جویبار ، شهرستان‌ و شهری‌ در استان‌ مازندران‌.

١) شهرستان‌ جویبار. در شمال‌ استان‌ مازندران‌ واقع‌ و مشتمل‌ است‌ بر دو بخش‌ به‌ نامهای‌ مركزی‌ و گیل‌خوران‌، و دو شهر جویبار و كوهی‌خیل‌.

شهرستان‌ جویبار در قسمت‌ جلگه‌ای‌ استان‌ قرار دارد و رود تالار *زمینهای‌ غربی‌ آن‌ را آبیاری‌ می‌كند. رود فصلی‌ سیاهرود (به‌ طول‌ حدود پنجاه‌ كیلومتر)، پس‌ از آبیاری‌ زمینهای‌ شهرستان‌، به‌ دریاچه مازندران‌ می‌ریزد (جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٨٤؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٢٨، ص‌ ٤٦٨). در شهرستان‌ جویبار نُه‌ آب‌بندان‌ (جمع‌ مساحت‌ ٨٤٧ هكتار) وجود دارد كه‌ پرندگان‌ مهاجر آبزی‌ و كنارآبزی‌ (اردك‌ سرسبز، چنگر، حواصیل‌، پرستو دریایی‌ و خروس‌ كولی‌) به‌ آنجا كوچ‌ می‌كنند (سازمان‌ برنامه‌ و بودجه استان‌ مازندران‌، فصل‌ ٩، ص‌ ٤٧).

در ١٣٢٣ ش‌ آبادیهای‌ شهرستان‌ جویبار عمدتاً در دهستان‌ گیل‌خورانِ شهرستان‌ ساری‌ واقع‌ شده‌ بود (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨٠، ١٨٤ـ ١٨٥). در ١٣٢٤ ش‌، دهستان‌ گیل‌خوران‌ جزو بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ شاهی‌ (قائم‌شهر امروزی‌) شد (رجوع کنید به ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٨١ ش‌، ذیل‌ «استان‌ مازندران‌»). در حدود ١٣٢٩ ش‌، رزم‌آرا (ج‌ ٣، ص‌ ٢٦٤) این‌ دهستان‌ را از نظر آمار و ثبت‌ احوال‌، تابع‌ شهرستان‌ ساری‌ و از لحاظ‌ فرمانداری‌، تابع‌ شهرستان‌ شاهی‌ (جزو بخش‌ مركزی‌) ذكر كرده‌ است‌. در تقسیمات‌ كشوری‌ ١٣٥٥ ش‌، نام‌ دهستان‌ گیل‌خوران‌ در بخش‌ حومه شهرستان‌ شاهی‌ آمده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور، ذیل‌ «استان‌ مازندران‌»). در فروردین‌ ١٣٦٦، دهستانهای‌ چپكرود و سیاهرود و در تیر ١٣٦٨ بخش‌ جویبار به‌ مركزیت‌ شهر جویبار از تركیب‌ دهستانهای‌ سیاهرود، گیل‌خوران‌ و كیلاكلا و شهر كیاكلا در شهرستان‌ قائم‌شهر تشكیل‌ شدند (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٨١ ش‌، همانجا؛ ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ١٣٧٠ ش‌، ص‌ ٧٥٧). در اول‌ خرداد ١٣٧٦، بخش‌ جویبار و بخش‌ گیل‌خوران‌ ایجاد شدند و سپس‌ شهرستان‌ جویبار به‌ مركزیت‌ شهر جویبار از تركیب‌ بخش‌ مركزی‌ و بخش‌ گیل‌خوران‌ تشكیل‌ شد (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ١٣٧٧ ش‌، ص‌ ١٤٥). در خرداد ١٣٧٩، كوهی‌خیل‌ شهر شد (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٨١ ش‌، همانجا).

برخی‌ از مهم‌ترین‌ آثار تاریخی‌ شهرستان‌ عبارت‌اند از: تكیه‌ای‌ متعلق‌ به‌ دوره قاجار در آبادی‌ كلاگر محله‌؛ پل‌ آجری‌ در آبادی‌ سراج‌ كلا (مرمت‌ شده‌ در ١٣٢٤ ش‌)؛ پل‌ آجری‌ در آبادی‌ پایین‌ رود پشت‌؛ تكیه‌ای‌ قدیمی‌ در آبادی‌ كردكلا؛ بقعه درویش‌ اولیا در آبادی‌ قادی‌ محله‌؛ زیارتگاه‌ شاه‌رضا، به‌عنوان‌ یكی‌ از نوادگان‌ امام‌ جعفر صادق‌ علیه‌السلام‌، در آبادی‌ شاه‌ رضا محله‌؛ تپه دینه‌بن‌، كنار آبادی‌ لاریم‌؛ تپه شورَك‌او، كنار آبادی‌ شورك‌او، تپه دینه‌ چال‌، نزدیك‌ آبادی‌ پیت‌رود؛ تپه كوی‌خیل‌، در آبادی‌ كوی‌خیل‌ (احتمالاً كوهی‌خیل‌ كنونی‌)؛ مقبره‌ای‌ منسوب‌ به‌ ابراهیم‌بن‌ ادهم‌ در آبادی‌ چپكرود؛ امامزاده‌ محمود، در نزدیكی‌ آبادی‌ لاریم‌؛ امامزاده‌ و بقعه سیدزین‌العابدین‌ (متعلق‌ به‌ ١٣٢٧) در آبادی‌ سیدزین‌العابدین‌، بقعه درویش‌ محمدشاه‌ در پایین‌ رود پشت‌ و امامزاده‌ حسن‌رضا در آبادی‌ شیب‌ آب‌بندان‌ (ستوده‌، ج‌ ٤، بخش‌ ١، ص‌ ٣٤٩ـ٣٥٩؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٢٨، ص‌ ٤٩٨؛ مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ، ص‌ ٢).

