حِلو، شارل ، چهارمين رئيس‌جمهورى لبنان پس از استقلال (١٣٤٣ـ١٣٤٩ش/ ١٩٦٤ـ١٩٧٠). وى در ٢٣ شوال ١٣٣١ (٣ مهر ١٢٩٢)/ ٢٥ سپتامبر ١٩١٣، در خانواده‌اى مارونى، در بيروت به‌دنيا آمد. پس از اتمام دوره دبيرستان در بيروت، براى ادامه تحصيل به مدرسه عالى حقوق فرانسه رفت و موفق به اخذ دانشنامه رشته حقوق شد. پس از آن به وكالت پرداخت و تا ١٣٢٥ش/١٩٤٦ سردبيرى و نويسندگى در روزنامه فرانسوى‌زبان لوژور لبنان را برعهده داشت (زعيتر، ص ٦٤٩؛ موسوعة‌السياسة، ذيل «شارل حلو»؛ «رحل شارل حلو رئيسُ الفترة الحرجة»، ١٤٢١). وى همراه پير جميّل* در ١٣١٥ش/١٩٣٦ حزب كتائب* را پايه‌گذارى كرد، اما پس از مدت كوتاهى از آن كناره گرفت و به حزب قانون اساسى (الحزب الدستورى) به رهبرى بشاره خورى*، نخستين رئيس‌جمهورى لبنان، پيوست (قصيفى، ص ٦ـ٧؛ موسوعة السياسة، همانجا؛ طرابلسى، ص ٢٤٩). حلو از ١٣٢٦ تا ١٣٢٨ش/ ١٩٤٧ـ ١٩٤٩ سفير لبنان در واتيكان بود. در ١٣٢٨ش/ ١٩٤٩ وزارت دادگسترى و وزارت امورخارجه، در ١٣٣٣ـ١٣٣٤ش/١٩٥٤ـ ١٩٥٥ وزارت دادگسترى‌وبهداشت، در ١٣٣٧ش/ ١٩٥٨ هم‌زمان وزارت اقتصاد و وزارت اطلاع‌رسانى، و در ١٣٤٣ش/١٩٦٤ وزارت تربيت ملى و هنرهاى زيبا را برعهده داشت (زعيتر، همانجا؛ عبدالساتر، ص ٢٥٨؛ ماجد خليل‌ماجد، ص٧٣ـ٧٤، ٧٧، ١٠٠، ١٣٥، ١٤٧).

شارل حلو در ١٣٣٦ش/ ١٩٥٧ در زمره مخالفان كميل شمعون*، رئيس‌جمهورى وقت لبنان، قرار گرفت و به همراه بعضى از شخصيتهاى مسيحى ميانه‌رو، نيروى سوم (القوة الثالثه) را تشكيل داد و خواستار بى‌طرفى لبنان در منازعات جهان عرب شد (طرابلسى، ص ٢٢٨؛ موسوعة السياسة، همانجا). او با حمايتِ طرفداران فؤاد شهاب* و مارونيها در مجلسِ نمايندگان، با كسب رأى اعتماد اكثر نمايندگان مجلس، در اول مهر ١٣٤٣/ ٢٣ سپتامبر ١٩٦٤ به رياست جمهورى رسيد (طرابلسى، ص ٢٤٨ـ٢٤٩؛ كباره، ص ٧٠٩ـ ٧١٠؛ زعيتر، همانجا)؛ از اين‌رو، وى در دوره رياست جمهورى، تحت‌فشار اين دو گروه، سياستهاى دوگانه و متناقضى در پيش گرفت (طرابلسى، ص ٢٤٩).

