جُغَتای‌ (جَغَتای‌) ، بخش‌ و شهری‌ در شهرستان‌ سبزوار در استان‌ خراسان‌ رضوی‌.

١) بخش‌ جغتای‌. در شمال‌ غربی‌ شهرستان‌ سبزوار، در قسمت‌ غربی‌ ناحیه تاریخی‌ جوین‌*، واقع‌ است‌. از شمال‌شرقی‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ اسفراین‌ در استان‌ خراسان‌ شمالی‌، از شمال‌غربی‌ به‌ بخشهای‌ جلگه‌ سَنْخو'است‌ ومركزی‌ شهرستان‌ جاجرم‌ در استان‌ خراسان‌ شمالی‌، از مغرب‌ به‌ بخش‌ میامی‌ شهرستان‌ شاهرود در استان‌ سمنان‌، از جنوب‌ به‌ بخش‌ داورزن‌، و از مشرق‌ به‌ بخش‌ جوین‌ (هر دو بخش‌ در شهرستان‌ سبزوار) محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر چهار دهستان‌ پایین‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ فراشیان‌)، جغتای‌ (به‌ مركزیت‌ ابوچناری‌)، میان‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ ریواده‌) و دِسْتُوران‌ (به‌ مركزیت‌ دستوران‌)، و شهر جغتای‌ (مركز بخش‌ جغتای‌).

رشته‌كوه‌ جُغَتای‌، به‌طول‌ حدود ١١٠ كیلومتر، در جنوب‌ بخش‌ امتداد دارد و بلندترین‌ قله آن‌ (٩٢٤ ، ٢ متر) با نام‌ گر در ٧٢ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ سبزوار واقع‌ است‌ (جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ١٧٦؛ نیز رجوع کنید به مك‌گرگور ، ج‌ ٢، ص‌١٢٠، ١٤٠).

رود جوین‌ (یا كال‌شور جوین‌) ــ كه‌ با نام‌ سرولایت‌ از شهرستان‌ نیشابور سرچشمه‌ می‌گیرد با جهت‌ شرقی‌ ـ غربی‌ در بخش‌ جغتای‌ جریان‌ دارد. آب‌ و هوای‌ جغتای‌، معتدل‌ خشك‌ است‌. آب‌ مصرفی‌ ساكنان‌ بخش‌ از چاههای‌ عمیق‌ و كاریز و چشمه‌ تأمین‌ می‌شود. این‌ بخش‌، از گیا خاكشیر، بارهنگ‌، دِرْمَنه‌، ریواس‌، روناس‌ و رستنیهایی‌ برای‌ چرای‌ دام‌ دارد. گندم‌، جو، پنبه‌، زیره‌، تخمه هندوانه‌، زردآلو، انگور، هلو و آلوی‌ آن‌ به‌طور انبوه‌ تولید و صادر می‌شود. از درختان‌، سرو كوهی‌، تاغ‌، سنجد، گیلاس‌، گلابی‌، سیب‌ و توت‌ در آن‌ به‌ عمل‌ می‌آید. از زیا آهو، بزكوهی‌، میش‌، روباه‌، خرگوش‌، گرگ‌ و پلنگ‌ در آن‌ یافت‌ می‌شود و از پرندگان‌ كبك‌ و تیهو دارد. این‌ بخش‌ دارای‌ دامداری‌ و چراگاههای‌ طبیعی‌ در كوه‌ جغتای‌، با نامهای‌ گاودان‌، ششو، سرنقش‌ آب‌ و قره‌ حنا، است‌. از صنایع‌ دستی‌، كرباس‌بافی‌ و فرش‌بافی‌ با طرحهای‌ سبزواری‌، بلوچی‌، كاشی‌، تخت‌جمشیدی‌، تنگی‌، جقه‌ای‌، گلریز و گلدانی‌ در آنجا رایج‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٣١، ص‌٤٠ـ٤٣،٥٠، ٥٦، ٧٦، ٨٢، ٨٥، ١٥٧، ١٨٠).

راه‌ شاهرود ـ سبزوار از جنوب‌ این‌ بخش‌ می‌گذرد و راه‌ سبزوار ـ بجنورد در مشرق‌ آن‌ امتداد دارد. راه‌آهن‌ تهران‌ ـ مشهد در جانب‌ شمالی‌ آن‌ ایستگاه‌ دارد. مسعود كیهان‌ در ١٣١٠ ش‌، آبادی‌ جغتای‌ را مركز بلوك‌ جوین‌ در ولایت‌ سبزوار ذكر كرده‌ است‌ (ج‌ ٢، ص‌ ١٩٤ـ ١٩٥).

