دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٢٩٣
گلستان، استانى در شمال ايران .. ، گلستان، استانى در شمال ايران ..
استان گلستان، به مركزيت شهر گرگان، يكى از استانهاى مرزى كشور است كه از شمال با كشور تركمنستان حدود ٢٠٥ كيلومتر مرز مشترك دارد و. از مشرق به استان خراسان شمالى، از جنوب به استان سمنان و از مغرب به استان مازندران و درياى خزر (مازندران) محدود می شوداست. خليج گرگان* و شبهجزيرةۀه ميانكاله* واقع در جنوبشرقى درياى خزر، در مغرب استان قرار دارد و ميان استانهاى گيلان و مازندران مشترك است (←رجوع کنید به Ä مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٥٨؛ نقشه راهنماى استان گلستان). بنا بر در تقسيمات كشورى در سال ١٣٨٥ش، اين استان يازده شهرستان به نامهاى آزادشهر، آققلا، بندرگز، تركمن، راميان، علىآباد، كردكوى، كلاله، گرگان، گنبدكاووس و مينودشت، و ٢٤ شهر دارد (←رجوع کنید به Ä ايران. وزارت كشور، تقسيمات كشورى، آذر ١٣٨٥ش، ذيل «استان گلستان»). جزيره آشوراده*، متعلق به شهرستان تركمن در درياى خزر، جزو استان گلستان است.
ساختار زمينشناسى استان گلستان در زون گرگان ـ رشت از واحد ساختمانى البرز، ــ بهويژه البرز شرقى، ــ مطالعه مىشود. براساس مطالعات صورت گرفته، مىتوان گفت كه بهطور كلى، صفحةۀه زمينساختى استان گلستان در دورههاى مختلف زمينشناسى دگرگونى اندكى داشته و بخش اعظم سطح استان در زمان حاضر پوشيده از رسوباتى است كه لايههاى ضخيمى از خاك لُس دارد (←رجوع کنید به Ä درويشزاده، ص ٢٥٣ـ٢٥٥؛ نيز ←رجوع کنید بهÄ ص٥٤٠ـ٥٤٢؛ فورن ـ اشتوكلين، ص ٩٤). در این استان فرايند زمينشناسى مذكور به شكلگيرى چهره هایپديدهها و چهرههاى متفاوت طبيعى متفاوتی وجود دارد در استان انجامي:د كه متشكل از دشتهاى شمالى معروف به دشت تركمن* يا تركمنصحرا؛، دامنههاى شمالى البرز، كه از شمال به جنوب بر ارتفاع آن افزوده مىشود؛ و نواحى مرتفع و كوهستانى رشتهكوه البرز شرقى. است؛ وسعت دشتهاى شمالى تقريباًآ دو برابر دامنهها و نواحى كوهستانى است (←رجوع کنید به Ä نقشه راهنماى البرز شرقى (مازندران ـ سمنان)). ميان اين سه قسمت، بالغ بر ٩٣٠،٣٩٣٠٣ متر متر اختلاف ارتفاع وجود دارد؛ چرا كه پايينترين نقطه استان در سواحل درياى خزر حدود ٢٨ متر پايينتر از آبهاى آزاد است و مرتفعترين نقطه آن در شاهكوه ٣٩١٠٩١٠،٣ مترمتر ارتفاع دارد (←رجوع کنید به Ä نقشه راهنماى البرز شرقى (مازندران ـ سمنان)؛ فرهنگ جغرافيايى كوههاى كشور، ج ٤، ص ٢٨٨). قسمت دامنه در استان اگرچه چندان وسيع نيست و در محدودةۀه ارتفاعى ١٥ تا ٨٥ متر گسترده است، مهمترين شهرها و بيشترين آباديها و نيز مراكز اصلى صنعتى استان را در خود جاى داده است.؛ با اين حال، به سببدليل مشخص نبودن مرزهاى آن، گاهى اين استان به دو بخش دشتى و کوهستانى تقسيم شده است و مطابق با اين تقسيمبندى، دشتهاى استان تا ارتفاع سيصد مترى را دربرمىگيرد (←رجوع کنید به Ä نقشه راهنماى استان گلستان؛ فرهنگ جغرافيايى كوههاى كشور، ج ٤، ص ٢٨٧).
