جاوید ، محمد ، سیاستمدار و اقتصاددان و عضو حزب اتحاد و ترقی در اواخر دورة عثمانی و از دولتمردان اتحاد و ترقی در دوران اقتدار آن حزب در عثمانی . در ١٢٩٢/١٨٧٥ در شهر سِلانیک / سالونیک به دنیا آمد. پدرش بازرگان و از جامعة دونمة (یهودیان تازه مسلمان شده ) آن شهر بود ( د.ا.د.ترک ، ذیل vid Bey" "Ca ). محمد جاوید، پس از اتمام تحصیل در مکتب رشدیة (مدرسة متوسطة ) آن شهر، در ١٣١٤/ ١٨٩٦ به مدرسة عالی مُلْکیه (به معنای غیرنظامی و کشوری ، که سپس به دانشکدة علوم سیاسی تغییر نام یافت ) در استانبول راه یافت . ابتدا در بانک زراعت و سپس در دایرة آمار وزارت معارف به کار پرداخت و ضمن کار اداری ، در مدرسة رشدیة مرکزی ایاصوفیه ، حساب و در دارالمعلمین عالی ، علم ثروت (اقتصاد) تدریس کرد (همانجا؛ د.ترک ، ذیل مادّه ؛ میدان لاروس ، ج ٢، ص ٨٢٢). در ١٣٢٠/١٩٠٢ از استانبول به زادگاه خود ــ که دارای ساختار اقتصادی پیشرفته و ترکیب قومی ویژه بود و برای مبارزه با نظام استبدادی جایگاه خاصی داشت ــ برگشت و در آنجا ضمن تدریس ، مدیریت مدرسه ای خصوصی را به نام فیضیه ( د.ا.د.ترک ، همانجا) یا تفیّض (تونایا ، ج ٣، ص ٣٣١؛ د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ) یا ترقی (عمجه ، ص ٥٥) بر عهده گرفت . همچنین به یکی از محافل فراماسونی آنجا وارد شد و سلسله مراتب آن را تا درجة استاد اعظم طی کرد (سویسال ، ص ١٧٣، ١٨٤، ٢١٥، ٢٢٢؛ تونایا، ج ٣، ص ٣٢١ـ ٣٢٣؛ د.ا.د.ترک ، همانجا). به جمعیت حریت عثمانی نیز، که در نیمة دوم ١٣٢٤/١٩٠٦ تشکیل گردید، راه یافت . جمعیت حریت عثمانی در ١٣٢٥/١٩٠٧ به جمعیت ترقی و اتحاد پیوست و بعداً به جمعیت اتحادوترقی تغییر نام داد (تونایا، ج ٣، ص ١٥ـ١٦؛ نیز رجوع کنید بهترکهای جوان * ).

جمعیت اتحاد و ترقی توسعة روزافزون یافت و سرانجام به حزب تبدیل شد و پس از اعلان مشروطیت دوم (جمادی الا´خرة ١٣٢٦/ ژوئیة ١٩٠٨) به تدریج حزب حاکم در عثمانی گردید ( رجوع کنید به اتحاد و ترقی * ، حزب ). جاوید در آن جمعیت مراتب ترقی را به سرعت پیمود، چنانکه در هیئتی که جمعیت در رجب ١٣٢٦/ اوت ١٩٠٨ برای مذاکره با مقامات باب عالی از اَدِرْنه به استانبول اعزام کرد، حضور داشت (احمد، ص ٢٠) و در انتخابات دورة اول مجلس مبعوثان (١٣٢٦ـ١٣٢٩/ ١٩٠٨ـ ١٩١١) هم به عنوان نمایندة سلانیک به مجلس راه یافت و آرای جمعیت را در پاسخ به نطق افتتاحیة پادشاه در آن مجلس ، بیان داشت (همان ، ص ٣٠). وی در مجلس دوم (١٣٣٠/ ١٩١٢) نیز نمایندة سلانیک بود، اما در مجلس سوم (١٣٣٠ـ١٣٣٦/ ١٩١٢ـ ١٩١٨) ــ که انتخاباتش پس از الحاق سلانیک به یونان در ١٣٣١/١٩١٣ صورت گرفت ــ از بیغا (در چُناق قلعه ) به نمایندگی انتخاب شد ( د. ترک ؛ د.ا.د.ترک ، همانجاها).

