دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٥٣
بÙلال بن Ø±ÙŽØ¨Ø§Ø ، صØابی Ùˆ مؤذّن پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم . پدرش از اسیران Øبشه بود (ابن اثیر، ١٣٩٩Ù€ ١٤٠٢ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٦) Ùˆ خود بلال نیز در طایÙØ© بنی جÙÙ…ÙŽØ ÛŒØ§ سَراة ØŒ Ú©Ù‡ ساکن مکّه بودند، در خانواده ای از بردگان زاده شد (ابن هشام ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٠٥Ø› ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٣٢Ø› ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٢٠). چون نام مادرش Øَمامَة بود، به ابن Øمامة نیز شهرت یاÙت (ابن اسØاق ØŒ ص ١٩١Ø› ابن قتیبه ØŒ ص ٨٨Ø› ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٧٩Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢٧).
برخی سال ولادت او را با تولد ابوبکر یکی دانسته اند (ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٣٨Ø› ابن عبدالبرّ، همانجا؛ ابن عساکر،
ج ١٠ØŒ ص ٤٧٥). بنابراین ØŒ ولادت او سال سوم پس از عام الÙیل بوده است . مشهورترین کنیة ÙˆÛŒ ابوعبداللّه بوده Ùˆ کنیه های دیگری نیز برای او ذکر شده است (ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٣٢Ø› ابن قتیبه ØŒ همانجا؛ ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٧٨Ø› ابن ابی Øاتم ،ج ٢ØŒ ص ٣٩٥Ø› طوسی ١٣٨٠ØŒ ص ٨Ø› ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٢٩Ø› نَووی ØŒ قسم ١ØŒ جزء١ØŒ ص ١٣٦). نسبتهای او را Øَبشی ØŒ Ù‚Ùرشی Ùˆ تَیمی Ú¯Ùته اند (نووی ØŒ همانجا؛ مزّی ،ج ٤ØŒ ص ٢٩٠).
بلال را با قامتی بلند Ùˆ لاغر، رنگ پوستی بسیار گندمگون ØŒ پشتی خمیده ØŒ مویی بلند Ùˆ خاکستری Ùˆ صورتی ظری٠توصی٠کرده اند (ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٣٨Ù€ ٢٣٩Ø› ابن قتیبه ØŒ همانجا؛ ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٨٠). او از نخستین کسانی بود Ú©Ù‡ اسلام اختیار کرد (ابن سعد، ج ٤ØŒ ص ٢١٥Ø› ابن Øنبل ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٠٤Ø› طبری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣١٥Ø› ابن عبدربّه ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٥٥) Ùˆ در این راه شکنجه های Ùراوانی از Ú©Ùّار مکّه ØŒ بویژه اÙمَیَّة بن خَلَ٠، دید ولی از دین خود دست برنداشت (ابن هشام ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١٠Ù€ ٢١١Ø› طبری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٥٢Ø› ابونÙعَیم ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٨). وَرَقة بن نَوْÙÙŽÙ„ از جمله کسانی بود Ú©Ù‡ شاهد شکنجه شدن او بود Ùˆ معترض بدان Ø› Ùˆ ابیاتی نیز دراین باره از او نقل شده است (ابن اسØاق ØŒ ص ١٩٠Ø› ابن هشام ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١١Ø› ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٢٠Ù€١٢١). عمّار یاسر نیز در ابیاتی بلال را Ù…Ø¯Ø Ú¯Ùته Ùˆ زØماتش را ستوده است (ابن اسØاق ØŒ ص ١٩٠Ù€ ١٩١). از بلال در زمرة «نجبا» Ùˆ «رÙقا»ی پیامبراکرم یاد شده است (ابن Øنبل ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٨Ø› ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٥٢). او خزانه دار بیت المال پیامبر هم بود (ابن اثیر، ١٩٧٠Ù€١٩٧٣ØŒ
ج ١ØŒ ص ٢٤٣) Ùˆ در تمامی جنگها همراه آن Øضرت بود (ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٣٩Ø› ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٧٨Ø› ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٣٣). در جنگ بدر * ØŒ به اشارة بلال ØŒ امیّة بن خل٠و Ùرزندش به دست مسلمانان کشته شدند (ابن هشام ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٣١Ø› طبری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٥٢Ù€٤٥٣) Ùˆ به نقل برخی ØŒ امیّه را خود بلال در جنگ بدر به قتل رساند (ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٨٢Ø› ابن اثیر، ١٩٧٠Ù€١٩٧٣ØŒ همانجا؛ همو، ١٣٩٩Ù€١٤٠٢ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢٧Ù€ ١٢٨).