شاهكوه مهمترين رشتهكوه استان است كه در قسمت جنوبى استان در مرز استانهاى گلستان و سمنان امتداد دارد و بلند مرتفعترين قلههاى استان را در خود جاى داده است. برخی از قلههاى مرتفع استان عبارت اند: گاوكشان به ارتفاع ٣٨١٣٨١٣،٣ متر در ٣٧ كيلومترى جنوب شهر گرگان، پيرگرده به ارتفاع ٣٢٠٤٢٠٤،٣ متر در ٢٥ كيلومترى جنوبشرقى گرگان، چِلچِلى به ارتفاع ١٢٣،٣١٢٣٣ متر در ٣٠ كيلومترى جنوبشرقى گرگان، تَلانبار به ارتفاع ٣٠٣٠٠٣٠،٣ متر در ٢٣ كيلومترى جنوبشرقى گرگان، و گُل به ارتفاع ٣٠١٠ ٠١٠، ٣ متر در ٢٦ كيلومترى جنوب شهر علىآباد از قلههاى مرتفع استان بهشمار مىرود (جعفرى، ج ١، ص ١٤٥، ١٦١، ١٩٥، ٤٦١، ٤٧٥؛ براى اطلاع بيشتر ←رجوع کنید به Ä فرهنگ جغرافيايى كوههاى كشور، ج ٤، ص ٢٨٨ـ٣٠٦). در قسمت شرقى استان، ناهمواريهايى هست كه كه ارتفاعشان ميان پانصد تا هزار متر است، از جمله عمدتاًآ ارتفاع چندانى ندارند، امتداد دارد؛ مانند گليجهداغ، نارلى/ نازلىداغ، گوكچه و حالتبنى. كه ارتفاع آنها ميان پانصد تا هزار متر است، علاوه بر اين كوهها، رشتهكوه حاجىداغ كه در مرز ميان استانهاى گلستان و خراسان شمالى امتداد دارد، حد فاصل رشته كوههاى البرز و ارتفاعات شمال خراسان بهشمار مىرود و بلندمرتفعترين قلۀه آن به نام آودار، ١٥٦٢٥٦٢،١ متر ارتفاع دارد (←رجوع کنید به Ä جعفرى، ج ١، ص ٢٠٦؛ آمارنامه استان گلستان، ص ١ـ١٤). اين استان از مناطق زلزلهخيز است و گزارشهاى متعددى از زمينلرزههاى استان و خسارات آن گزارشهاى متعددى وجود دارددر دست است (←رجوع کنید به Ä امبرسز و ملويل ، ص ٣٧ـ٣٨، ٤٤ـ٤٥، ٤٧؛ نجفى كانى، ص ١٤، ١٧).
رودهاى اترك*، قرهسو* و گرگان* مهمترين رودهاى استان¬ انداست كه از كوههاى شرقى استان و شمال خراسان سرچشمه مىگيرند و به درياى خزر مىريزند. چند درياچه مانند تنگُلى، آلاگل، آجىگل، اينچهبرون و ايحه در سطح استان هست،است از جمله تنگُلى، آلاگل، آجىگل، اينچهبرون و ايحه، کهو از در برخى از آنها ، بهسبب شورى زياد آب، هر ساله نمك فراوانی زيادى استحصال مىشود (رياحى، ص ٢٢). آبهاى زيرزمينى استان، به سبب اوضاع شرايط مساعد اقليمى در بخشهاى جنوبى و، جنس خاك و نفوذ زیاد بالاى آب در سفرههاى زيرزمينى، بسيار غنى است. نحوةه بهرهبردارى از اين سفرهها بااز طريق چاههاى عميق، نيمهعميق و چاههاى آرتزين (جهشى)، در برخى مناطق موجب پايين رفتن آبهاى زيرزمينى شده است (←رجوع کنید به Ä گرگانى، ص١١٠ـ١١٦). براى بهرهبردارى از آبهاى سطحى استان، چند سد بر روى رودهاى استان احداث شده كه مهمترين آنها، وشمگير يا گرگان بر روى گرگانرود، نومل يا كوثر بر روى قرهسو، و آلاگل بر روى اترك است كه به ترتيب در سالهاى ١٣٤٩ش، ١٣٧٣ش و ١٣٧٢ش بهرهبردارى شده اند (فرهنگى، ص ١٥٢، ٢١٤، ٢٢٢؛ آمارنامه استان گلستان، ص ١ـ٣٦، ١ـ٣٧).