جاوید یکی از برجسته ترین سخنرانان در مجلس ، به ویژه در بارة مسائل مالی و بودجه ، بود ( د. اسلام ؛ د. ترک ، همانجاها). او در عین حال نخستین عضو حزب اتحاد و ترقی بود که در جمادی الاولی ١٣٢٧/ ژوئن ١٩٠٩ وارد هیئت دولت حسین حلمی پاشا شد (احمد، ص ٥٢) و در دولتهای بعدی هم تا بر افتادن اتحاد و ترقی معمولاً، جز در فواصلی کوتاه ، زمام امور مالی عثمانی را به عنوان وزیر مالیه در دست داشت ( د.ا.د.ترک ؛ میدان لاروس ، همانجاها) و حتی در زمانی هم که وزیر مالیه نبود، به دلیل تخصصی که در مسائل اقتصادی و موقعیتی که در حزب حاکم و دولت داشت ، در سیاست گذاریهای مالی عثمانی مؤثر بود (تونایا، ج ٣، ص ٣٣١؛ احمد، ص ٥٢ ـ٥٣؛ د. اسلام ؛ د. ترک ، همانجاها؛ اولکن ، ص ٢١٥، ٣٣٩).

جاوید طرفدار اقتصاد آزاد و جلب سرمایه های خارجی به کشور و حتی وام گیری از دولتهای خارجی بود (برکس ، ج ٢، ص ٣٤٢ـ٣٤٣). وی استقراض خارجی را دارای «فضیلت تربیت کارانه » (تونایا، ج ٣، ص ٣٣٤) و سرمایة خارجی را عامل اصلی «انباشت سرمایه » می دانست و برای جلب آن ، فراهم آوردن هرگونه تسهیلات را لازم می شمرد (همان ، ج ٣، ص ٣٣٢). به همین دلیل وی با تأکید بر اینکه دولت عثمانی از پویایی درونی محروم است ، در جستجوی نیروی محرکة بیرونی ، یعنی استقراض خارجی ، برای رونق بخشیدن به اقتصاد عثمانی بود (همان ، ج ٣، ص ٣٣٣). در آن زمان ، رواج اصطلاحاتی چون «جاویدیسم » و «مالیة جاوید بیک » در بردارندة مفهوم جانبداری از اقتصاد بازار آزاد و جلب و جذب سرمایه و وامهای خارجی یا انتقاد از نظریات اقتصادی لیبرالیستی جاویدبیک بود (برکس ، همانجا).

جاوید خواستار بی طرفی عثمانی در جنگ جهانی اول بود (تونایا، ج ٣، ص ٢٢٢، ٤٩٢، ٥٢٦؛ د.ا.د.ترک ، همانجا). وی پس از اطلاع یافتن از امضای پنهانی قرارداد اتحاد عثمانی با آلمان در ٢٠ رمضان ١٣٣٢/ ٢ اوت ١٩١٤ ــ که به معنای ورود عثمانی به جنگ جهانی بود ــ در مخالفت با آن ، از مقام خود کناره گیری کرد (عمجه ، ص ١٤٨ـ ١٥٥؛ طلعت پاشا، ص ٤١؛ تونچای ، ١٩٩٠، ص ٤٢؛ آقشین ، ص ٢٧٧) اما با اصرار اعضای دولت و ارعاب و تهدید آنان ، استعفای خود را پس گرفت (عمجه ، ص ١٦٢ـ ١٦٥؛ آقشین ، ص ٢٧٦؛ تونچای ، ١٩٩٠، ص ٤٦).

پس از سقوط دولت طلعت پاشا در ٧ محرّم ١٣٣٧/ ١٤ اکتبر ١٩١٨، جاوید در دولت انتقالی عزت پاشا * نیز همچنان در وزارت مالیه باقی ماند، لیکن پس از فرار رهبران اتحاد و ترقی در ٢٦ـ٢٧ محرّم ١٣٣٧/ ٢ـ٣ نوامبر ١٩١٨، جاوید هم ناگزیر دولت را ترک کرد ( د. اسلام ، همانجا؛ تونایا، ج ٣، ص ٥٤٥). مدتی بعد به وکالت داینهای (بستانکاران ) عثمانی در «ادارة دیون عمومیه » منصوب گردید، اما با تشکیل دولت داماد فریدپاشا در جمادی الا´خره ١٣٣٨/ مارس ١٩١٩ و شروع محاکمة اتحادیون ، از بیم گرفتاری در خانة نوری بیک رئیس حزب حریت و ائتلاف * ، از احزاب رقیب اتحاد و ترقی ، مخفی شد و پس از سه ماه واندی به کمک او به اروپا گریخت (تونایا، ج ٢، ص ٢٩٧، ج ٣، ص ٥٦٧). در همین مدت ، محاکمة غیابی و به پانزده سال حبس با اعمال شاقه محکوم شد (همان ، ج ٣، ص ٥٦٥). وی ، پس از فرار، به فرانسه و سپس به سویس رفت و به تماس با رهبران پراکندة اتحاد و ترقی در اروپا ادامه داد و با سازماندهی دانشجویان «ترکهای جوان » درصدد احیا و تقویت اتحاد و ترقی بر آمد. در همین زمان با عالیه خانم ، همسر سابق شاهزاده برهان الدین (پسر سلطان عبدالحمید دوم )، ازدواج کرد ( د. اسلام ؛ د.ا.د.ترک ، همانجاها). جاوید در تشکیل مجمع عمومی جمادی الاولی ١٣٣٩/ ژانویة ١٩٢١، با شرکت رجال اتحاد و ترقی و از آن جمله طلعت پاشا (رئیس جمعیت )، فعال بود (تونایا، ج ٢، ص ٤٣٧ـ ٤٣٨).