در دوره رياست جمهورى شارل حلو، در ١٣٤٤ش/ ١٩٦٥ در پى اختلاف اعراب و رژيم اشغالگر درباره چگونگى استفاده از آب رود اردن، كشورهاى عربى و در رأس آنها مصر تصميم گرفتند كه به لبنان و اردن نيروى نظامى اعزام كنند. اين امر با مخالفت بسيارى از احزاب داخلى لبنان و نمايندگان مجلس روبه‌رو شد. در نهايت در ديدار شارل‌حلو با جمال عبدالناصر* در ٢٥ ارديبهشت ١٣٤٤/ ١٥ مه ١٩٦٥، اعزام اين نيروها منتفى گرديد و موضوع از طريق سازمان ملل پيگيرى شد (طرابلسى، ص٢٥٠؛ رعد، ص ١٥٣ـ١٥٨). حلو در همين سال به همراه ديگر كشورهاى عربى، مناسبات لبنان را با آلمان غربى، به دليل فروش اسلحه به رژيم اشغالگر، قطع كرد. او بار ديگر كوشيد ميان خواستهاى جمال عبدالناصر از يك سو، و مخالفان داخلى خود تعادل برقرار كند (رعد، ص ١٥٨ـ١٥٩). با وقوع جنگ خرداد ١٣٤٦/ ژوئن ١٩٦٧ بين اعراب و رژيم اشغالگر، حلو حالت ويژه در كشور برقرار كرد، قانون‌گذارى را به مدت دو ماه به حكومت سپرد و اعلام كرد ارتش لبنان براى دفاع از سرزمينهاى عربى آماده است (همان، ص ١٦٤ـ١٦٥؛ پتران، ص٩٠). وى در انتخابات مجلس در ١٣٤٧ش/١٩٦٨، بر فؤاد شهاب پيروز شد. با حمايتهاى او، در اين سال ائتلافى شكل گرفت متشكل از سه گروه مارونى مسيحى طرفدار غرب، يعنى تجمع ملى (الكُتْلة الوطنية) به رهبرى ريمون اِدّه، حزب ملى‌گرايان آزاد (حزب الوَطَنيين الأحرار) به رياست كميل شمعون، و حزب كتائب به رهبرى پير جميّل. اين ائتلاف در همان سال بيشترين كرسيهاى مجلس آن كشور را به دست آورد (رابينوويچ، ص ٣٤؛ صلح، ص ٣٢٤؛ رعد، ص ١٧٢ـ١٧٥).

