حُجَّت كوه‌كَمَرى ، سیدمحمد، فقیه و مرجع تقلید امامى قرن چهاردهم. وى در ١٣١٠ (=١٢٧١ش) در تبریز در خانواده‌اى روحانى به دنیا آمد. خانواده‌اش از سادات كوه‌كمر، محلى از توابع اَهَر در منطقه آذربایجان شرقى، بودند. نسب او به علی‌اصغر، فرزند امام سجاد علیه‌السلام، می‌رسد (مدرس تبریزى، ج ٢، ص ٢٣؛ شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج ١، ص ٩٣ـ٩٤).

پدرش، سیدعلى كوه‌كمرى تبریزى، فرزند علینقى، از عالمان و فقهاى دوره خود بود. سیدعلى در تبریز به دنیا آمد. دروس عالى فقه و اصول را در نجف نزد میرزا حبیب‌اللّه رشتى*، فاضل ایروانى و فاضل شربیانى آموخت و نزد فاضل شربیانى بسیار محترم بود (مدرس تبریزى، ج ٢، ص ٢٥؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٤، قسم ٤، ص ١٤٩٤؛ مرعشى نجفى، ص ١٠٩). او از فاضل شربیانى، زین‌العابدین مازندرانى، سیدمحمد بحرالعلوم و محمدحسن مامقانى اجازه روایت داشت و فرزندش محمد و سید شهاب‌الدین مرعشى نجفى از او اجازه روایت داشتند (مرعشى نجفى، همانجا؛ المسلسلات فى الاجازات، ج ٢، ص ٤٢٥). وى پس از تكمیل تحصیلات به تبریز بازگشت و به تصدى امور دینى مردم پرداخت. سیدعلى در ١٣١٩ش در تبریز درگذشت. پیكرش را به قم منتقل كردند و در صحن حرم حضرت معصومه سلام‌اللّه‌علیها به خاك سپردند (مدرس تبریزى؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٤، همانجاها). حاشیه بر فرائدالاصول و مكاسب شیخ‌انصارى از آثار اوست (المسلسلات فى الاجازات، همانجا). عموى سیدعلى، سیدحسین كوه‌كمرى* (مشهور به تُرك، متوفى ١٢٩٩)، نیز از عالمان بنام و از شاگردان محمدحسن نجفى و شیخ مرتضى انصارى بود و و شاگردان بسیارى داشت (رجوع کنید به حرزالدین، ج ١، ص ٢٦٢ـ٢٦٥).

سیدمحمد حجت ادبیات، ریاضیات، طب‌قدیم و برخى علوم جدید را در تبریز آموخت. بیشتر دروس مقدماتى فقه و اصول و كتاب ریاض‌المسائل سیدعلى طباطبایى را نیز در همانجا نزد پدرش فراگرفت و خود به تدریس شرح لمعه شهیدثانى پرداخت (مدرس تبریزى، ج ٢، ص ٢٣؛ شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ ١٣٣٣ش، همانجا). در ١٣٣٠ (=١٢٩١ش) براى ادامه تحصیل به نجف رفت. فقه و اصول و حدیث و رجال را نزد سیدمحمدكاظم طباطبایى یزدى، سید ابوتراب خوانسارى، شیخ‌الشریعه اصفهانى، سیدمحمد فیروزآبادى، میرزا حسین نائینى، آقا ضیاء عراقى، على قوچانى و شیخ‌على گنابادى فراگرفت. ریاضیات و نجوم را نیز در نجف از حیدرقلی‌خان سردار كابلى آموخت. حجت در ایام تحصیل در نجف به بیمارى سختى مبتلا شد و به توصیه پدرش به تبریز بازگشت، اما پس از مدتى دوباره به نجف رفت و علاوه بر ادامه تحصیل، به تدریس نیز پرداخت (مدرس تبریزى، ج ٢، ص ٢٣ـ٢٤؛ شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ ١٣٣٣ش، ج ١، ص ٩٨ـ٩٩، ١٩٧؛ المسلسلات فى الاجازات، ج ٢، ص ٤٢٦).

