانژ ØŒ ص ١٣٣ Ù€ ١٣٦Ø› Ù†Ùلسن ØŒ ج ١ØŒ Ùهرست Ø› یامه ØŒ ١٩٤٧ØŒ ص ٨٥ Ù€ ١٠٠Ø› Ú˜. ریکمَنس ØŒ ١٩٤٨ØŒ ص ٣٦٧Ø› همو، ١٩٥١ØŒ ص ٤١ Ùˆ جاهای متعدد؛ یامه ØŒ ١٩٥٦ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٦٤Ù€٢٦٥). همگونی در عربی ÙØµÛŒØ Ø§Ø«Ø¨Ø§Øª Ùˆ تأیید شده Ùˆ همگونی معنایی با بَعل در اینجا tht>thth سخت نمایان است .
این را نیز خاطرنشان کنیم Ú©Ù‡ بعل با همین Ù…Ùهوم در بعضی از روایتهای ( Øاوی٠) مواد Ùˆ شرایطی Ú©Ù‡ گویا پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به عنوان نظامنامة ارضی در سال نهم هجری ØŒ هم در واØØ© دومة الجندل (توسط اÙکَیدÙربن عبدالملک
پادشاه آنان ) Ùˆ هم به قبایل کلبی مجاور (از طریق رئیس آنان Øارث بن قطان ) الزام کرده بود، دیده Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به کائتانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١ØŒ ٢٥٩Ù€٢٦٩Ø› بررسی موسیل از این Øادثه ØŒ ضمیمة شمارة ٧ Ùˆ بررسی وات ØŒ ص ٣٦٢Ù€٣٦٥). به این کلمه ØŒ در باب مالیات ارضی ØŒ خراج ØŒ در رسالات بزرگ Øقوق عمومی قرن پنجم نیز بر Ù…ÛŒ خوریم Ø› الاØکام السلطانیة تألی٠ابویَعلی ' ( معرو٠به ابن Ùراء ) از Øنبلیان (ص ١٥١) Ùˆ ماوَردی از شاÙعیان (ص ٣١٤). این دو تن برای Ù…Øاسبة این مالیات توصیه Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ منشأ Ùˆ Ù…ØÙ„ Øصول آب ملاک عمل قرار داده شود: بر این مبنا چهار نوع زمین زراعتی مشخص Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ از آن میان بعل هم ØŒ در تقابل با زمینی Ú©Ù‡ آبیاری شده یا به قدر کاÙÛŒ از آب باران سیراب گشته ØŒ تعری٠بسیار Ù…Øدودی مشابه آنچه پیش از این آورده شد، دارد.
مَقدسی ØŒ عالم جغراÙیا، در قرن چهارم ØŒ آنجا Ú©Ù‡ از Ù…Øصولات کشاورزی در Øوالی رَمله ØŒ در اسکندریه Ùˆ سÙند سخن Ù…ÛŒ گوید، این واژه را سه بار به کار Ù…ÛŒ برد (ص ١٦٤ØŒ ١٩٧ØŒ ٤٧٤) Ùˆ هر سه بار در ترکیب «علی البعل »، اما این معنی برای اثبات استعمال این Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø¯Ø± خارج از سرزمین سوریه Ù€ Ùلسطین ØŒ زادگاه این مؤل٠، کاÙÛŒ نیست . در این Øوزة جغراÙیایی Ú©Ù‡ ØŒ «به رغم گمان واهی Ùراوانی٠آب در آنجا، زراعت٠دیم مبنای بهره برداری کشاورزی ( سنّتی ) را تشکیل Ù…ÛŒ دهد» (وولرس ØŒ ص ١٤٤)ØŒ امروزه مثل گذشته ØŒ Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Â«Ø§Ø±Ø¶ بعل » در برابر «ارض سَقی » همچنان باقی است (دالمان ØŒ ص ٣٠Ø› Ù…ÙÛŒÙر، ص ٦٠٧).
Ùˆ این هم یک مورد خاص از کاربرد این Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø¯Ø± مصر قرون وسطایی : در قاهره ØŒ در روزگار Øکومت ممالیک ØŒ Ùˆ شاید پیش از آن در عصر Ùاطمیان ØŒ به تÙرّجگاهی در نزدیکی خلیج ØŒ Ú©Ù‡ بعدها به صورت گردشگاه عمومی در آمد، ابتدا بستان البعل ØŒ Ùˆ سپس ارض البعل Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند ( رجوع کنید به مقریزی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢٩ØŒ نویسنده در اینجا بعل را صریØاً به معنای جغراÙیایی آن Ù…ÛŒ گیرد).