آب و هواى استان بسیار تا حد زيادى متأثر از جريانها و سيستمهاى اقليمى فرامنطقهاى است. بهطور كلى، از جنوب به شمال و از مغرب به مشرق، از ميزان بارش و، دما و رطوبت كاسته مىشود. این استان و داراى چهار منطقه اقليمى است. شامل: آب و هواى مديترانهاى در شهرستانهاى گرگان و شهرستانهاى شمالى آن، با ويژگى خشكى هوا در تابستانها، بارش کم عدم بارش كافى در طول سال و نباریدن برف عدم بارش برف و يخبندان در طول سال؛ آب و هواى كوهستانى در مناطقی با ارتفاعق ١٥٠٠ تا ٣٠٠٠ مترى در جنوب استان، با ويژگى تابستان معتدل و كوتاه، زمستان سرد و طولانى، كاهش ميزان دما و بارش در طول سال؛ آب و هواى سرد كوهستانى در مناطق مرتفع بيش از ٣٠٠٠ متر، كه پربرفترين قسمت استان است، با زمستانهاى بسيار سرد و طولانى و تابستانهای كوتاه؛ است و و منطقه با آب و هواى معتدل و مرطوب در قسمتهاى مركزى استان، با بارش سالانه در حدود هشتصد ميليمتر. در جدول ١ وضعيت اقليمى برخى از ايستگاههاى استان آمده است
جدول :١ اوضاع جوى ايستگاههاى سينوپتيك استان در ١٣٧٦ش
ننام¬ ايستگاه ¬متوسط ¬دمابه¬سانتيگراد ميزان ¬بارش به ميليمترش ¬تععداد ¬روزهاى يخبندان¬ تعداد روزهاى¬بارانى
به سانتيگرادبه ميليمتريخبندان بارانى
هاشمآبادگرگان ٩ر ١٧ ٥٥ر ٥٣٥ ١٣ ١١٤
گرگان
گنبدكاووس ٥ر ١٨ ٦ ٦ر ٤٢١ ١٤ ١١٧
مراوهتپه ٩ر ١٧ ٣٣ر ٤٨٢ ٢٠ ٢٠ ٨٤
آمارنامةه استان گلستان (ص ١ـ٢٥)
پستى و بلندى و تفاوتهاى اقليمى ، موجب تنوع پوشش گياهى در استان گلستان شده است.، در جنوب و جنوبشرقى استان، بهويژه در دامنهها و كوههاى با بيش از هزار مترارتفاع، جنگلهاى انبوه با درختان عمده سرو، افرا، انجير، بلوط و گردو وجود داردقابل مشاهده است. درمناطقی با اراضى سيصد تا هزار متر ارتفاع، درختان و درختچههاى سفيدار، زيتون، شمشاد، و كاكرك، و در دشتهاى با كمتر از سيصد مترارتفاع، بوتههاى صحرايى و مراتع ديده مىشود. در ١٣٧٦ش، بنابر آمار اداره كل منابع طبيعى استان، مساحت جنگلهاى استان (در ١٣٧٦ش) برابر ٠٠٠،٣٧٩ هكتار بود كه از اين ميزان، بالغ بر ٠٠٠،٢٤٩ هكتار جنگلهاى تجارتى است، ٠٠٠،٦٠ هكتار جنگلهاى حفاظتى و ٠٠٠،٧٠ هكتار جنگلهاى مخروبه است (←رجوع کنید به Ä آمارنامه استان گلستان، ص ٩ـ٣٥ تا ٩ـ٣٧؛ رياحى، ص ٢٦ـ٢٧؛ براى اطلاع بيشتر از نام جنگلهاى استان گلستان ←رجوع کنید بهÄ معينى، ص ٢٩٣ـ٢٩٧؛ نيز ←رجوع کنید به Ä جنگل*). جنگلهاى بخش شرقى استان معروف به جنگل گلستان معروف و جزو پارك ملى گلستان است (←رجوع کنید به Ä ادامةۀه مقاله). مراتع استان به سه قسمت ييلاقى، ميانبند و قشلاقى تقسيم مىشود. در دشت تركمن بهسبب دماى بالا و، بارش اندك و، تبخير زياد و شورى خاك، پوشش گياهى فقير است و عمدتاًآ گياهان مقاوم دربرابربه شورى مىرويد (←رجوع کنید به Ä مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص٢٣٠؛ وخشورى، ص٧٠ـ٧٢، ١١٤ـ١١٦، ١٥٧ـ١٦٢).
تنوع جانورى در استان گلستان، به سببدليل عرصههاى زيستى گوناگونمختلف، تنوع جانوران بسیار است:گسترده است. علاوه بر جانوران گوناگون در مناطق جنوبى و شرقى استان؛ پرندگان متنوعیختلفى در بخشهاى مركزى و شمالى، بهويژه در سواحل؛، و انواع آبزيان و ماهيان خاويارى در تالابها و درياچهها و، خليج گرگان و منابع آبى استان. يافت مىشود. در جدول، ل ٢ مناطق حفاظت شده و آببندهاى زيستگاه پرندگان مهاجر استان آمده است.
