دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٤١
بَرزبینی ، یعقوب بن ابراهیم ، فقیه و مدرّس و قاضی حنبلی بغداد در قرن پنجم . در ٤٠٩ در قریة برزبین از توابع عُکْبَرای بغداد متولد شد. در عکبرا به تحصیل پرداخت و از مشایخ آنجا حدیث شنید (ابن ابی یَعْلی '، ج ٢، ص ٢٤٦؛ زرکلی ، ج ٨، ص ١٩٤). در ٤٣٠ برای ادامة تحصیل به بغداد رفت و از علمای بزرگ آنجا علم آموخت (ابن رجب ، ج ١، ص ٧٣). فقه را از قاضی ابویعلی معروف به ابنِفرّاء فراگرفت و از مشایخی چون ابوبکر احمدبن عمر عُکبَری (متوفی ٤٣٧) و ابراهیم بن عمر برمکی (متوفی ٤٤٥) حدیث شنید (ابن ابی یعلی ، همانجا؛ ابن رجب ، ج ١، ص ٧٣ـ٧٤؛ سمعانی ، ج ٢، ص ١٥٦ـ١٥٧). پس از پایان تحصیلات و صاحبنظر شدن در علوم قرآنی و فقه و حدیث ، به تدریس پرداخت و بسیاری از حنبلیان از وی علم آموختند (کحاله ، ج ١٣، ص ٢٣٩)، از جمله فرزند استادش ابوحازم محمّدبن ابی یعلی (متوفی ٥٢٧). چند تن از علمای اصفهان نیز از او اجازة نقل روایت داشته اند (ابن رجب ، ج ١، ص ٧٤؛ ذهبی ، ج ١٩، ص ٩٤).
برزبینی در اصول و فروع تألیفاتی داشته است ، از جمله کتاب التعلیقه که تلخیصی است از التّعلیقة ابویعلی (ابن رجب ، ج ١، ص ٧٥؛ کحاله ، همانجا؛ بغدادی ، ج ١، ستون ٢٩٩). ابن رجب (ج ١، ص ٧٥ـ٧٦) بعضی از آرای فقهی برزبینی را در کتاب خود آورده است . برزبینی ، گذشته از تدریس و تألیف ، بیشتر در امر قضا و شهادت مشهور بوده است و مورخان قوّت رأی او را در امر قضا و داوری و حسن استشهاد او را ستوده اند (ابن رجب ، ج ١، ص ٧٤؛ ابن ابی یعلی ، همانجا). وی بنابه سفارش استادش قاضی ابویعلی در ٤٥٢ قاضیِ باب الازْج بغداد شد و تا ٤٧٢ در این مقام بود؛ سپس بنا به عللی از قضاوت و شهادت کناره گرفت ، در ٤٧٨ دوباره به مقام قضا رسید و تا پایان عمر در این مقام ماند (ابن ابی یعلی ، همانجا؛ ابن رجب ، ج ١، ص ٧٣ـ٧٤). وی در ٤٨٦ در ٧٧ سالگی درگذشت (ابن ابی یعلی ، همانجا؛ ابن جوزی ، ج ١٧، ص ٩؛ ذهبی ، همانجا).
منابع :
(١) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ، چاپ محمد ابن ابی یعلی '، ( بی تا. ) ؛
(٢) عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، طبقات الحنابلة ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٣) ابن رجب ، کتاب الذیل علی طبقات الحنابلة ، بیروت ١٣٧٢؛
(٤) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٣، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) محمدبن احمد ذهبی ، سیر اعلام النبلاء ، ج ١٩، چاپ شعیب ارنووط ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٦) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٧) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، ج ٢، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی ، حیدرآباد ١٣٨٣/١٩٦٣؛
(٨) عمررضا کحاله ، معجم المرجوع کنید به لفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) .
/ عبدالله کیانی فرید /