پس از جنگ خرداد ١٣٤٦/ ژوئن ١٩٦٧، شبه‌نظاميان فلسطينىِ مستقر در لبنان ــ كه به عمليات نظامى برضد رژيم صهيونيستى اقدام مى‌كردندــ تقويت شدند. در اين ميان، سياستمداران مسيحىِ مارونى با موضع‌گيرى بر ضد شبه‌نظاميان فلسطينى، جبهه متحدى تشكيل دادند (تيمافى‌يف، ص ٣٢٩ـ ٣٣٢؛ طرابلسى، ص ٢٦٢ـ٢٦٣؛ احمدى، ص ٤٥). با اوج گرفتن عمليات گروههاى فلسطينى و بى‌اعتنايى شارل‌حلو به تهديدات رژيم اشغالگر، در نهايت مجموعه‌اى از كوماندوهاى اسرائيلى در ٧ دى ١٣٤٧/ ٢٨ دسامبر ١٩٦٨، سيزده هواپيماى مسافربرى آن كشور را در فرودگاه بيروت منفجر كردند. حلو، در واكنش به اين عمليات، ضمن رايزنى با سفيران امريكا، شوروى، انگليس و فرانسه، به سازمان ملل شكايت كرد (تيمافى‌يف، ص ٣٣١؛ پتران، ص ٩٩؛ رعد، ص١٨٠ـ١٨١). در پى اين رويداد، نيروهاى مارونى دولت را به ضعف بنيه دفاعى متهم كردند. از سوى ديگر، حلو نيز از اين نيروها فاصله گرفت، تا جايى‌كه يكى از طرفداران شهاب، به نام رشيد كرامى*، را در ١٣٤٨ش/ ١٩٦٩ به نخست‌وزيرى برگزيد (طرابلسى، ص ٢٦٤؛ ماجد خليل ماجد، ص ١٧٤). افزايش عمليات شبه‌نظاميان فلسطينى از خاك لبنان برضد رژيم اشغالگر، به رويارويىِ فلسطينيان و واحدهايى از ارتش لبنان در مهر ١٣٤٨/ اكتبر ١٩٦٩ در جنوب آن كشور انجاميد. حلو براى پايان دادن به اين بحران، خواستار ميانجيگرى دولت مصر ميان لبنان و سازمان آزادى‌بخش فلسطين* (ساف) شد (تيمافى‌يف، ص ٣٣٢، ٣٣٨؛ پتران، ص ١٠٣؛ احمدى، همانجا). پس از مذاكرات اميل بستانى (فرمانده وقت ارتش لبنان) و ياسر عرفات* (رهبر ساف) در قاهره، در ٢٢ آبان ١٣٤٨/ ١٣ نوامبر ١٩٦٩ توافقنامه‌اى به‌نام قرارداد قاهره به امضاى طرفين رسيد كه براساس آن، ضمن تأكيد بر حضور شبه‌نظاميان فلسطينى در لبنان و ادامه مبارزه مسلحانه، اداره اردوگاههاى فلسطينى در خاك لبنان به خود آنان واگذار شد و دولت لبنان نيز حق دخالت در امور داخلى اردوگاهها را نداشت. در مقابل، فلسطينيها متعهد شدند حاكميت دولت لبنان را بر خاك آن كشور به رسميت بشناسند و در امور داخلى آن دخالت نكنند (قربان، ج ٢، ص٢٠٠ـ٢٠٨؛ سالم، ص ٧٥؛ وينسلو، ص ١٦١ـ١٦٣).

در امور اقتصادى، شارل حلو سياست اقتصاد آزاد را در پيش گرفت. دولت فقط به آماده كردن زيرساختها، براى رشد بخش خدمات عمومى، پرداخت و دخالت در امور اقتصادى و اجتماعى را تا حد زيادى كاهش داد. او همچنين اصلاحات اقتصادى فؤاد شهاب، رئيس‌جمهورى قبلى، را از دستور كار خارج كرد (طرابلسى، ص ٢٤٩؛ كباره، ص٧١٠). در دوره رياست جمهورى او وابستگى اقتصادى دولت به امريكا بيشتر شد و حضور شركتهاى اروپايى، به‌ويژه فرانسوى، كاهش يافت. در ١٣٤٥ش/ ١٩٦٦، ورشكستگى بانك انترا (مهم‌ترين بانك خصوصى وقت لبنان)، به‌دليل سياست مالى نادرست شارل حلو، مشكلات جدّى مالى براى آن كشور پديد آورد و باعث ورشكستگى بسيارى از بانكهاى لبنانى و افزايش نفوذ بانكهاى خارجى در اقتصاد لبنان شد (كباره، همانجا؛ زعيتر، ص ٦٥٠ـ٦٥١؛ طرابلسى، ص ٢٥٦ـ٢٥٨).

افزون‌بر آن، سياستهاى نادرست اقتصادى او، به‌ويژه در بخش كشاورزى، سبب اعتصابات گسترده كشاورزان، كارمندان و كارگران در سالهاى ١٣٤٣ تا ١٣٤٦ش/ ١٩٦٤ـ ١٩٦٧ شد (طرابلسى، ص ٢٥١ـ٢٥٤؛ تيمافى‌يف، ص٣٢١ـ٣٢٢).