جدول :٢ ٢: مشخصات ¬ مناطق ¬حفاظتشدهۀ ¬استان ¬
شهرستان ¬¬ نام ¬منطقه¬ مساحت
¬بههكتار
تركمن¬ شكارگاه ممنوعه تالاب گميشان ٠٠٠٠ ، ٥
بندرگز پناهگاه حيات وحش ميانكاله¬ نامشخص
گرگان¬ منطقةۀه حفاظتشدةۀه جهاننما ٦٥٠، ٣٠
گنبدكاووس¬ مجموعةۀه تالابهاى بينالمللى (آراگل) ٠٥٨، ٣
مينودشت¬ پارك ملى گلستان ٨٩٥، ٩١
مينودشت¬ شكار ممنوعه عزيزآباد ٠٠٠، ١٥
آمارنامةۀه استان گلستان (ص ٩ـ٤٠).
استان گلستان در براساس سرشمارى عمومى نفوس و مسكن سال ١٣٨٥ش، استان گلستان داراى ٠٠٠،٣٨٠ خانوار و ٠٨٧، ٦١٧،١ تن جمعيت بوده است (←رجوع کنید به Ä مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ١٠٣) که از آن میان، . نيز بالغ بر ٠٠٠،٧٩٥ تن (١ر٤٩%) جمعيت شهرنشين، و بالغ بر ٠٠٠،٨١٩ تن (٦ر٥٠%) روستانشين، و بقيه غيرساكن بودهاند (←رجوع کنید به Ä همان، ص ١٠٣).
از نظر تقسيماتى، استان گلستان از قديم مسائل ويژهاى داشته است (←رجوع کنید به Ä ادامةۀه مقاله). در ١٣٢٥، شهرستان گرگان چهار بخش داشت، به مركزيت گرگان. داشت و در ١٣١٠ش استرآاباد شامل دو قسمت دهستان در شمال و وَرْكان در جنوب بود و ده ناحيه داشت، به نامهاى صحرا، انزان، سدن رستاق، كوهپايه، استرآباد رستاق، ملك، كتول، فندرسك، راميان، كوهسارات و حاجىلو داشت (←رجوع کنید به Ä وزارت كشور، ١٣٢٥، ص ٤؛ كيهان، ج ٢، ص ٣٠٤ـ٣٠٧). از زمان شكلگيرى تقسيمات جديد كشورى ايران در ١٣١٦ش، شهرستان گرگان – كه همةۀه محدودةۀه فعلى استان را دربرداشت –، يكى از شهرستانهاى استان دوم (مازندران) بود، اما در ١٣٥٥ش ، به صورت دو شهرستان در همين استان ضبط شده آمده است (ايران. وزارت كشور. قانون تقسيمات كشور و وظايف فرمانداران و بخشداران، ص ]٣ـ ٤[؛ همان، ١٣٥٥ش، ص ]١٤ـ ١٥[). اين استان در ١٣٧٦ش، اين استان با جدا شدن از مازندران جدا مستقل شد و و سپس، تغييراتى در تقسيمات آن تغييراتى صورت گرفت (←رجوع کنید به Ä ايران. قوانين و احكام، ص ١١٠٦ـ١١٠٧؛ آمارنامةۀه استان گلستان، ص ١).
نام استان ظاهراًآ برگرفته از نام پارك جنگلى يا جنگل گلستان، واقع در مشرق استان، است (رياحى، ص ١٢؛ پيشگفتار؛ ←رجوع کنید بهÄ نقشةۀه راهنماى استان گلستان). اقتصاد استان بهطور كلى بر كشاورزى و پس از آن بر صنعت و خدمات استوار است. اين استان، به سبب داشتن خاک مناسب و منابع آبی، از مناطق حاصلخيز كشور بهشمار مىرودفت. و خاك مناسب و منابع آبى از دلايل عمده آن است. مجموعه زمینهای اراضى زيركشت زراعى يا كشت يك ساله استان در ١٣٧٦ش، ٠٠٠،٥٨٩ و در ١٣٨٢ش ، ٠٠٠،٥٣٩ هكتار بوده گزارش شده است (←رجوع کنید به Ä آمارنامه استان گلستان، ص ٥ـ٩؛ مركز آمار ايران، ١٣٨٤ش، ص ٢١). در ١٣٧٦ش، از كل زمینهایاراضى زيركشت، ٥١% به كشت گندم و جو، ٢٩% به محصولات مورد نياز كارخانههاى صنعتى روغنى مانند پنبه و، كنجد و كلزا، و ٥% به كشت برنج اختصاص داشته است. از دیگر محصولات مهم اين استان، توتون و محصولات جاليزى است كه به دیگرساير استانها صادر مىشود، از محصولات مهم ديگر اين استان است (←رجوع کنید به Ä آمارنامه استان گلستان، ص ٥ـ٩؛ مركز آمار ايران، ١٣٨٤ش، ص ٥٥ـ٥٦).