بخش‌ جغتای‌ در ١٣١٦ ش‌، طبق‌ قانون‌ تقسیمات‌ كشوری‌، در شهرستان‌ سبزوار استان‌ نهم‌ (خراسان‌) تشكیل‌ شد. این‌ بخش‌ در ١٣٢٩ ش‌، یكی‌ از بخشهای‌ پنج‌گانه شهرستان‌ سبزوار، دارای‌ ٩٧ آبادی‌ بزرگ‌ و كوچك‌، به‌ مركزیت‌ دهستان‌ كهنه‌ واقع‌ در جنوب‌ كوه‌ جغتای‌، ذكر شده‌ است‌. این‌ بخش‌ از شمال‌ به‌ اسفراین‌، از مشرق‌ به‌ دهستان‌ طبس‌ و حكم‌آبادِ از شهرستان‌ نیشابور، از جنوب‌ به‌ كوه‌ جغتای‌ ـ میسور ـ اندقان‌ و از مغرب‌ به‌ دهستان‌ جاجرم‌ و بخش‌ عباس‌ از شهرستان‌ شاهرود محدود می‌شد (رزم‌آرا، ج‌ ٩، ص‌ ٩٨). در خرداد ١٣٣٩ بخش‌ جغتای‌ جزو شهرستان‌ جدیدالتأسیس‌ اسفراین‌ گردید. در آذر ١٣٣٩، بخش‌ جغتای‌ از اسفراین‌ جدا و تابع‌ شهرستان‌ سبزوار شد ( دایرة المعارف‌ فارسی‌ ، ج‌ ١، ص‌ ١٣٧). طبق‌ نشریه دفتر تقسیمات‌ كشوری‌ ١٣٥٥ ش‌، بخش‌ جغتای‌ با دهستانهای‌ تابعه حكم‌آباد، جغتای‌، بیركوه‌، بالاجوین‌، میان‌جوین‌ و پایین‌جوین‌ در شهرستان‌ سبزوار قرار گرفت‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور، ص‌ ٥). در ١٣٦٦ ش‌، بخش‌ جغتای‌ همچنان‌ در شهرستان‌ سبزوار ذكر شده‌ و دهستان‌ بالاجوین‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ نقاب‌) جزو آن‌ شمرده‌ شده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌، ص‌ ٢١). در ١٣٧٣ ش‌، دهستانهای‌ پایین‌جوین‌ و میان‌جوین‌ همچنان‌ در بخش‌ جغتای‌ قرار داشته‌، اما از دهستان‌ بالاجوین‌ ذكری‌ به‌میان‌ نیامده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، ١٣٧٣ ش‌، ص‌١٠). طبق‌ نشریه دفتر تقسیمات‌ كشوری‌ ١٣٨٣ ش‌، بخش‌ جغتای‌ (به‌ مركزیت‌ شهر جغتای‌) با دهستانهای‌ پایین‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ فراشیان‌)، جغتای‌ (به‌ مركزیت‌ ابوچناری‌)، میان‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ ریواده‌)، و دستوران‌ (به‌ مركزیت‌ دستوران‌) تشكیل‌ شد (همو، ١٣٨٣ ش‌، ذیل‌ «خراسان‌ رضوی‌»).

در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ بخش‌ ٠٢٥ ، ٣٨ تن‌ بوده‌ است‌.

٢) شهر جغتای‌ ، مركز بخش‌ جغتای‌، در ارتفاع‌ حدود ٤٠٠ ، ١ متری‌، در دامنه شمال‌غربی‌ رشته‌كوه‌ جغتای‌، در حدود ٨٥ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر سبزوار قرار دارد. كوه‌ دروازه‌ در حدود ده‌ كیلومتری‌ جنوب‌ آن‌ واقع‌ است‌.

دمای‌ جغتای‌ در تابستانها گاهی‌ به‌ ْ٣٨ و در زمستانها گاهی‌ به‌ ْ١٠- می‌رسد. میانگین‌ بارش‌ سالانه آن‌ حدود سیزده‌ میلیمتر است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٣١، ص‌ ٤١). در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ آن‌ ٧٣١ ، ٥ تن‌ بوده‌ است‌.