با این حال وی با حکومتِ در حال تشکیل آنکارا به رهبری مصطفی کمال به همکاری پرداخت و در هیئت نمایندگی آن در اجلاس لندن (زمستان ١٢٩٩ ش /١٩٢١) به عنوان مشاور شرکت کرد. او بعد از ٣٤ ماه دوری از استانبول ، درتابستان ١٣٠١ ش /١٩٢٢ به آن شهر بازگشت و دوباره به عنوان وکیل داینها در دیون عمومیه به کار پرداخت ( د.ا.د.ترک ، همانجا). در اجلاس صلح لوزان ــ که بین نمایندگان ترک و دولتهای انگلیس ، فرانسه ، ایتالیا و یونان ، از آبان ١٣٠١ تا تیر ١٣٠٢/ نوامبر ١٩٢٢ تا ژوئیة ١٩٢٣ برگزار شد ( میدان لاروس ، ج ٨، ص ١٠١ـ ١٠٤) ــ جاوید به عنوان یکی از مشاوران هیئت ترک اعزامی به لوزان شرکت کرد، اما به علت اختلاف نظر او و عصمت اینونو * ، رئیس هیئت اعزامی ، در بارة مسائل اقتصادی و مالی و علنی شدن این اختلاف از طریق مطبوعات ، عصمت اینونو بعضی از مشاوران خود، از جمله جاوید، را از هیئت اخراج کرد ( د.ا.د.ترک ؛ د.ترک ، همانجاها).

پس از اعلان جمهوری ترکیه در ٧ آبان ١٣٠٢/ ٢٩ اکتبر ١٩٢٣، جاویدبیک همچنان در استانبول به سر می برد تا آنکه این خبر که گروهی درصدد سوءقصد به جان مصطفی کمال در ازمیر بوده اند، در ٢٧ خرداد ١٣٠٥/ ١٧ ژوئن ١٩٢٦ منتشر شد. این خبر محاکمات پرسروصدایی را در پی داشت و وی هم با این موضوع درگیر شد. این محاکمات ، به نوعی ، محاکمة بقایای حزب اتحاد و ترقی و حزب ترقی پرور جمهوریت بود. حزب ترقی پرور جمهوریت که در زمستان ١٣٠٣ با انشعاب از حزب خلق تشکیل شده بود و چند تن از اتحادیون سابق در آن عضویت داشتند، در ١٥ خرداد ١٣٠٤/ ٥ ژوئن ١٩٢٥ در جریان سرکوبی قیام شیخ سعید * ، فعالیتش ممنوع شد. هدف این محاکمات تأمین اقتدار انحصاری حزب خلق بود که نامش در آبان ١٣٠٣/١٩٢٤ به حزب جمهوری خواه خلق * تغییر یافته بود (اراوغلو ، ص ٢٠٤ـ٢٠٥؛ تونچای ، ١٩٨١، ص ١٠٣ـ ١٠٤، ١٤٦، ١٦١ـ١٦٦؛ همو، ١٩٩٠، ص ١٠٢ـ١٠٣؛ تونایا، ج ٣، ص ٥٩٣ ـ٥٩٤). سرانجام جاوید به اتفاق چند تن دیگر از اعضای اتحاد و ترقی دستگیر و به اتهام تشکیل نشستی دو روزه با شرکت بعضی از اتحادیون سابق در خانه اش ، به منظور احیای اتحاد و ترقی و تغییر قانون اساسی ، به اعدام محکوم شد. حکم وی و چند نفر دیگر در ٤ شهریور ١٣٠٥/ ٢٦ اوت ١٩٢٦ در آنکارا به اجرا در آمد (تونچای ، ١٩٨١، ص ١٦٦؛ همو، ١٩٩٠، ص ١٠٤؛ آقشین ، ص ٣٠٨؛ تونایا، ج ٣، ص ٦٠٢). ادعا شده است که وی با صهیونیستها تماس داشته است وبعضی از سازمانهای یهودی به اقدامات بی حاصلی برای نجاتش دست زده اند (تونایا، ج ٣، ص ٣٣٤).