گروهی بلال را آزاد شدة ابوبکر Ù…ÛŒ دانند، ولی این امر از جهت تاریخی مسلّم نیست ØŒ زیرا ابوجعÙر اسکاÙÛŒ ØŒ استاد ابن ابی الØدید، از واقدی ØŒ ابن اسØاق Ùˆ دیگران نقل کرده است Ú©Ù‡ بلال را پیامبر آزاد کرد (ابن ابی الØدید، ج ١٣ØŒ ص ٢٧٣Ø› تستری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٩٣). شیخ طوسی (١٣٨٠ØŒ همانجا) Ùˆ ابن شهرآشوب (ج ١ØŒ ص ١٧١) نیز بلال را آزاد شدة پیامبر معرّÙÛŒ کرده اند؛و نقل این جمله از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه Ùˆ آله وسلّم Ú©Ù‡
«اگر ثروتی داشتم ØŒ بلال را Ù…ÛŒ خریدم Ùˆ آزادش Ù…ÛŒ ساختم » (ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٨١Ø› ابن اثیر، ١٩٧٠Ù€١٩٧٣ØŒ همانجا؛ ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٢) با واقعیت تاریخی سازگار نیست Ø› برای اینکه خدیجه * تمامی ثروت خود را در اختیار پیامبر نهاده بود تا در راه خدا به کار برد؛ Ùˆ بعلاوه توان اقتصادی ابوبکر چنان نبود Ú©Ù‡ بتواند بردگان زیر شکنجه ØŒ از جمله بلال ØŒ را خریداری Ùˆ آزاد کند ( رجوع کنید به عاملی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٦Ù€ ٣٨ØŒ ٢٧٧Ù€٢٨٣Ø› نیز دربارة اختلاÙات روایی در این خصوص رجوع کنید به ابن هشام ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١١Ø› ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٨١Ø› ابن اثیر، ١٣٩٩Ù€١٤٠٢ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٦Ù€ ٦٧Ø› ذهبی ØŒ همانجا). به هرØال ØŒ بلال پس از آزادی به جمع مسلمانان پیوست Ùˆ نخستین مؤذّن اسلام گشت Ùˆ در سÙر Ùˆ Øضر پیامبر را همراهی نمود (ابن اسØاق ØŒ ص ٢٩٩Ø› ابن سعد، ج ٢ØŒ ص ١٣٦Ù€١٣٧ØŒ ١٧٧Ù€ ١٧٩ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٣٤Ø› ابن اثیر، ١٩٧٠Ù€ ١٩٧٣ØŒ همانجا). بلال در Øدیثی طولانی ØŒ Ùضیلت اذان را از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم روایت کرده است (ابن بابویه ØŒ ١٤٠٠ØŒ ص ١٧٥Ù€ ١٧٨Ø› همو، ١٤٠١ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨٩Ù€١٩٤Ø› Ùتّال نیشابوری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٤٣Ù€٣٤٥). در روز ÙØªØ Ù…Ú©Ù‘Ù‡ نیز بلال به دستور پیامبر اکرم ØŒ بر Ùراز کعبه شد Ùˆ اذان Ú¯Ùت Ú©Ù‡ بسیار باشکوه بود، Ùˆ Ú©Ùّار مکّه از این واقعه بسیار ناراØت شدند (طبرسی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٣٦Ø› ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٦٦Ø› قطب راوندی ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٧Ù€ ٩٨ØŒ ١٦٣Ù€١٦٤). بلال پس از رØلت پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ØŒ جز در چند مورد، برای اØدی اذان Ù†Ú¯Ùت (ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٣٦Ù€٢٣٧Ø› ابن قتیبه ØŒ همانجا؛ ابن بابویه ØŒ ١٤٠١ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨٤Ø› Ù…Ùید، ص ٧٣Ø› قس ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٨٠Ù€١٨١Ø› صÙدی ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٢٧٦).