شارل حلو پس از اتمام دوره رياست جمهورى‌اش در ١٣٤٩ش/١٩٧٠، در ١٣٥١ش/١٩٧٢ به رياست جمعيت بين‌المللى اعضاى پارلمان كشورهاى فرانكوفون (الجمعية الدُوَلية للبرلمانيين الفرنكوفون) و در ١٣٦٢ش/١٩٨٣ به رياست سازمان بين‌المللى همكارى فرهنگى و هنرى (منظّمة الدُوَلية للتعاون الثقافى و الفنى) برگزيده شد. همچنين در همين سال فرانسوا ميتران، رئيس‌جمهورى وقت فرانسه، او را به عضويت هيئت عالى كشورهاى فرانكوفون (الهيئة الفرنكوفونية العليا) برگزيد. وى در ١٨ دى ١٣٧٩/ ٧ ژانويه ٢٠٠١ درگذشت («رحل شارل حلو رئيس ُالفترة الحرجة،»، ١٤٢١).

منابع:
(١) حميد احمدى، دمكراسى انجمنى و ثبات سياسى در جوامع ناهمگون: بررسى تجربه لبنان، تهران ١٣٨٥ش؛
(٢) ايگور تيمافى‌يف، كمال جنبلاط: الرجل و الاسطورة، ترجمة خيرى ضامن، (بيروت ? ٢٠٠٠)؛
(٣) ايتامار رابينوويچ، جنگ براى لبنان: ١٩٧٠ـ ١٩٨٥، ترجمه جواد صفائى و غلامعلى رجبى‌يزدى، تهران ١٣٦٨ش؛
(٤) «رحل شارل حلو رئيس ُالفترة الحرجة،»، الشرق الاوسط، ش ٨٠٧٧ (شوال ١٤٢١).

Retrieved March,١, ٢٠٠٩, from http://www.asharqalawsat. Com/print.asp?did= ٢٠٦٣٢ & issueno = ٨٠٧٧;

ليلى رعد، تاريخ لبنان: السياسى و الاقتصادى، ١٩٥٨ـ ١٩٧٥، طرابلس، طرابلس لبنان ٢٠٠٥؛
محمد زعيتر، المارونية فى لبنان: قديماً و حديثآ، بيروت ?( ١٤١٤/ ١٩٩٤)؛
فواز طرابلسى، تاريخ لبنان الحديث: من الامارة الى اتفاق الطائف، بيروت ٢٠٠٨؛
لبيب عبدالساتر، التاريخ المعاصر، بيروت ١٩٨٣؛
ملحم قربان، تاريخ لبنان السياسى الحديث، ج ٢، بيروت ١٤٠٠/١٩٨٠؛
جوزف قصيفى، «من ملعب كرة القدم الى الملعب اللبنانى: الكتائب عاشت تناقضات المجتمع اللبنانى و تداعياته»، در موسوعة الاحزاب اللبنانية، ج ٢، بيروت: المركز العربى للمعلومات، ٢٠٠٦؛
نواف كباره، «الشهابية: مشروع بناءالدولة فى لبنان، ١٩٥٨ـ١٩٧٠»، در لبنان فى تاريخه و تراثه، ج ٢، بيروت: مركز الحريرى الثقافى، ١٩٩٣؛
ماجد خليل ماجد، تاريخ الحكومات اللبنانية: ١٩٢٦ـ١٩٩٦، التأليف ـ الثقة ـ الاستقالة، (بيروت) ١٩٩٧؛
موسوعة السياسة، چاپ عبدالوهاب كيالى : بيروت: المؤسسة العربية للدراسات و النشر، ١٩٧٩ـ١٩٩٤؛

Tabitha Petran, The struggle over Lebanon, New York ١٩٨٧;
Paul Salem, "Reflections on Lebanon's foreign policy", in Peace for Lebanon? from war to reconstruction, ed. Deirdre Collings, Boulder, colo.: Lynne Rienner Publishers, ١٩٩٤;
Raghid Solh, Lebanon and Arabism: national identity and state formation, London ٢٠٠٤;
Charles Winslow, Lebanon: war and politics in a fragmented society, London ١٩٩٦.

/ حيدر بوذرجمهر /