استان گلستان به سرزمين پنبهكاران و سرزمين طلاى سفيد مشهور است و داراى رتبةه نخست توليد پنبه و توليد كنندةۀه نيمى از محصول پنبه در كشور است.بهشمار مىرود، محصول پنبةۀه استان از نظر ظرافت الياف و كيفيت آن شهرت دارد. فراوردههاى باغى این استانآن هلو، گيلاس ـ آلو، سيب، انار، انجير، پرتقال و نارنگى است كه بيشتر در دامنههاى شمالى البرز و مناطق پايكوهى بهعمل مىآيد. عبارتاند از: هلو، گيلاس ـ آلو، سيب، انار، انجير، پرتقال و نارنگى در مناطق مرتفع نيز، گردو بهعمل مىآيد كه علاوه بر تأمين نياز استان، به دیگساير استانها صادر مىشود (←رجوع کنید به Ä آمارنامه استان گلستان، ص ٩ـ٢٦؛ مركز آمار ايران، ١٣٨٤ش، ص ٧٥).
دامپرورى به سبب گستردگى مراتع استان، دامپرورى از رونق دارد نسبى برخوردار است و فعاليت اصلى عشاير تركمن بهشمار مىرود. مهمترين دامهاى استان، بهويژه ميان تركمنها، گوسفند و، گاو و بز و ، اسب و نژاد تركمن است كه شهرت جهانى دارد و بز است (←رجوع کنید به Ä مركز آمار ايران، ١٣٨٤ش، ص ٢٣؛ نيز ←رجوع کنید بهÄ مشيرى، ص ١٥١ـ١٥٣). در اين استان از حدود ٥٠٠٦٥٠٠،٦ نفر شتر نیز نگهدارى مىشود (←رجوع کنید به Ä آمارنامه استان گلستان، ص ١٠-١٥ص١٠ـ١٣، ١٠ـ١٥). زنبوردارى و صيادى از ديگر فعاليتهاى ديگر اقتصادى استان است و صيد انواع ماهیيان، بهويژه ماهی خاويارى، در آن اهميت دارد. ، در ١٣٧٦ش، بيش از ٠٠٠،٥٨ كيلو خاويار در استان توليد شده است (همان، ص١٠ـ٤٢).
صنايع استان، شامل صنايع سنگين و سبك توليدى و صنعتى، در دو شهرستان گرگان و گنبدكاووس بيشتر از بقيه شهرستانهاست.؛ بيشتر فعاليتهاى صنعتى استان توليد موادغذايى محور بيشتر فعاليتهاى صنعتى استان است (←رجوع کنید به Ä همان، ص ١١ـ٢٢). شهركهاى صنعتى در شهرستانهاى آققلا، بندرگز و مراوهتپه واقعفعال اند.است و واحدهاى صنعتى روغنكشى و تصفيةۀه روغن هم فعالیت دارند، مانند كارخانۀه روغنكشى علىآباد (خاوردشت)، كه بزرگترين واحد صنعتى روغنكشى كشور است. درصنايع دستى، كه بيشتر به دام وابسته است، استان گلستان جايگاه مناسبى در كشور دارد و برخى از توليدات آن، بهويژه فرش دستباف و، لباسها و پوشاك سنّتى تركمنى و، دستمالهاى ابريشمى، استان گلستان شهرت فراوان دارد (←رجوع کنید به Ä عسگرى خانقاه ـ كمالى، ص ١٧٢ـ١٧٨؛ فرهنگ جغرافيايى آباديها، ج ١٧، ص ١٠٦، ١٠٩؛ همان، ج ٢٩، ص ٣١، ١١٤، ١٥١ـ١٥٢).
استان گلستان از قديم نقش ارتباطى ويژهاى داشته است. در منابع متقدمقديم اسلامى نیز از نيز وجود راههاى ميان شهرهاى استان به رى و، طبرستان و توس و منزلگاههاى ميانراهى در محدودۀه این استان سخن گفته شده است را تأييد مىكند (←رجوع کنید به Ä يعقوبى، ص ٢٧٦ـ٢٧٧؛ اصطخرى، ص ٢١٦ـ٢١٧؛ مقدسى، ص ٣٧٢ـ٣٧٣). در سدةۀه هشتم، حمداللّه مستوفى اطلاعات بيشترى از راههاى ايران به خوارزم كه از شهرهاى استان مىگذشت، و نيز از راههاى شمال ايران به بيابانهاى آسياى مركزى و دهستان (← Ä ادامةه مقاله) اطلاعاتی داارائه كرده است (ص ١٧٦).