مسلمانان اندلس «درست مانند دهقانان کنونی اسپانیایی ... میان زمینهای «سکانو» (در عربی ØŒ بعل ) Ùˆ زمینهای «رگادیو» (در عربی ØŒ سقی ) اختلا٠قائل بودند، Ùˆ نوع اول را به زمینهایی Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند Ú©Ù‡ به کشت غلات اختصاص یاÙته بود (لوی Ù€ پرووانسال ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٧٠). عالم مشهور کشاورزی ØŒ ابن عَوّام اشبیلی (قرن ششم ) این تمایز را Ù…Øرز Ù…ÛŒ شمارد (ج ١ØŒ ص ٥). این تمایز در عقدنامه ها، بخصوص در اجاره نامة باغهای انگور یا «مÙغارَسَة » پیش Ù…ÛŒ آید؛ ÙÛŒ المثل عقدنامه های ابن سَلمون (ج ٢ØŒ ص ٢١Ù€٢٢) در قرن هشتم Øاوی هر دو صورت صÙتی بَعلی Ùˆ سَقْوی یا سَقَوی است . به خوبی پیداست Ú©Ù‡ این دو صورت ØŒ در روزگار جدید، در بعضی نقاط به تقلید از الگویی Ú©Ù‡ از کلمة عثتری پدید آمده بود، از صورت صÙتی به کاربرد اسمی گراییده بود. در گویشهای متداول در عربستان جنوبی ØŒ Ù„Ùظ بَعلی در کنار عثرّی ضبط شده است : لندبرگ (ج ١ØŒ ص ١٨٦)ØŒ در اینجا کلمه عَثَری ØŒ به اØتمال نزدیک به یقین ØŒ باید به صورت عثّری >   ath(th)ar Ù€ < تصØÛŒØ Ø´ÙˆØ¯.
ظاهراً کار آسانی نیست Ú©Ù‡ در تمام موارد بتوانیم در نظر اول بگوییم Ú©Ù‡ در شمال شرقی Ø¢Ùریقا یا Ø¢Ùریقای شمالی ØŒ بَعلی امروزه معنای صÙتی دارد یا اسمی . در اغلب موارد Ù€ Ùˆ بیش از Ù„Ùظ متضادش «سَقوی » Ù€ همراه نام یکی از سبزیها یا میوه ها Ù…ÛŒ آید، Ùˆ در این صورت تأکیدی بر خوبی جنس آن است . در Ùاس ØŒ صورت مؤنث «بعلیّه » نام انجیری خوشمزه Ùˆ پرشهد است ØŒ در صورتی Ú©Ù‡ «بَعلی » مردی را گویند متّص٠به بخل Ùˆ مثل زمین بعل خشک Ùˆ سخت (آگاهی از این مطلب را به برونو مدیونیم ).
جای تأس٠است Ú©Ù‡ شناخت نسبتاً دقیق Øوزة جغراÙیایی استعمال کلمات بَعل Ùˆ بَعلی Ú©Ù‡ در تعدادی از نواØÛŒ وسیع عربی زبان واژه هایی ناشناخته اند از دسترس ما دور است ØŒ چنانکه برای بسیاری دیگر از عناصر واژگان عربی Ù…Øاوره ای نیز چنین است : تعیین دقیق این Øوزه ها Ù…ÛŒ توانست از بعضی جهات آموزنده باشد.