وى از برخى استادان خود اجازه روایت داشت، از جمله از پدرش، آقاضیاء عراقى ، شریعت ‌اصفهانى،سیدابوتراب خوانسارى، عبداللّه مامقانى، سیدحسن صدر، شیخ محمدباقر بیرجندى، حاج‌شیخ‌عبدالكریم حائرى یزدى و محمدحسین كاشف‌الغطاء. از میرزاى نائینى، شریعت اصفهانى، آقاضیاءالدین عراقى و برخى دیگر از استادانش نیز گواهى اجتهاد دریافت نمود (مدرس‌تبریزى، ج ٢، ص ٢٤؛ المسلسلات فى الاجازات، ج ٢، ص ٤٢٧). سید شهاب‌الدین مرعشی‌ نجفى (ص١٣٥) از او اجازه روایت داشت.

سید محمدحجت در نجف حلقه درس بزرگى داشت، اما به علت بیمارى ناچار نجف را ترك كرد. وى از ١٣٠٩ش در قم سكونت گزید و در آنجا به تدریس پرداخت. شیوایى بیان، حسن سلیقه و تسلط در تدریس و احاطه‌اش بر آرا و منابع فقهى، شاگردان فراوانى را به حلقه درسش جذب نمود (مدرس تبریزى، همانجا؛
ریحان، ص ٨١؛
نورى همدانى، ص ٣٧؛
مبرقعى، ص ٧٢؛
زنجانى، ص ٣٧). به گفته مرتضى حائرى یزدى*، از شاگردان مبرِّز و نیز داماد حجت (ص ١٦)، درس خارج فقه او، پس از درس آیت‌اللّه حاج شیخ عبدالكریم حائرى یزدى*، مهم‌ترین درس حوزه علمیه قم به شمار می‌رفت.

فقیهان بزرگى در درس حجت شركت كردند و شاگردان متعددى نزد او تربیت شدند، از جمله سیدمحمد محقق داماد، میرزا هاشم آملى، محمدعلى قاضى طباطبایى، شیخ موسى زنجانى، مرتضى حائرى یزدى، ابوطالب تجلیل تبریزى، علی‌صافى گلپایگانى، لطف‌اللّه صافى گلپایگانى، سید نصراللّه مستنبط، محمد كرمى، على غروى و جعفر سبحانى (حائرى یزدى، همانجا؛
شریف ‌رازى، ١٣٣٢ـ ١٣٣٣ش، ج ١، ص ١٩٤ـ١٩٧؛
مبرقعى، همانجا؛
موسوعة مؤلفى الامامیة، ج ١، ص ٤١٨، ج ٢، ص ٣٢٩؛
موسوعة طبقات الفقهاء، ج ١٤، قسم ١، ص ٥٥١).

حجت كوه‌كمرى، كه در علم حدیث نیز بسیار تبحر داشت، مورد احترام و اعتماد شیخ عبدالكریم حائرى یزدى بود تا آنجا كه حائرى در اواخر عمر احتیاطات فتوایى خود را به وى ارجاع می‌داد و نیز او را، به جاى خود، براى اقامه جماعت در حرم حضرت معصومه سلام‌اللّه ‌علیها تعیین كرد (شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ ١٣٣٣ش، ج ١، ص ٩٠ـ٩١، ١١٢ـ١١٣؛
همو، ١٣٥٢ـ ١٣٥٤ش، ج ١، ص ٣٠٥؛
المسلسلات فى الاجازات، همانجا).

سیدمحمد حجت، پس از وفات حائری‌یزدى، همراه با سیدمحمدتقى خوانسارى* و سید صدرالدین صدر*، اداره حوزه علمیه قم را برعهده گرفت. این سه فقیه، در زمانى این مسئولیت را برعهده گرفتند كه اوضاع سیاسى و سخت‌گیریهاى رضاشاه پهلوى درباره فعالیتهاى دینى و تنگناهاى ایجاد شده در مورد عالمان دینى، حوزه قم را در وضع دشوارى قرار داده بود. حجت كوه‌كمرى در این اوضاع، بیشتر بر ساماندهى حوزه و رسیدگى به وضع معیشتى طلاب اهتمام داشت. وى در پاره‌اى مسائل سیاسى و اجتماعى، مانند مبارزه با بی‌حجابى، نیز اندكى دخالت می‌كرد، اما رویكرد عام او، اجتناب از برخورد فعال با مسائل سیاسى و رویارویى مستقیم با حكومت بود و از این‌رو، در دوران مرجعیت خود از ملاقات كردن با شاه وقت و دیگر رجال حكومتى پرهیز می‌كرد و آنان را به حضور نمی‌پذیرفت (شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج ١، ص ١٠٤ـ١٠٥، ١١٢؛
«نجوم امت»، ص ٨٦ـ٨٧؛
زنجانى، ص ٤٠).