محمدجاوید پیش از پرداختن به امور سیاسی و کسب شهرت از این راه ، با نوشتن مقالاتی در زمینة اقتصاد در روزنامه ها و نشریاتی چون صباح ، طنین ، اقدام و به ویژه مجلة ثروت فنون * ، به عنوان اقتصاددان مشهور شد. کتابهایی در موضوع اقتصاد از وی انتشار یافته است که عبارت اند از: علم اقتصاد ، در چهار جلد (١٣١٥ـ١٣١٧)، که یکی از مهم ترین کتابهای اقتصادی دورة پیش از مشروطیت دوم به شمار آمده است ؛ مکاتب اعدادیه مخصوص علم اقتصاد (١٩٠٩ـ١٩١٣)؛ معلومات اقتصادیه (١٣٢٩)؛ و احصائیات (آمار؛ ١٣٢٥). این کتابها در استانبول به چاپ رسیده اند ( د.ا.د.ترک ؛ د. اسلام ؛ میدان لاروس ، همانجاها).

جاوید از ذیقعدة ١٣٢٦ تا شعبان ١٣٢٨/ دسامبر ١٩٠٨ ـ اوت ١٩١٠، با همکاری احمد شُعَیب (متوفی ١٩١٠) و رضا توفیق (متوفی ١٣٣٠ ش / ١٩٥١)، مجلة علوم اقتصادیه و اجتماعیه مجموعه سی را، به مدیریت خودش ، منتشر کرد. سهم این مجله را در گسترش بینش پوزیتیویستی (اثبات گرایی ) در

فلسفه و جامعه شناسی ترک ، مهم ارزیابی کرده اند ( رجوع کنید بهاولکن ، ص ١٤٦، ١٥٦ـ١٥٧، ٢٥١).

خاطرات روزانة جاوید، در بر دارندة حوادث اوایل مشروطیت دوم تا اواخر جنگ استقلال ، را دوست او حسین جاهد * (یالچین ) به صورت پاورقی در روزنامة طنین (از ٨ شهریور ١٣٢٢ تا اول دی ١٣٢٥/ ٣٠ اوت ١٩٤٣ـ ٢٢ دسامبر ١٩٤٦) به چاپ رسانده است ( د. ترک ، همانجا).

منابع :

(١) Sina Ak in, Jخn Tدrkler ve ittihat ve trakki , Istanbul ١٩٨٧;
(٢) Hasan Amca, Dog §mayan hدrriyet, Istanbul ١٩٨٩;
(٣) Feroz Ahmad, The young Turks , Oxford ١٩٦٩;
(٤) Niyazi Berkes, ١٠٠ soruda Tدrkiye iktisat tarihi , vol.٢, Istanbu ١٩٧٣;
(٥) EI ٢ , s.v. "Dja ¦w ¦d" (by Dankwart A. Rustow);
(٦) Hamza Erog «lu, Tدrk devrim tarihi , Ankara ١٩٧٧;
(٧) Meydan Larousse Istanbul ١٩٧٩-١٩٨١;
(٨) I lhami Soysal, Tدrkiye ve dدnyada masonluk ve Masonlar , Istanbul ١٩٧٨;
(٩) Tala t Pa a, Tala t Pa a , n  n an  lar  , ed. Alpay Kabacal , Istanbul ١٩٩٠;
(١٠) Tar k Zafer Tunaya, Tدrkiye , de siyasal partiler , Istanbul ١٩٨٨- ١٩٨٩;
(١١) Mete Tun ay, "Siyasal tarih (١٩٠٨-١٩٢٣)", in Tدrkiye tarihi , vol.٤, ed. Sina Ak in, Istanbul ١٩٩٠;
(١٢) idem, T. C. , nde tek parti yخnetimi , nin kurulmas  ( ١٩٢٣-١٩٣١ ), Ankara ١٩٨١;
(١٣) TA , s.v. "Cavit, Mehmet";
(١٤) TDVIA , s.v. "Ca vid Bey, Mehmed" (by Selim I lkin);
(١٥) Hilmi Ziya غlken, Tدrkiye , de ´ag §da dد دnce tarihi , Istanbul ١٩٦٦.

/ رحیم رئیس نیا /