دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٥٥٨
چَمْكَنى ، محمدعمر، معروف به میانعمر صاحب، عالم و عارف نقشبندى هندى قرن دوازدهم. پدرش، محمدابراهیم، از اهالى باجَوْر* بود. محمدعمر در ١٠٨٤ در روستاى فریدآباد به دنیا آمد. وى، پس از فوت پدرش، به روستاى چمكنى در مشرق پیشاور رفت و تحت تعلیم و تربیت ملكسعید، پدربزرگ مادریاش، قرار گرفت (قادرى، ج ١، ص ٩٢؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨٧٧)، سپس به فراگیرى علوم دینى پرداخت و تصوف و آداب طریقت را نزد شیخ یحیى اَتَكى، از مشایخ نقشبندیه و مرید شیخ سعدى لاهورى، فراگرفت (قادرى، ج ١، ص ٩٣ـ٩٥؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨٧٧). نیز گفتهاند (رجوع کنید به غلام سرور لاهورى، ج ١، ص ٦٤٧؛ قادرى، ج ١، ص ٩٥) كه او از مریدان و یاران سعدى لاهورى بوده است. محمدعمر در چمكنى به تبلیغ و معرفى طریقت نقشبندیه پرداخت و مدارس بسیارى براى ترویج و تحصیل علوم و معارف دینى تأسیس كرد (د. اردو، همانجا؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨٤٧).
محمدعمر خلفا و شاگردان بسیارى داشت (براى اطلاع از نام برخى از آنها رجوع کنید به قادرى، ج ١، ص ٩٩ـ١٠٠؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨٧٨). احمد شاه ابدالى (حك : ١١٧٣ـ١١٨٢)، كه بارها به ملاقات او در چمكنى رفت و در بسیارى امور با وى مشورت میكرد (د. اردو، همانجا)، نیز از شاگردان او دانسته شده است (قادرى، ج ١، ص ١٠٠).
محمدعمر چمكنى در ١١٩٠ (همان، ج١، ص٩٢) و به قولى (رجوع کنید به د.اردو، همانجا) در ١٢٠٠ از دنیا رفت و در چمكنى به خاك سپرده شد. از او آثار بسیارى به پشتو، عربى و فارسى به جا مانده است كه از آن جملهاند: معالى فى شرح الامالى؛ سِرُّالاسرار یا خزینةالاسرار (منزوى، ج٢، ص١١٦١ـ١١٦٢، ج٣، ص١٤٢٧، ج ١١، ص ٩٣٨)؛ خلاصه كیدانى، به نظم؛ شمایلالنبى، به نظم؛ پشتو نسبنامه (قادرى، ج ١، ص ٩٧ـ٩٨؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨٧٩)؛ و ظواهر السرائر یا جواهرالاسرار، در احوال و مناقب شیخ سعدى لاهورى (غلام سرور لاهورى، ج ١، ص ٦٤٧ـ٦٤٨؛ استورى، ج ١، بخش ٢، ص ١٠١٥).
منابع :
(١) اردو دائره معارف اسلامیه، لاهور ١٣٨٤ـ١٤١٠/ ١٩٦٤ـ١٩٨٩، ذیل «چمكنى، میان عمر صاحب» (از عبدالحى حبیبى)؛
(٢) ظهورالدین احمد، پاكستان مین فارسى ادب، ج ٣، لاهور ١٩٧٧؛
(٣) غلام سرور لاهورى، خزینة الاصفیا، كانپور ١٣٣٢/١٩١٤؛
(٤) محمدامیرشاه قادرى، تذكره علماء و مشائخ سرحد، ج ١، پیشاور [?١٣٨٣/ ١٩٦٤[؛
(٥) احمد منزوى، فهرست مشترك نسخههاى خطى فارسى پاكستان، اسلامآباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش؛
(٦) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol.١, pt.٢, London ١٩٧٢.
/ فاطمه رحیمى /