یکی از موارد اذان Ú¯Ùتن بلال پس از Ùوت رسول خدا، به درخواست Øضرت Ùاطمه سلام اللّه علیها بود، ولی چون آن Øضرت به یاد مصائب پس از Ùوت پدر اÙتاد Ùˆ از شدت ناراØتی تاب نیاورد، بلال بناچار اذان را ناتمام رها کرد (ابن بابویه ،همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٤). دیگربار، زمانی بود Ú©Ù‡ بلال برای زیارت قبر پیامبر اکرم به مدینه آمد Ùˆ Øسنین علیهماالسلام ازاو درخواست کردند Ú©Ù‡ اذان بگوید، Ùˆ او نیز پذیرÙت Ø› این Øادثه سخت شورانگیز بود Ùˆ مدینه را تØت تأثیر قرار داد (ابن اثیر، ١٩٧٠Ù€١٩٧٣ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٤Ù€٢٤٥Ø› نووی ØŒ همانجا؛ مزّی ج ٤ØŒ ص ٢٨٩). آخرین بار زمانی بود Ú©Ù‡ خلیÙØ© دوم از مدینه به شام رÙت (بنا به Ú¯Ùتة طبری در سال ١٧) Ùˆ در منطقة جابÙیَه به درخواست مسلمانان ØŒ از بلال خواست Ú©Ù‡ اذان بگوید؛ او نیز پذیرÙت Ùˆ همگان به یاد دوران رسول خدا، سخت گریستند (ابن قتیبه ØŒ همانجا؛ طبری ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦٥Ù€٦٦Ø› ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٧٠Ù€٤٧١).
در بارة اینکه چرا بلال ØŒ پس از Ùوت پیامبراکرم دیگر اذان Ù†Ú¯Ùت ØŒ Ùˆ از مدینه به شام رÙت ØŒ بیشتر منابع به مسئلة درک Ùضیلت جهاد Ùˆ پیوستن به مجاهدان اشاره کرده اند، Ùˆ زمان آن را در Øکومت ابوبکر (ابن سعد، همانجا؛ ابن قتیبه ØŒ همانجا؛ ابونعیم ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٠Ù€١٥١Ø› ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٨١) یا در Øکومت عمربن خطّاب دانسته اند (ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٨٠Ù€ ١٨١Ø› ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٦٧Ø› ابن اثیر، ١٩٧٠Ù€١٩٧٣ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٤). ولی از Øضور بلال در جنگها Ùˆ ÙتوØات ØŒ یادی نشده است (امین ØŒ ج ٣ØŒ ص ٦٠٥)Ø› Ùˆ از برخی نقلها برمی آید Ú©Ù‡ او در مقام اعتراض به Øوادثی Ú©Ù‡ پیش آمده بود به شام رÙته است (نوری ØŒ ص ٣٧٩Ø› قمی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٤Ù€ ١٠٥).
بلال راوی Øدیث نیز بود، Ùˆ جماعتی از صØابه Ùˆ تابعان از او Øدیث نقل کرده اند (ابن سعد، ج ٧ØŒ ص ٥٠٩Ø› ابن ابی Øاتم ØŒ همانجا؛ ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٨٠ØŒ ابن عساکر، ج ١٠،ص ٤٢٩ØŒ ٤٣٥Ø› ابن اثیر، ١٩٧٠Ù€١٩٧٣ØŒ همانجا؛ نووی ØŒ قسم ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ١٣٦Ù€١٣٧Ø› مزّی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٨٨Ù€٢٨٩). ابن عساکر (ج ١٠ØŒ ص ٤٣٠Ù€٤٣١) Ùˆ ابن اثیر (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٥)
پاره ای از اØادیث منقول از او را آورده اند، Ú©Ù‡ در جمع ØŒ ٤٤ Øدیث است (ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦٠) Ú©Ù‡ در هر شش کتاب صØÛŒØ Ø§Ù‡Ù„ سنّت (صØØ§Ø Ø³ØªÙ‘Ù‡ ) به نقل از او ذکر شده است (صÙدی ØŒ همانجا).