در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ شهرستان‌ جویبار (به‌ عنوان‌ بخشی‌ از شهرستان‌ قائم‌شهر) ٤٥٤ ، ٧٣ تن‌ بوده‌ است‌ كه‌ ٥٤٥ ، ٤٩ تن‌ (ح ٦٨%) آنان‌ در روستاها به‌ سر می‌برده‌اند (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ش‌ الف‌، همانجا؛ همو، ١٣٧٦ش‌ ب‌ ، ص‌هشتادو چهار). اهالی‌ شهرستان‌ به‌ فارسی‌ با گویش‌ مازندرانی‌ گفتگو می‌كنند و شیعه دوازده‌ امامی‌اند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٢٨، ص‌ ١٧٥).

٢) شهر جویبار، مركز شهرستان‌ جویبار، تقریباً در قسمت‌ مركزی‌ شهرستان‌ واقع‌ است‌. این‌ شهر نُه‌ متر پایین‌تر از سطح‌ آبهای‌ آزاد است‌. فاصله مستقیم‌ شهر از دریاچه مازندران‌ حدود پانزده‌ كیلومتر است‌. سیاهرود از مشرق‌ آن‌ می‌گذرد. كارخانه پنبه‌ پاك‌كنی‌ (احداث‌ در ١٣١٤ ش‌ در محله باغلو) در آن‌ فعالیت‌ دارد و پنبه‌ از محصولات‌ اصلی‌ این‌ منطقه‌ به‌ شمار می‌رود (جغرافیای‌ كامل‌ ایران، ج‌ ٢، ص‌ ١١٤٤؛ راهنمای‌ مازندران‌ ، ص‌ ٨٥).

راه‌ اصلی‌، شهر جویبار را به‌ شهرهای‌ كوهی‌خیل‌ در شمال‌ (به‌ طول‌ حدود پنج‌ كیلومتر)، كیاكلا در جنوب‌ غربی‌ (به‌ طول‌ حدود دوازده‌ كیلومتر) و بابلسر در شمال‌غربی‌ (به‌ طول‌ حدود سی كیلومتر) متصل‌ می‌كند.

آبادی‌ جویبار در ١٣٤٠ ش‌ شهر شد (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٨١ ش‌، ذیل‌ «استان‌ مازندران‌»). در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ شهر جویبار ٩٠٩ ، ٢٣ تن‌ بوده‌ است‌ (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ ب‌ ، همانجا).

پیشینه‌. نام‌ جویبار در منابع‌ به‌ صورتهای‌ جوبر (رابینو، ص‌ ١٨٤)، جوبار (همان‌، ص‌ ٣٨)، جوی‌بار (كیهان‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٨٧) و باغلو (رزم‌آرا، ج‌ ٣، ص‌ ٤٠) آمده‌ است‌. ظاهراً به‌ سبب‌ وجود منابع‌ غنی‌ آبهای‌ زیرزمینی‌ به‌ جویبار معروف‌ شده‌ است(فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٢٨، ص‌ ١٧٦). از پیشینه شهر جویبار قبل‌ از دوره صفویه‌ (ح ٩٠٦ـ ١١٣٥) اطلاع‌ چندانی‌ در دسترس‌ نیست‌. وحید قزوینی‌ (ص‌ ٣٢٦)، اعتمادالسلطنه‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢١٧٥)، مكنزی‌ (ص‌ ١١٦ـ١١٧)، میرزا ابراهیم‌ (ص‌ ١١٠ـ١١١) و ملگونوف‌ (ص‌ ٢١٠) اشاراتی‌ به‌ منطقه‌ و قریه‌های‌ آن‌ دارند. در زمان‌ محمدعلی‌ شاه‌ قاجار(حك: ١٣٢٤ـ١٣٢٧) رابینو در ذكر روستاهای‌ فرح‌آباد (جزو ساری‌)، از آبادی‌ جویبار (رجوع کنید به ص‌ ١٨٣ـ١٨٤) و از كوچ‌ اجباری‌ قبیله كرد مُدانلو (در دوره نادرشاه‌) به‌ جویبار نیز یاد كرده‌ است‌ (ص‌ ٣٨).