امروزه اين استان در مسير راه اصلى شمالغرب به ـ شمالشرق ايران قرار دارد و راهآهن شمال كشور، كه احتمالاً از ١٣١٧ش به بهرهبردارى رسيده است، مركز استان و بندرتركمن را از طريق مازندران به تهران مرتبط مىسازد. همچنین، نيز گرگان داراى فرودگاه ى در شمال شهر است. پيوند ارتباطى زمينى شهرهاى استان با استانهاى مجاور از طريق آزادراه گرگان ـ بهشهر در مغرب و راه اصلى مينودشت ـ بجنورد در مشرق، برقرار می شوداست (←رجوع کنید به Ä اطلس راههاى ايران ١٣٨٧، ص ١٢ـ١٣، ٢٦).
اين استان تركيب نژادى و مذهبى متنوعى دارد. بهطور كلى بيشتر اهالى استان به فارسى و تركى تركمنى (لهجةۀه شرقى اوغوز) سخن مىگويند و در قسمتهاى مختلف استان، تفاوت گويش وجود دارد، حتى ميان طوايف يموت و گوكلان چشمگير است.؛ علاوه بر آن، گروههاى مهاجر به اين استان، مانند بلوچها و، زابليها و كردها، نیزهريك موجب رواج زبانهاى خود در بخشهايى از استان شدهاند. بيشتر اهالى استان مسلمان و پيرو شيعۀ دوازده امامی ه اثناعشرىیا و سنّى حنفىاند. شيعيان بيشتر در شهرستانهاى گرگان، علىآباد، كردكوى، بندرگز، راميان و مينودشت و اهل سنّت عمدتاًآ در شهرستانهاى گنبدكاووس، آققلا، تركمن و كلاله زندگى مىكنند (←رجوع کنید به Ä گرگانى، ص ٩٥؛ عسگرى خانقاه ـ كمالى، ص ١٥٤ـ١٥٨؛ آمارنامةۀه استان گلستان، ص ٢ـ١٠، ٢ـ١١؛ كيهان، ج ٢، ص ٣٠٧؛ هيئت، ص ٢٧٩؛ فرهنگ جغرافيايى آباديها، ج ١٧، ص ١٠٦، ١٠٨، همان، ج ٢٩، ص٣٠، ١١٤، ١٥٠).
استان گلستان از نواحى باستانى ايران و داراى آثار تمدنى بسيار است. در زمان ساسانيان، جزو طبرستان و ايالتى در پتشخوارگر* بوده است (←رجوع کنید به Ä ابناسفنديار، ج ١، ص ٧٤). محدودۀ ه اين استان در اوايل اسلام، بهويژه قرن اول، به نحوى متزلزل تا ربع خراسان بود، اما به نوعى داراى وحدت سياسى داشت و مستقل بود و در قرون بعد، گاهى با طبرستان اداره مىشود (←رجوع کنید به Ä اشپولر، ج ٢، ص ٧٣). پس از حكومت آلزيار در سدةۀه چهارم، وحدت سياسى آن از بين رفت (←رجوع کنید به Ä بارتولد، ص ١٤٣). پس از حملةۀه مغول و نيز در سدةۀه هشتم، جزو مازندران بوده است (حمداللّه مستوفى، ص ١٥٩؛ نیز ←رجوع کنید بهÄ جوينى، ج ٢، ص ٤٩، ٧٣). در دورةۀه صفويه، به محدودةۀه اين استان ولايت جرجان و از آن پس تا دورةۀه پهلوى اول، استرآباد گفته مىشد (←رجوع کنید به Ä جرجان*، بخش و ولايت؛ استرآباد* ، گرگان* ؛ نيز ←رجوع کنید بهÄ اسكندرمنشى، ج ٢، ص ٥٤٥ـ٥٤٦، ٥٦٤ـ٥٦٥؛ كيهان، ج ٢، ص ٣٠٤ـ٣٠٩؛ رزمآرا، ج ٣، ص ٢٥٤ـ٢٥٦، ٢٦١ـ٢٦٣؛ ). گرگان* در سدةۀه سيزدهم، بلوكات استرآباد در دو گروه ولايت و يموت قرار داشتند.، گروه ولايتِ استرآباد، هفت بلوك ونيم داشت( شامل شاهكوين و ساروين، استرآباد رستاق، سدن رستاق، دهات ملك، كتول و فندرسك) داشت و بر اهل شهر و، بلوكات و، قصبات و نواحى دلالت مىكرد،، اما يموت بر صحرا و آلاچيقنشينها اطلاق مىشد كه بيان کنندۀگر كوچگرى تركمنها بود (←رجوع کنید به Ä ذبيحى، ١٣٤٨ش، ص ٢٨ـ٣٣؛ نيز ←رجوع کنید بهÄ همو، ١٣٦٣ش، ص ١٨٧ـ١٨٩؛ تركمن*( ١)). طبق گزارشی که چاپ شده در ١٣٢٨ چا پ شده، ١٣٢٨/١٩١٠ ولايت استرآباد، بهطول كامل استان گلستان را پوشش نمىداده و هد بلكه شامل قسمتى از آن مى¬شده استگردد (←رجوع کنید بهÄ فرهنگ جغرافيايى ايران. خراسان، ص ٦٥).