پیامبر اکرم در مدینه میان بلال Ùˆ ابو رویØØ© عبدالله بن عبدالرØمان خَثعَمی قرار برادری نهاد (ابن هشام ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٥) Ùˆ نام آن دو در یک دیوان ثبت گشت ØŒ Ùˆ به Ú¯Ùتة ابن هشام تا زمان ÙˆÛŒ دیوان Øبشه Ùˆ خَثعَم یکی بوده است (ج ١ØŒ ص ٣٥٦Ø› ابن قتیبه ØŒ همانجا). برخی نیز پیمان برادری او را با عÙبَیدة بن الØارث (ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٥١Ø› ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٧٨) Ùˆ یا با ابوعÙبَیدَة بن Ø§Ù„Ø¬ÙŽØ±Ù‘Ø§Ø (نووی ØŒ قسم ١ØŒ جزء١ØŒ ص ١٣٦Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢٦) ذکر کرده اند. بلال صاØب Ùرزند نشد (ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٣١Ø› ابن اثیر، ١٩٧٠Ù€١٩٧٣ØŒ همانجا). بیشتر منابع تاریخ درگذشت او را سال ٢٠ در دمشق ذکر کرده اند (ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٣٨Ø› ابن قتیبه ØŒ همانجا؛ طبری ØŒ ج ٤ØŒ ص ١١٢Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨٤) ولی سالهای ١٧ØŒ١٨ Ùˆ ٢١ نیز ذکر شده است (طوسی ØŒ ١٣٨٠ØŒ همانجا، ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٧٩Ø› ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٣٣ØŒ ٤٧٦Ù€٤٧٩Ø› ابن اثیر، همانجا) Ùˆ در پاره ای منابع ØªØµØ±ÛŒØ Ø´Ø¯Ù‡ است Ú©Ù‡ به بیماری طاعون از دنیا رÙته است (طوسی ØŒ همانجا؛ ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٧٦Ø› مزّی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٩٠Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢٧). بنابر مشهور در باب الصغیر دمشق مدÙون است (طوسی ØŒ همان ØŒ ص ٩Ø› ابن سعد؛ ابن عبدالبرّ؛ ابن عساکر، همانجاها). برخی نیز مدÙÙ† او را در باب کَیْسان داریّا Ùˆ باب الاربعین Øلب دانسته اند (ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٨٠Ø› ابن اثیر، همانجا؛ نووی ØŒ قسم ١ØŒ جزء١ØŒ ص ١٣٧Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٩Ù€٣٦٠)ØŒ ولی مزّی (ج ٤ØŒ ص ٢٩١) اØتمال Ù…ÛŒ دهد کسی Ú©Ù‡ در Øلب مدÙون است خالد برادر بلال باشد. سن او را به هنگام ÙˆÙات بیش از ٦٠ ذکر کرده اند Ú©Ù‡ در پاره ای منابع ٦٣ØŒ ٦٤ Ùˆ ٧٠ نیز ذکر شده است (ابن عبدالبرّ؛ نووی ØŒ همانجاها؛ مزّی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٩٠). از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه وآله وسلّم اØادیث Ùراوانی در جلالت قدر او وارد شده است ØŒ از جمله : بلال از سابقان Ùˆ پیشی گیرندگان در اسلام بود (ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٣٢Ø› ابونعیم ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٩)Ø› او سید مؤذّنان است (ابونعیم ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٧Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٥)Ø› بهشت مشتاق سه تن است : علی ØŒ عمّار Ùˆ بلال (ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٥١Ø› صÙدی ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٢٧٦)Ø› سه تن از سیاهان از سادات بهشت اند: لقمان Øکیم ØŒ نجاشی Ùˆ بلال (ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٦٢) Ùˆ نیز دعای پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در ØÙ‚ اوبه جهت یاری دادن به Øضرت Ùاطمه علیهاالسلام در کار منزل است (ورّام ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٣٠).
Øضرت علی علیه السلام نیز بلال را از سابقان در اسلام دانسته (ابن بابویه ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١٢Ø› Ùتّال نیشابوری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٠٧) Ùˆ اخلاص Ùˆ تهذیب Ù†Ùس او را ستوده است (ابن Ùهد Øلّی ØŒ ص ٢٧). امام سجاد علیه السلام نیز در Ù…Ø¯Ø Ø¨Ù„Ø§Ù„ Ùˆ نقل اØتجاج او با مخالÙان دربارة Ùضائل امیرالمؤمنین علیه السلام ØŒ مطالبی بیان داشته است ( رجوع کنید به تÙسیر امام Øسن عسکری علیه السلام ØŒ ص ٦٢١Ù€٦٢٣). امام صادق علیه السلام بلال را Â«Ø¹Ø¨Ø¯ØµØ§Ù„Ø Â» (کشّی ØŒ ص ٣٩) Ùˆ دوستدار اهل بیت نامیده است (Ù…Ùید، ص ٧٣).