منابع : علاوه بر قرآن Ùˆ کتاب مقدس . عهد عتیق Ø› ابن آدم ØŒ کتاب الخراج ØŒ قاهره ١٣٤٧/١٩٢٨Ø› ابن سلمون ØŒ کتاب العقد المنظّم ØŒ قاهره ١٣٠٢Ø› ابن عَوّام ØŒ کتاب الÙلاØØ© ØŒ چاپ بانکری ØŒ مادرید١٨٠٢Ø› ابن Ùراء، الاØکام السلطانیة ØŒ قاهره ١٩٣٨Ø› ( ابن منظور، لسان العرب ØŒ قم ١٤٠٥/ ١٣٦٣ Ø´ ) Ø› سلیمان بن اشعث ابوداود، سنن ابی داود ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، ( بی جا، بی تا. ) Ø› قاسم بن سلام ابوعبید، کتاب الاموال ØŒ قاهره ١٣٥٣Ø› سلیمان بن خل٠باجی ØŒ المنتقی Ø´Ø±Ø Ù…Ùوَطّأ الامام مالک ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› ( Ù…Øمدبن اسماعیل بخاری جعÙÛŒ ØŒ جامع الصØÛŒØ ØŒ مصر١٣١٢ ) Ø› اØمدبن ÛŒØیی بلاذری ØŒ کتاب ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø¨Ù„Ø¯Ø§Ù† ØŒ چاپ دخویه ØŒ ÙرانکÙورت ١٤١٣/ ١٩٩٢Ø› ( Ù…Øمدبن اØمد خوارزمی ØŒ ترجمة Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… ØŒ ترجمة Øسین خدیوجم ØŒ تهران ١٣٤٧ Ø´ ) Ø› عبدالسلام بن سعید سØنون ØŒ المدونة الکبری Ø› ( Ù…Øمدبن ادریس شاÙعی ØŒ کتاب الاÙمّ ØŒ چاپ Ù…Øمد زهری النجّار، بیروت بی تا. ) Ø› نعمان بن Ù…Øمد قاضی نعمان ØŒ دعائم الاسلام Ùˆ ذکر الØلال Ùˆ الØرام ØŒ قاهره ١٩٥١Ø› ( قدّامة بن جعÙر، کتاب الخراج Ùˆ صناعة الکتابة ØŒ چاپ Ùؤاد سزگین ØŒ ÙرانکÙورت ١٤٠٧/١٩٨٦Ø› مالک بن أَنس ØŒ المÙوَطّأ ØŒ چاپ Ù…Øمد Ùؤاد عبدالباقی ØŒ بی جا، تاریخ مقدمه ١٩٥١ ) Ø› علی بن Ù…Øمد ماوردی ØŒ الاØکام السلطانیة ØŒ ترجمة Ùگنان ØŒ الجزیره ١٩٥١Ø› Ù…Øمدبن اØمدمقدسی ØŒ اØسن
التقاسیم ÙÛŒ معرÙØ© الاقالیم ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٩٦٧Ø› اØمدبن علی مقریزی ØŒ المواعظ Ùˆ الاعتبار ÙÛŒ ذکر الخطط Ùˆ الاثار ØŒ بولاق ١٢٧٠Ø›
L. Caetani, Annali dell'Islam , Milano ١٩٠٥-١٩٢٦; G. Dalman, Arbeit und Sitte in Palجstina , Gدtersloh ١٩٣٢; Jamme, in Brillant and Aigrain, Hist. des religions [١٩٥٦]; idem, in Le MusØ¥on , ١٩٤٧; Jastrow, Dict. of the Talmud s.vv. "b Ù€ l" and "sh k ¤ y"; Lagrange, Ù€tudes sur les religions sØ¥mitiques , Paris ١٩٠٣; Landberg, Glossaire Dat ï© ï‚¦ nois , Leiden ١٩٢٠; LØ¥vi-Provenµal, Histoire de l'Espagne musulmane , new ed., Leiden-Paris ١٩٥٠-١٩٥٣; L  kkegaard, Islamic Taxation , Copenhagen ١٩٥٠; E. Meier, in
ZDMG , (١٨٦٣), xvii; Musil, Arabia deserta , NewYork ١٩٢٧; Nielsen, Handbuch der altarab. Altertumskunde , Copenhagen ١٩٢٧; NØ®ldeke, in ZDMG , (١٨٨٦), xl; G. Ryckmans, in Atti Ac. Lincei , ١٩٤٨; idem, Les religions arabes prØ¥islamiques , ٢nd ed., Louvain ١٩٥١; W. R. Smith, Kinship and marriage in early Arabia , ٢nd. ed., London ١٩٠٣; idem, Lectures on the religion of the Semites , ٣rd ed., London ١٩٢٧; W. M. Watt, Muh ¤ ammad at Medina , Oxford ١٩٥٦; J. Weulersse, Paysans de Syrie , Paris ١٩٤٦.
) / د. اسلام / ر. برونشویگ (