حجت كه پس از وفات حائری‌یزدى، یكى از مراجع تقلید شده بود، در پى رحلت سید ابوالحسن اصفهانى در ١٣٢٦ش و حاج آقاحسین قمى در ١٣٢٧ش، از مراجع تقلید مشهور گشت و مقلدان فراوانى، به‌ویژه در منطقه آذربایجان، یافت (حائرى یزدى، ص٢٠٦؛
شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج ١، ص١١٣).

وى در قم، مدرسه‌اى دینى به نام مدرسه حجّتیه ساخت كه بناى آن از ١٣٢٤ش آغاز شد. این مدرسه علاوه بر محل سكونت طلاب و مدرّسان، داراى مسجد و كتابخانه نیز بود و از مدارس مهم و بزرگ آن زمان به شمار می‌رفت (رجوع کنید به شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج ١، ص ١٨٥ـ١٩٠). فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه مدرسه حجّتیه، به كوشش رضا استادى، در ١٣٥٤ش به چاپ رسید. مدرسه حجّتیه اینك بخشى از «مركز جهانى علوم اسلامى» است كه طلاب غیرایرانى مقیم قم، در آنجا به تحصیل علوم دینى می‌پردازند.

سیدمحمد حجت، پس از یك دوره بیمارى سخت، در ٦٢ سالگى در ١٣٣١ش در قم وفات یافت و در حجره‌اى كنار مسجد مدرسه حجّتیه به خاك سپرده شد. در سوك او مجالس متعددى برگزار و در رثایش اشعار بسیارى سروده شد (شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج ١، ص ١٦٨ـ١٨٤؛
همو، ١٣٥٢ـ ١٣٥٤ش، ج ١، ص ٣١٨ـ٣١٩). به گفته حائرى یزدى (ص ٢٠٦ـ٢١٣)، وى بارها از روز فوت خود خبر داده بود و ساعاتى پیش از وفات، مُهرِ نامه‌هاى خود را شكست (نیز رجوع کنید به شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج ١، ص ١٦٥ـ١٦٦).

پرهیزكارى، بردبارى، پرهیز شدید از تظاهر و حافظه قوى حجت را ستوده‌اند (همان، ج ١، ص ١٠٠، ١٠٤ـ١٠٥، ١١١ـ ١١٢). مرتضى مطهرى (ص ٢٩٢) نیز، به مناسبتى، از اراده قوى او یاد كرده است. وى از شهرت به شدت پرهیز داشت و در زمان مرجعیت خود اجازه نداد در مجالس و منابر نامى از او برده شود یا عكس او در جراید به چاپ رسد (شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ ١٣٣٣ش، ج ١، ص ١٠٦).

حجت در حدیث و فقه و اصول تألیفات بسیارى دارد. مهم‌ترین آثار حدیثى وى عبارت‌اند از: لَوامِعُ الاَنوار الغَرَویة فى مُرْسَلاتِ الآثارِ النَّبَویة، درباره روایات مرسل نبوى و تعیین موارد قابل اعتماد آن؛
مُسْتَدْرَكُ المُسْتَدرَك فى اِستِدراكِ ما فاتَ عن صاحبِ المُسْتَدرَك، كه تكمله‌اى است بر مُسْتَدْرَكُ الوَسائل محدّث نورى؛
و جامعُ الاحادیث و الاصول (نام دیگر آن : مَجْمَعُ الاحادیث)، كه ناتمام ماند (همو، ١٣٥٢ـ١٣٥٤ش، ج ١، ص ٣١٩ـ٣٢٠؛
حسینى اشكورى، ص ٤١ـ٤٢).