به نقل Ù…Ùسّران ØŒ در شأن بلال Ùˆ یاران او چندین آیه نازل شده است ( رجوع کنید به نساء: ٦٩ØŒ ابن شهرآشوب ØŒ ج ٣ØŒ ص ٨٧Ø› انعام : ٥٢ØŒ طوسی ØŒ ١٤٠٩ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٤٤Ø› زمخشری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧Ø› طبرسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٠٥Ù€٣٠٦Ø› Ùخررازی ØŒ ج ١٢ØŒ ص ٢٣٤Ø› Ù†ØÙ„ : ١٠٧ØŒ زمخشری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٣٦Ø› طبرسی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٨٧Ù€ ٣٨٨Ø› ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٤٩Ø› Ù†ØÙ„ : ١١٠ØŒ ابن سعد، ج ٣ØŒ ص ٢٤٨Ø› طوسی ØŒ همان ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤٣١Ø› Ú©Ù‡Ù : ٢٨ØŒ صÙدی ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٢٧٦Ø› Øجرات : ١١ Ùˆ ١٢ØŒ زمخشری ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٧٠Ø› ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٢٥٣Ø› طبرسی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٣٦Ø› ابن عساکر، ج ١٠ØŒ ص ٤٦٦).
منابع : ابن ابی الØدید، Ø´Ø±Ø Ù†Ù‡Ø¬ البلاغة ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ قاهره ١٣٨٥Ù€١٣٨٧/١٩٦٥Ù€١٩٦٧ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن ابی Øاتم ØŒ کتاب Ø§Ù„Ø¬Ø±Ø Ùˆ التعدیل ØŒ Øیدرآباددکن ١٣٧١Ù€١٣٧٣/ ١٩٥٢Ù€ ١٩٥٣ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن اثیر، اسدالغابة ÙÛŒ معرÙØ© الصØابة ØŒ چاپ Ù…Øمد ابراهیم بنا Ùˆ Ù…Øمد اØمد عاشور، قاهره ١٩٧٠Ù€ ١٩٧٣Ø› همو، الکامل ÙÛŒ التاریخ ØŒ بیروت ١٣٩٩Ù€١٤٠٢/ ١٩٧٩Ù€١٩٨٢Ø› ابن اسØاق ØŒ کتاب السیرة ØŒ چاپ سهیل زکار، بیروت ١٣٩٨Ø› ابن بابویه ØŒ امالی الصدوق ØŒ بیروت ١٤٠٠/١٩٨٠Ø› همو، کتاب الخÙصال ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ قم ١٣٦٢ Ø´ Ø› همو، من لایØضره الÙقیه ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ بیروت ١٤٠١Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ الاصابة ÙÛŒ تمییز الصØابة ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› ابن Øنبل ØŒ مسندالامام اØمدبن Øنبل ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن سعد، الطبقات الکبری ØŒ بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› ابن شهرآشوب ØŒ مناقب آل ابی طالب ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی ØŒ قم ( ١٣٧٩ ) Ø› ابن عبدالبرّ، الاستیعاب ÙÛŒ معرÙØ© الاصØاب ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ قاهره ( ١٣٨٠/١٩٦٠ ) Ø› ابن عبدربّه ØŒ العÙقد الÙَرید ØŒ ج ٣ØŒ چاپ عبدالمجید ترØینی ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ØŒ ج ١٠ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤١٥/ ١٩٩٥Ø› ابن Ùهد Øلّی ØŒ عدّة الدّاعی Ùˆ نَجاØ٠السَّاعی ØŒ چاپ اØمد موØدی قمی ØŒ بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧Ø› ابن قتیبه ØŒ کتاب المعار٠، چاپ Ùردیناند ووستنÙلد، گوتینگن ١٨٥٠Ø› ابن هشام ØŒ السیرة