این‌ شهر قلعه‌ای‌ قدیمی‌ دارد كه‌ مركزی‌ اداری‌ بخش‌ بوده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٤٩). جمعیت‌ شهر در دوره ناصرالدین‌شاه‌ (١٢٦٤ـ ١٣١٣) حدود سیصد خانوار بود، زردآلو و گوجه‌ و شفتالو و ابریشم‌ خوب‌ در آن‌ به‌ عمل‌ می‌آمد، در آنجا تسبیح‌ ساخته‌ می‌شد (اعتمادالسلطنه‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٢٩٦ـ٢٢٩٧). شهر جغتای‌ زیارتگاهی‌ به‌نام‌ سیدمحمد دارد ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٣١، ص‌ ٤٢).

به‌ نوشته اعتمادالسلطنه‌ (متوفی‌ ١٣١٣؛ ج‌ ٤، ص‌ ٢٢٩٦)، «عوام‌ گویند این‌ قریه‌ را جغتای‌خان‌بن‌ چنگیزخان‌ بنا كرده‌ كه‌ صحتی‌ ندارد.» در كتابهای‌ پیش‌ از دوره صفویه‌، مانند آثار حمداللّه‌ مستوفی‌ و حافظ‌ ابرو، نام‌ جغتای‌ دیده‌ نشده‌ است‌. اسكندربیگ‌ منشی‌ در ذكر اسامی‌ ارباب‌ مناصب‌ سال‌ ١٠٣١، یعنی‌ سی‌وششمین‌ سال‌ سلطنت‌ شاه‌عباس‌ اول‌ صفوی‌، جغتای‌ را جزو طوایف‌ برشمرده‌ و از احمد سلطان‌ مُچْكی‌، از امرای‌ تركمان‌ این‌ طایفه‌ كه‌ حاكم‌ ترشیز (كاشمر كنونی‌) خراسان‌ بوده‌، نام‌ برده‌ است‌ (ج‌ ٢، ص‌ ١٠٨٧). ظاهراً نام‌ آبادی‌ از نام‌ همین‌ طایفه جغتای‌ گرفته‌ شده‌ است‌. احتمالاً قلعه جغتای‌ را نیز او بر پا كرده‌ است‌. نام‌ قلعه جغتای‌ نخستین‌ بار در كتاب‌ میرخواند (ج‌ ١٠، ص‌ ٣٧٨) دیده‌ شده‌ است‌.

منابع‌:
(١) اسكندرمنشی‌؛
(٢) اعتمادالسلطنه‌؛
(٣) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ١٣١٦، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، [ بی‌تا. ]؛
(٤) ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٥٥ ش‌؛
(٥) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور، ج‌ ٣، تهران‌ ١٣٣١ ش‌؛
(٦) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، اجرای‌ قانون‌ تعاریف‌ و ضوابط‌ تقسیمات‌ كشوری‌ ، تهران‌ ١٣٦٦ ش‌؛
(٧) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(٨) همو، نشریه اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌ ( به‌ همراه‌ مراكز )، تهران‌ ١٣٨٣ ش‌؛
(٩) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٦٨ـ ١٣٧٩ ش‌؛
(١٠) دایرة المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش‌؛
(١١) رزم‌آرا؛
(١٢) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌ ٣١: سبزوار ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٦٨ ش‌؛
(١٣) مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣١٠ـ١٣١١ ش‌؛
(١٤) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ خراسان‌، شهرستان‌ بجنورد ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(١٥) همو، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه بخشهای‌ كشور، كل‌ كشور ، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٦) همو، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(١٧) چارلز متكاف‌ مك‌ گرگور، شرح‌ سفری‌ به‌ ایالت‌ خراسان‌ و شمال‌غربی‌ افغانستان‌ در ١٨٧٥ ، ج‌ ٢، ترجمه اسداللّه‌ توكلی‌ طبسی‌، مشهد ١٣٦٨ ش‌؛
(١٨) میرخواند؛
(١٩) نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ١:٢، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٧٩ ش‌؛
(٢٠) نقشه‌ راههای‌ ایران‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ١:٢، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٧٧ ش‌.

/ خسرو خسروی‌ /