آثار مهم فقهى او عبارت‌اند از : كتاب‌البیع؛
كتاب‌الصلوة؛
كتاب‌الوقف؛
تَنْقیحُ المطالبُ المُبْهَمَة فى عَمَلِ الصُّوَرِ المُجسّمة؛
و مناسك حج كه ابتدا در تهران و سپس در ١٣٦٨ در قم و تبریز چاپ سنگى شد؛
خلاصةالاحكام، ترجمه فارسىِ بِدایةُ الهدایة (اثر موجز فقهى شیخ حرّ عاملى)، كه در ١٣٤٣ در تهران منتشر شد؛
منتخب‌الاحكام (تهران ١٣٢٥ش؛
مدرس تبریزى، ج ٢، ص ٢٤ـ٢٥؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢٦، ص ٢٣٩؛
مشار، ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش، ج ٥، ستون ٣٨٧ـ٣٨٨؛
شریف‌رازى، ١٣٥٢ـ ١٣٥٤ش، همانجا)؛
حاشیه بر بعضى كتابهاى فتوایى، از جمله وسیلة النجاة سید ابوالحسن اصفهانى (تهران ١٣٧٠) و عروةالوثقى سیدمحمد كاظم طباطبایى یزدى. حاشیه عروه ابتدا در ١٣٦٦ در قم و سپس همراه با حواشى پنج تن از مراجع، در ١٣٧١ در تهران چاپ شد (مشار، ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش، ج ٥، ستون ٣٨٧؛
همو، ١٣٤٤ش، ستون ٦٢١ـ٦٢٢). حجت در اصول فقه، رسالة الاستصحاب و حاشیه بر كفایة الاصول آخوند خراسانى را نگاشت (مدرس تبریزى، ج ٢، ص ٢٤؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٢٥؛
براى دیگر رساله‌هاى فقهى و اصولى او رجوع کنید به مرعشى نجفى، ص ١٣٥؛
حسینى اشكورى، ص ٤٨ـ٤٩، ٥٠ـ٥٣). اثر رجالى وى، حاشیه‌اى بر تَنْقیحُ المَقال عبداللّه مامَقانى است (مرعشی‌ نجفى، همانجا). به گفته سید شهاب‌الدین مرعشی‌نجفى (همانجا)، برخى تألیفات حجت كوه‌كمرى، به خط خود او، در كتابخانه ایشان بوده است.

بسیارى از شاگردان حجت، تقریرات درس او را نگاشته‌اند، كه نسخه‌هاى خطى شمارى از آنها در كتابخانه شخصى او بوده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢٦، ص ٢٣٨؛
حسینى اشكورى، ص ١٩ـ٢٢، ٣٥ـ٣٨، ٤٩ـ٥٠). درس او در مبحث بیع، به قلم یكى از شاگردانش، یحیى فاضل‌همدانى، در ١٣٧٣/١٣٣٣ش در قم چاپ شد. همچنین تقریر دیگرى از این مبحث به قلم ابوطالب تجلیل تبریزى، با عنوان البیع در همان سال در تبریز و بار دیگر در ١٣٦٨ش در قم به چاپ رسید (مشار، ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش، ج ٥، ستون ٣٨٧ـ٣٨٨؛
همو، ١٣٤٤ش، ستون ١٣٨؛
موسوعة مؤلفى الامامیة، ج٢، ص٣٢٩). على صافى گلپایگانى نیز تقریرات درس اصول فقه او را با عنوان المَحَجَّة فى تقریرات الحُجَّة نوشت كه در ١٣٧٧ش در قم چاپ شد. تفسیر معروف التبیان فى تفسیر القرآن* تألیف شیخ طوسى نخستین‌بار به همت میرزا على آقا شیرازى و حمایت سیدمحمد حجت، در دو مجلد، در فاصله سالهاى ١٣٦٢ تا ١٣٦٥/ ١٣٢٢ـ ١٣٢٥ش در تهران چاپ سنگى شد (شریف‌رازى، ١٣٥٢ـ ١٣٥٤ش، ج ١، ص ٣٢٠؛
ایرانى قمى، ص ٣٩ـ٤٠).