از اين استان آثار بسيارى بهدست آمده است،؛ از جمله در تورنگتپه، در نوزده كيلومترى مشرق گرگان، انواع ظرفوف و سلاحها كشف شده است كه بر تمدن كهن آنجا دلالت دارد (←رجوع کنید به Ä معطوفى، ص ٦ـ١٢). برخی از مكانهاى تاريخى استان، كه از آنها در فهرست آثار ملى به ثبت رسيده است، عبارت اند از: مسجاجد گلشن و مسجد جامع در گرگان، مسجد كريم در گنبدكاووس، امامزادههاى اسحاق و نور در گرگان، امامزاده يحيىبن زيد در گنبدكاووس، گنبد قابوسبن وشمگير كه در ٣٩٧ در شهر گنبدكاووس ساخته شده است، ويرانههاى شهرهاى باستانى جرجان* و دشت حلقه در(نزديكی شهر مراوهتپه)، پلآققلا، برج يا ميل رادكان*، آثار ديوار دورةۀه ساسانى قزلآلان يا ديوار دفاعى گرگان كه بهطول حدود ١٥٥ كيلومتر از شهر خواجهنفس در ساحل درياى خزر تا شمال شهرستان گنبدكاووس احداث شده است، كاخ دورةۀه پهلوى گلستان در گرگان، و تپههايى مانند تپه سعدآباد، گميشتپه/ گمشتپه، و نظامآباد بالا و پايين از جمله مكانهاى تاريخى استان است كه برخى از آنها در فهرست آثار ملى به ثبت رسيده است (رابينو، ص ١٣٧ـ١٣٨، ١٤٨؛ ←رجوع کنید بهÄ آمارنامه استان گلستان، ص ٧ـ٢٢؛ وخشورى، ص ٣ـ٥؛ ستوده، ج ٥، جاهاى گوناگون؛ رياحى، ص٩٠ـ٩٣). از اين استان از قديم مهد بزرگان و مشاهير بسيارى برخاسته اند، از جملهبوده است. بهجز بزرگان جرجان* و استرآباد* حمزةةبن يوسف سهمى* (متوفى ٤٢٧)،، مؤلف تاريخ جرجان؛، و برخى امراى آلزيار، كه در سدههاى چهارم و پنجم بر اين استان حكومت كردند، از جملهمانند شمسالمعالى قابوسبن وشمگير* (متوفى ٤٠٣)؛ و مختومقلى فراغعى، شاعر تركمن (متوفى ١٢٠٧) را مىتوان نام برد (←رجوع کنید به Ä ستوده، ج ٥، جاهاى گوناگون؛ نيز ←رجوع کنید بهÄ آرمون، ج ٣، ص ١٤٣؛ عاشورپور و آق، ج ١، ص ٤٩؛ رحيمى داشلىبرون، ص ١٢ـ١٤).
نيز ←رجوع کنید بهÄ جرجان*؛ استرآباد*
منابع :
(١) سويين آرمون، «فرهنگ شاعران ترکمن ـ آزادی»، در مجموعه مقالات در قلمرو مازندران، ج٣، به کوشش حسین صمدی، قائمشهر، ١٣٧٤ش؛
(٢) اسکندرمنشی؛
(٣) برتولد اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ج٢، ترجمه مریم میراحمدی، تهران، ١٣٦٩ش؛
(٤) آمارنامه استان گلستان ١٣٧٦، سازمان برنامه و بودجه استان گلستان، تهران، مرکز آمار ایران، ١٣٧٧ش؛
(٥) اصطخری؛
(٦) اطلس راههای ایران ١٣٨٧، تهران، گیتاشناسی، ١٣٨٧ش؛
(٧) ایران. قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦، چاپ دوم، تهران [بیتا.]؛
(٨) ایران، قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال ١٣٧٦، تهران، ١٣٧٧ش؛
(٩) ایران. وزارت کشور. تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران، تهران ١٣٥٥ش؛
(١٠) ایران. وزارت کشور. عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری ١٣٨٥، تهران ١٣٨٥ش؛
(١١)، ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسی. دفتر تقسیمات کشوری، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارةۀ مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(١٢) و. بارتولد، تذکره جغرافیای تاریخی ایران، ترجمۀه حمزه سردادور، تهران ١٣٥٨ش؛