در اوایل‌ دوره پهلوی‌ (١٣٠٤ـ١٣٥٧ ش‌)، مسعود كیهان‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٢٨٤ـ ٢٨٥، ٢٨٧) از بلوك‌ گیل‌خوران‌ به‌ مركزیت‌ جویبار در مشرق‌ بلوك‌ كیاكلا یاد كرده‌ است‌. رزم‌آرا (همانجا) نیز باغلو را مشهور به‌ جویبار دانسته‌ و نوشته‌ كه‌ قصبه‌ای‌ با ١٠٠ ، ٣ تن‌ جمعیت‌، دارای‌ محصولات‌ پنبه‌ و غلات‌ و كنجد، و كارخانه پنبه‌ پاك‌كنی‌ دولتی‌ و جمعه‌ بازار عمومی‌ در یك‌ كیلومتری‌ جنوب‌ آنجاست‌.

از زیارتگاههای‌ مهم‌ آن‌ امامزاده‌ مهدی‌ میرهادی‌ و امامزاده‌ صادق‌ رضا است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، همانجا).

منابع‌:
(١) اعتمادالسلطنه‌؛
(٢) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه قوانین‌ سال‌ ١٣٧٦، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور، ١٣٧٧ ش‌؛
(٣) همو، مجموعه قوانین‌ و مقررات‌ مربوط‌ به‌ وزارت‌ كشور: از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ سال‌ ١٣٦٩، تهران‌ ١٣٧٠ ش‌؛
(٤) ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٥٥ ش‌؛
(٥) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، كتاب‌ اسامی‌ دهات‌ كشور، ج‌ ١، تهران‌ ١٣٢٩ ش‌؛
(٦) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن، تهران‌ ١٣٨١ ش‌؛
(٧) همو، نشریه عناصر و واحدهای‌ تقسیمات‌ كشوری‌ [ تا پایان‌ آبان‌ ١٣٨٤(، تهران‌ ١٣٨٤ ش‌؛
(٨) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش‌؛
(٩) جغرافیای‌ كامل‌ ایران‌، تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ریزی‌ آموزشی‌، ١٣٦٦ ش‌؛
(١٠) یاسنت‌ لویی‌ رابینو، مازندران‌ و استرآباد، ترجمه غلامعلی‌ وحید مازندرانی‌، تهران‌ ١٣٦٥ ش‌؛
(١١) راهنمای‌ مازندران‌، )ساری‌: استانداری‌ استان‌ مازندران‌، ١٣٤٥ ش‌(؛
(١٢) رزم‌آرا؛
(١٣) سازمان‌ برنامه‌ و بودجه استان‌ مازندران‌. معاونت‌ آمار و اطلاعات‌، آمارنامه استان‌ مازندران‌ ١٣٧٦، ساری‌ ١٣٧٧ ش‌؛
(١٤) منوچهر ستوده‌، از آستارا تا اِستارباد، تهران‌ ١٣٤٩ ش‌ـ ؛
(١٥) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌ ٢٨: ساری‌ ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٧٠ ش‌؛
(١٦) مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌ ١٣١٠ـ١٣١١ ش‌؛
(١٧) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ مازندران‌، شهرستان‌ قائمشهر، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ؛
(١٨) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ ب‌ ؛
(١٩) چارلز فرانسیس‌ مكنزی‌، سفرنامه شمال، ترجمه منصوره‌ اتحادیه‌ (نظام‌ مافی‌)، تهران‌ ١٣٥٩ ش‌؛
(٢٠) گریگوری‌ والریانوویچ‌ ملگونوف‌، كرانه‌های‌ جنوبی‌ دریای‌ خزر، یا، استانهای‌ شمالی‌ ایران، ترجمه امیر هوشنگ‌ امینی‌، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(٢١) میرزا ابراهیم‌، سفرنامه استرآباد و مازندران‌ و گیلان‌ و... ، چاپ‌ مسعود گلزاری‌، تهران‌ ١٣٥٥ ش‌؛
(٢٢) نقشه راهنمای‌ البرز شرقی‌: سمنان‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٣٠٠: ١، تهران‌: گیتاشناسی‌، )بی‌تا.]؛
(٢٣) محمدطاهربن‌ حسین‌ وحید قزوینی‌، عباسنامه‌، یا، شرح‌ زندگانی‌ ٢٢ ساله شاه‌ عباس‌ ثانی‌ ( ١٠٥٢ـ١٠٧٣ )، چاپ‌ ابراهیم دهگان‌، اراك‌ ١٣٢٩ ش‌.

/ علی‌اصغر ریاحی‌ /