حجت كوه‌كمرى به جمع‌آورى و نگاهدارى میراث شیعه بسیار علاقه‌مند بود و از این‌رو از زمان اقامت در نجف، نسخه‌هاى خطى ارزشمندى را در كتابخانه شخصى خود گردآورد («نجوم امت»، ص ٩١؛
نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٢٧٣، ج ١٢، ص ٢٥، ج ١٤، ص ٧٥، ١٧٧، ج ١٨، ص ٢٥٩، ٣٢٧، ج ٢١، ص ٢ـ٣). فهرستى از این آثار در ١٣٧٧ش به اهتمام سیدجعفر حسینى اشكورى با ثبت شصت اثر منتشر شده، ولى برخى منابع (براى نمونه رجوع کنید به «نجوم امت»، ص ٩١ـ ٩٩) تعداد آنها را (با ذكر عنوان) ١٢٥ اثر دانسته‌اند. آثار و تألیفات سیدحسین كوه‌كمرى و تقریرات نگاشته شده شاگردان او هم نزد محمد حجت بوده است (رجوع کنید به شریف‌رازى، ١٣٥٢ـ ١٣٥٤ش، ج ١، ص ٣٠٨؛
حسینى اشكورى، ص ٢٠ـ٢١، ٤٠). مجموعه نسخ خطى كتابخانه محمد حجت كوه‌كمرى هم اكنون در كتابخانه عمومى آیت‌اللّه مرعشى نجفى نگهدارى می‌شود (استادى، ص ٦٨٩).

دو تن از فرزندان سیدمحمد حجت كوه‌كمرى از عالمان دینى بودند. سیدمحسن حجت در ١٣٣٧ یا ١٣٣٨ (= ١٢٩٧ یا ١٢٩٨ش) در نجف به دنیا آمد. وى همراه پدرش به تبریز و سپس به قم رفت. پس از تحصیل فقه و اصول نزد پدر خود، در ١٣٢٥ش به نجف رفت و در دروس فقه، اصول و هیئت سید عبدالهادى شیرازى، محمدكاظم شیرازى، محمدطاهر اردبیلى سیدمحسن حكیم* و سیدابوالقاسم خویى* شركت كرد و خود حلقه درس تشكیل داد (شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج ١، ص ١٤٠ـ١٤٢، ١٩٣، ج ٢، ص ٣٦٩؛
همو، ١٣٥٢ـ١٣٥٤ش، ج ٢، ص ١٣٠ـ١٣١؛
جواهركلام، ج ٣، ص ١٣٥٧). سیدمحسن حجت در حدود ١٣٧٣/ ١٣٣٣ش به قم بازگشت و به تدریس علوم دینى و اقامه جماعت در مسجد مدرسه حجّتیه پرداخت. وى در ١٣٥٦ش در قم وفات كرد و در مدرسه حجّتیه، در كنار پدرش، به خاك سپرده شد (همو، ١٣٥٢ـ١٣٥٤ش، ج ٢، ص ١٣١؛
جواهركلام، ج ٣، ص ١٣٥٩). وى آثارى در فقه و اصول و تفسیر تألیف كرد (براى این آثار رجوع کنید به مشار، ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش، ج ٥، ستون ٢١٤ـ٢١٥؛
امینى، ص ٣٧٤؛
شریف‌رازى، ١٣٥٢ـ١٣٥٤ش، ج ٢، ص ١٣٢؛
جواهر كلام، ج ٣، ص ١٣٥٨ـ١٣٥٩).

