دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٠٢
بَقی بن مَخْلَد ، ابوعبدالرحمان ، محدّث و مفسّر مشهور قُرطبی (٢٠١ـ٢٧٦) از خاندانی شاید اصلاً عیسوی . مانند بسیاری از مسلمانان اندلس به شهرهای عمدة مشرق مسافرت و در آن بلاد با شماری از زعمای «مذاهب » گوناگون ، بویژه ابن حنبل ، معاشرت کرد. چون به قرطبه بازگشت ، در مسائل عقیدتی چندان استقلال نشان داد (گرچه بعضی او را شافعی شمرده اند، و بعضی نیز گفته اند که او عقاید ظاهریه را به
اندلس آورد.) و با اصل «تقلید» چندان مخالفت نمود که دیری نگذشت با عداوت فقهای مالکی روبرو شد؛ حتی چیزی نمانده بود که به اتهام بدعت گذاری به مرگ محکوم شود، اما بر اثر دخالت امیرمحمد اول (حک :٢٣٨ـ٢٧٣) نجات پیدا کرد واز وی اجازه یافت که آزادانه به تعلیم گزینشی خود بپردازد. آثار عمدة او، که همه مفقود شده اند، عبارت بودند از تفسیری بر قرآن که ابن حزم آن را از تفسیر طبری برتر دانسته است ، و «مُسنَد»ی که احادیث در آن حسب موضوع و در ذیل نامهای صحابه ای که آنها را روایت کرده بودند و به ترتیب الفبایی آن نامها تنظیم شده بود.
بقی ، که امیرعبداللّه زاهد شرح احوال او را نوشته است ، در اواخر عمر از شهرتی به پارساییِ نزدیک به قِداست برخوردار بود، و ابن حَزْم او را در زمینة روایت حدیث ، همتای بخاری و دیگر محدثان نامدار دانسته است .
منابع :
(١) ابن بشکوال ، کتاب الصلة فی اخبار ائمة الاندلس ، چاپ کودر، مادرید١٨٨٣، ش ٢٧٧؛
(٢) ابن عذاری ، کتاب البیان المغرب ، چاپ کولن و لوی ـ پرووانسال ، لیدن ١٩٤٨ـ١٩٥١، ج ٢، ص ١١٢ به بعد؛
(٣) ابن عساکر، تاریخ دمشق ، ج ٣، ص ٢٧٧ـ٢٨٢؛
(٤) محمدبن حارث خشنی ، القضاة ، فهرست ؛
(٥) احمدبن یحیی ضبّی ، بغیة الملتمس فی تاریخ رجال اهل الاندلس ، چاپ کودیرا و ریبیرا، مادرید ١٨٨٥، ش ٥٨٤؛
احمدبن محمد
(٦) مقرّی ، نفح الطّیب ، لیدن ١٨٥٥ـ١٨٦١، فهرست ؛
(٧) علی بن عبدالله نباهی ، مرقبة ، جاهای متعدد؛
(٨) M. Asصn Palacios, Abenmasarra y su escuela, ٢٩, n. ٢, ٤;
٩- Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢, I, ٢٧١;
(١٠) I. Goldziher, Muhammad nische Studien, Halle ١٨٨٨-١٨٩٠, II, ٢٦٠;
(١١) idem, Z ¤ ہhiriten , ١١٥;
(١٢) Ibn H ¤ azm, Risa ¦ la , tr. Pellat, in al-Andalus , ١٩٥٤, ch. ١٧, ٣٥;
(١٣) H. Laoust, La profession de foi d'Ibn Bat ¤ t ¤ a , Damascus ١٩٥٨, xx, note;
(١٤) E. Lإvi- Proven al, Histoire de l'Espangne musulmane , Leiden- Paris ١٩٥٠-١٩٥٣, index.
/ ش . پلا ( د. اسلام ) /