النبویة ØŒ چاپ سهیل زکار، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› Øسین بن علی ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ ØŒ تÙسیر Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ø¬Ùنان Ùˆ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ø¬ÙŽÙ†Ø§Ù† ØŒ چاپ ابوالØسن شعرانی Ùˆ علی اکبر غÙاری ØŒ تهران ١٣٨٢Ù€١٣٨٧Ø› علی بن Øسین ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ الاغانی ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› اØمدبن عبدالله ابونÙعَیم ØŒ Øلیة الاولیاء Ùˆ طبقات الاصÙیاء ØŒ بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧Ø› Ù…Øسن امین ØŒ اعیان الشیعة ØŒ چاپ Øسن امین ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› Ù…Øمد تقی تستری ØŒ قاموس الرجال ØŒ قم ١٤١٠Ø› Øسن بن علی (ع )ØŒ امام یازدهم ØŒ التÙسیر ØŒ قم ١٤٠٩Ø› اØمدبن علی خطیب بغدادی ØŒ تاریخ بغداد ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن اØمد ذهبی ØŒ سیراعلام النبلاء ØŒ ج ١ØŒ چاپ Øسین اسد، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢Ø› Ù…Øمودبن عمر زمخشری ØŒ الکشّا٠، چاپ مصطÙÛŒ Øسین اØمد، بیروت ١٤٠٦Ø› خلیل بن ایبک صÙدی ØŒ کتاب الواÙÛŒ بالوÙیات ØŒ ج ١٠ØŒ چاپ جاکلین سوبله Ùˆ علی عمارة ØŒ ویسبادن ١٤٠٠/١٩٨٠Ø› Ùضل بن Øسن طبرسی ØŒ مجمع البیان ÙÛŒ تÙسیر القرآن ØŒ چاپ اØمد عار٠زین ØŒ صیدا ١٣٣٣Ù€١٣٥٦/١٩١٤Ù€١٩٣٧Ø› Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ تاریخ الطبری : تاریخ الامم Ùˆ الملوک ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ بیروت ( ١٣٨٢Ù€١٣٨٧/١٩٦٢Ù€١٩٦٧ ) Ø› Ù…Øمدبن Øسن طوسی ØŒ التبیان ÙÛŒ تÙسیر القرآن ØŒ چاپ اØمد Øبیب قصیر عاملی ØŒ قم ١٤٠٩Ø› همو، رجال الطوسی ØŒ نج٠١٣٨٠/ ١٩٦١Ø› جعÙر مرتضی عاملی ØŒ الصØÛŒØ Ù…Ù† سیرة النبی الاعظم صلی اللّه علیه Ùˆ آله وسلّم ØŒ قم ١٤٠٣Ø› Ù…Øمدبن Øسن Ùتّال نیشابوری ØŒ روضة الواعظین ØŒ چاپ Øسین اعلمی ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ التÙسیر الکبیر ØŒ قاهره ( بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› سعیدبن هبة اللّه قطب راوندی ØŒ الخرائج Ùˆ Ø§Ù„Ø¬Ø±Ø§Ø¦Ø ØŒ قم ١٤٠٩Ø› عباس قمی ØŒ سÙینة البÙØار ÙÛŒ مدینة الØÚ©Ù… Ùˆ الا ´ثار ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن عمرکشّی ØŒ اختیار معرÙØ© الرجال ØŒ ( تلخیص ) Ù…Øمدبن Øسن طوسی ØŒ چاپ Øسن مصطÙÙˆÛŒ ØŒ مشهد١٣٤٨ Ø´ Ø› یوس٠بن عبدالرØمان Ù…Ùزّی ØŒ تهذیب الکمال ÙÛŒ اسماء الرجال ØŒ چاپ بÙشار عوّاد معرو٠، بیروت ١٤٠٣Ù€ ١٤٠٥/ ١٩٨٣Ù€١٩٨٥Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد Ù…Ùید، الاختصاص ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ قم ( بی تا. ) Ø› Øسین بن Ù…Øمد تقی نوری ØŒ Ù†ÙŽÙَس٠الرØÙ…'Ù† ÙÛŒ Ùضائل سلمان (رض ) ØŒ چاپ جواد قیومی ØŒ تهران ١٣٦٩ Ø´ Ø› ÛŒØیی بن شر٠نووی ØŒ تهذیب الاسماء Ùˆ اللغات ØŒ تهران ( بی تا. ) Ø› مسعودبن عیسی وَرّام ØŒ تنبیه الخواطر Ùˆ نزهة النواظر ØŒ تهران ( ١٣٧٦ ) .
/ باقر قربانی زرّین /