سیدحسن، فرزند دیگر حجت، در ١٣٠١ش در نجف به دنیا آمد. در ١٣٠٩ش همراه پدرش به قم رفت (شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج ١، ص ١٩٢ـ١٩٣؛
جواهر كلام، ج ١، ص ٥١٨). علوم دینى را نزد برخى استادان حوزه قم و سپس پدرش و حاج آقاحسین بروجردى* فراگرفت (شریف رازى، ١٣٥٢ـ١٣٥٤ش؛
جواهر كلام، همانجاها). وى از حدود ١٣٣٠ش / ١٣٧٠ در شهر رى و سپس در تهران سكونت گزید و به تدریس اشتغال یافت، و پس از وفات پدرش به قم رفت و در مدرسه حجّتیه به تدریس و تألیف چند اثر فقهى پرداخت و در ١٣٦٨ش درگذشت (شریف‌رازى، ١٣٣٢ـ١٣٣٣ش، ج١، ص١٩٢ـ ١٩٣؛
جواهركلام، ج ١، ص ٥١٨ـ٥١٩؛
مشار، ١٣٤٤ش، ستون ٦٨٢).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام‌الشیعة: نقباءالبشر فى القرن الرابع عشر، مشهد ١٤٠٤؛
(٣) رضا استادى، گروهى از دانشمندان شیعه، قم ١٣٨٣ش؛
(٤) محمدهادى امینى، معجم‌المطبوعات النجفیة: منذ دخول الطباعة الى النجف حتى الان، نجف ١٣٨٥/١٩٦٦؛
(٥) اكبر ایرانی‌قمى، روش شیخ‌طوسى در تفسیر تبیان، تهران ١٣٧١ش؛
(٦) عبدالحسین جواهركلام، تربت پاكان قم، قم ١٣٨٢ـ١٣٨٣ش؛
(٧) مرتضى حائرى یزدى، سرّ دلبران: عرفان و توحید ناب در ضمن داستان‌ها، به كوشش رضا استادى، قم ١٣٧٧ش؛
(٨) محمد حرزالدین، معارف الرجال فى تراجم العلماء و الادباء، قم ١٤٠٥؛
(٩) جعفر حسینى اشكورى، فهرست كتب خطى كتابخانه سیدمحمد حجت كوهكمرى، قم ١٣٧٧ش؛
(١٠) علیرضا ریحان، آینه دانشوران، چاپ ناصر باقرى بیدهندى، قم ١٣٧٢ش؛
(١١) عزالدین زنجانى، «مصاحبه با استاد آیت‌اللّه سیدعزالدین زنجانى»، حوزه، سال ٤، ش ٥ (آذر و دى ١٣٦٦)؛
(١٢) محمد شریف‌رازى، آثار الحجة، یا، تاریخ و دائرةالمعارف حوزه علمیه قم، قم ١٣٣٢ـ(١٣٣٣ش)؛
(١٣) همو، گنجینه دانشمندان، تهران ١٣٥٢ـ١٣٥٤ش؛
(١٤) مرتضى مبرقعى، «مصاحبه با آیةاللّه سیدمرتضى مبرقعى»، حوزه، سال ٨، ش ١و٢ (فروردین ـ تیر ١٣٧٠)؛
(١٥) محمدعلى مدرس تبریزى، ریحانةالادب، تهران ١٣٧٤ش؛
(١٦) شهاب‌الدین مرعشى نجفى، الاجازة الكبیرة، او، الطریق و المَحَجَّة لثمرة المُهْجَة، اعداد و تنظیم محمد سمامى حائرى، قم ١٤١٤؛
(١٧) المسلسلات فى الاجازات : محتویة على اجازات علماء الاسلام فى حق... شهاب‌الدین الحسینى المرعشى النجفى، جمعها نجله محمود مرعشى، قم: كتابخانه آیةاللّه مرعشى نجفى، ١٤١٦؛
(١٨) خانبابا مشار، فهرست كتابهاى چاپى عربى، تهران ١٣٤٤ش؛
(١٩) همو، مؤلّفین كتب چاپى فارسى و عربى، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش؛
(٢٠) مرتضى مطهرى، گفتارهاى معنوى، تهران ١٣٧٠ش؛
(٢١) موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم : مؤسسة الامام الصادق، ١٤١٨ـ١٤٢٤؛
(٢٢) موسوعة مؤلفى الامامیة، قم : مجمع الفكر الاسلامى، ١٣٧٨ـ١٣٧٩ش؛
(٢٣) «نجوم امت، :٧ آیت‌اللّه سیدمحمد حجت»، نور علم، ش١٠ (خردد ١٣٦٤)؛
(٢٤) حسین نورى همدانى، «مصاحبه با استاد آیت‌اللّه حسین نورى»، حوزه، سال ٥، ش ٣ (مرداد و شهریور ١٣٦٧).

/ سعید عدالت ‌نژاد /