(١٣) عباس جعفری، گیتاشناسی ایران، تهران ١٣٦٨ش؛
(١٤) جوینی؛
(١٥) حمداللّه مستوفی، نزهةةالقلوب؛
(١٦)، علی درویشزاده، زمینشناسی ایران، تهران، ١٣٨٠ش؛
(١٧) مسیح ذبیحی، استرابادنامه، تهران ١٣٤٨ش؛
(١٨) همو، گرگاننامه، تهران، ١٣٦٣ش؛
(١٩) هـ . ل. رابینو، مازندران و استرآباد، ترجمۀه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران ١٣٦٥ش؛
(٢٠) یعقوب رحیمی واشلی بردن، «احوال و آثار مختومقلی فراغغی»، در مجله یاپراق، سال ٣، شماره ٨ ـ ٩، گنبدکاووس، بهار ١٣٧٩ش؛
(٢١) رزمآرا؛
(٢٢) وحید ریاحی، سیمای تازه استان گلستان، گرگان، مختومقلی فراغی، ١٣٨٤ش؛
(٢٣) منوچهر ستوده، از آستارا تا استراباد، ج٥، تهران، ١٣٧٧ش؛
(٢٤) نورعلی محمد عاشورپور و نورمحمدآق، «سیدی نظری سید ـ شاعر مبارز ترکمن»، در مجموعه مقالات در قلمرو مازندران، ج١، به کوشش حسین صمدی، بابل، ١٣٧٠ش؛
(٢٥) اصغر عسگری خانقاه و محمد شریف کمالی، ایرانیان ترکمن، تهران ١٣٧٤ش؛
(٢٦) فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، جمهوری اسلامی ایران، ج١٧: ، گزنکاری، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ١٣٧٠ش؛
(٢٧) همو، ج٢٩: شاهرود ـ گرگان، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ١٣٦٧ش؛
(٢٨) فرهنگ جغرافیایی ایران: خراسان، ترجمه و تحقیق، کاظم خادمیان، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی ١٣٨٠ش؛
(٢٩) فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، ج٤، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ١٣٧٩ش؛
(٣٠) بیژن فرهنگی، نگرش بر سدهای ایران گذشته، حال، آینده، تهران، ١٣٧٢ش؛
(٣١) رمون فورون ـ یوهان اشتوکلین، زمینشناسی و زمین ساخت فلات ایران، ترجمۀ ه صادق حداد کا وه و حسن حسنعلیزاده، تهران، ١٣٦٨ش؛
(٣٢) مسعود کیهان، جغرافیای متصل ایران، ج٢ (سیاسی)، تهران، ١٣١١ش؛
(٣٣) منصور گرگانی، اقتصاد گرگان و گنبد و دشت، تهران، ١٣٥٠ش؛
(٣٤) مرکز آمار ایران، سالنامةۀ آماری کشور ١٣٨٥، تهران، ١٣٨٦ش؛
(٣٥) همان، نتایج تفصیلی سرشماری عمومی کشاورزی ١٣٨٢، استان گلستان، تهران، ١٣٨٤ش؛
(٣٦) رحیم مشیری، جغرافیای کوچنشین، تهران ١٣٧٢ش؛
(٣٧) اسدالله معطوفی، استراباد و گرگان (در بستر تاریخ) نگاهی به ٥٠٠٠ سال تاریخ منطقه، مشهد، ١٣٧٤ش؛
(٣٨) اسدالله معینی، جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت (طبیعی، تاریخی، سیاسی، اقتصادی، ادبی)، ]بیجا.[ ١٣٤٤ش؛
(٣٩) مقدسی؛
(٤٠) علیاکبر نجفی کانی، مقدمهای بر جغرافیای ایران، تهران، ١٣٨١ش؛
(٤١) نقشةۀ راهنمای استان گلستان، مقیاس ١:٦٠٧،٠٠٠، تهران، ١٣٨٦ش؛
(٤٢) نقشةۀ راهنمای البرز شرقی (مازندران ـ سمنان)، مقیاس ١:٣٠٠،٠٠٠، تهران: گیتاشناسی [بیتا.]؛
(٤٣) سیدابراهیم وخشوری، گرگان و دشت در چهل سال اخیر و آینده آن، تهران، ١٣٤٥ش؛
(٤٤) جواد هیئت، سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی، تهران، ١٣٦٦ش؛
(٤٥) یعقوبی، (البلدان)؛
(٤٦) N. N. Ambraseys ٨ c.p. mel ville, A history of Persian earthquakes, London, ١٩٨٢.
/ وحيد رياحى /
تاریخ انتشار اینترنتی:
١٣٩٢/٠٣/٠٥