تیه (یا فَحصُالتیه ) ، نامی که در منابع اسلامی برای بیابانی به کار رفته است که مرز فلسطین و مصر را تشکیل می دهد و صحرای سینا را در بر می گیرد. نام آن در قرآن کریم ذکر نشده است (در سورة مؤمنون ، آیة ٢٠، برای شبه جزیرة سینا، کلمة طورسینا و در سورة بقره ، آیات ٦٣ و ٩٣ و در

نساء، آیة ١٥٤، کلمة طور به کار رفته ) اما کلمة تیه احتمالاً از فعل یَتیهُونَ (آشفته و سرگردان اند؛
مائده : ٢٦) مشتق شده است . این فعل در بارة بنی اسرائیل به کار رفته است که به علت امتناع از فرمان موسی ، مبنی بر وارد شدن به سرزمین مقدّس ، خداوند آنها را به سرگردانی در صحرای سینا محکوم کرد.

جغرافیدانان مسلمان ، بر همین اساس ، صحرای سینا را صحرای بنی اسرائیل نیز خوانده اند. در این بیابان قلعه ای به همین نام وجود داشته است (دوگینی ، ص ٣١). دربخش شرقی آن «وادی التّیه » واقع است (کاترمر ، ج ١، ص ١٨٦). بیابان تیه ، که جنوبیترین بخش فلسطین را تشکیل می داد، چهل فرسخ طول و تقریباً همان قدر عرض داشت و از منطقة جِفار (ناحیة الفَرَماء/ فرماء، اَلْعَریش و الوَرّادَه / وراده ) تا کوههای سینا (طورسینا) گسترده بود (اصطخری ، ص ٥٣؛
ابن حوقل ، ص ١٥٨). از مغرب به استان ریف

مصر (ماسپرو و وید ، ص ١٠١ـ١٠٢) و از مشرق به اورشلیم و جنوب فلسطین محدود می شد. بنا به توصیف جغرافیدانان مسلمان ، این ناحیه از سنگلاخ و خاک شنی به وجود آمده ، دارای شوره زارها، تپه های سرخ ماسه سنگی ، تعدادی نخل و چشمه بود. دمشقی در مناطق بیابانی تیه بنی اسرائیل ، به شهرهای یهودی قادِس (قادش برنئه ) حویرک ، الخَلَصَه (الوسا )، الخَلوص (لیسا )، ( بئر ) السَّبْع * (بئرشِبع ) و المَدوره اشاره کرده است (ص ٢١٣). او تیه را جزو مناطق پادشاهی کَرَک ، سرزمینهایی که روزگاری به رنودو شاتیون تعلق داشته ، ذکر نموده است . از بیابان تیه جاده ای از طریق عقبة بُساق به ایله می رفت (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٦١٠). این جاده را نخست برای کاروان زائران عهد خُمارَوَیه ( بن احمد طولون ) ، از حکّام طولونی (حک : ٢٧٠ـ٢٨٢) باز کردند. از ایله ، از میان بیابان ، به دریای فَران ، دو منزل راه سواره بود. در ٦٥٢، که مملوکهای بحری از قاهره گریختند، گروهی از آنها پنج روز در بیابان سرگردان شدند و در روز ششم شهر بزرگ متروکی با دیوارها و تالارهای مرمر یافتند که در شن مدفون شده بود. آنان ظروف و جامه هایی یافتند اما این اشیا به محض تماس ، بر اثر پوسیدگی ، فرو ریختند. در آنجا آب انباری با آب خنک نیز وجود داشت . روز بعد، وقتی به کَرَک رسیدند و برای خرید، دینارهایی را که در شهرِ مدفون یافته بودند پرداختند، دریافتند که سکه ها متعلق به زمان حضرت موسی علیه السلام و از «شهر سبز بنی اسرائیل » بوده است (مقریزی ، ج ١، ص ٢١٣).

جادة بازرگانی و نظامی از قاهره به سوریه در اوقات معمولی بدون برخورد با بیابان تیه ، از جِفار می گذشت و فقط زمانی که این جاده با اشغال فرانکها قطع شد، راه مستقیم از بیابان اهمیت سوق الجیشی خاصی پیدا کرد، همانطور که در جنگ صلاح الدین و بنای قلعة صدر (امروزه قلعة جندی ) مشاهده می شود.

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن حوقل ؛
(٣) ( ابن عبدالحق ، مراصدالاطّلاع ، چاپ علی محمد بجاوی ، بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢، ج ١، ص ٢٨٨ـ٢٨٩؛
(٤) محمدبن محمد ادریسی ، کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق ، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩، ج ١، ص ٣٤٧ـ ٣٤٨، ٣٧٦ ) ؛
(٥) اصطخری ؛
(٦) محمدبن ابی طالب دمشقی ، کتاب نخبة الدهر فی عجائب البرّ و البحر ، چاپ مرن ، لایپزیگ ١٩٢٣، چاپ افست بغداد ( بی تا. ) ؛
(٧) مقدسی ، ص ٢٠٩ـ٢١٠؛
(٨) ( احمدبن علی مقریزی ، کتاب المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الا´ثار، المعروف بالخطط المقریزیة ، بولاق ١٢٧٠، چاپ افست قاهره ، بی تا. ) ؛
(٩) یاقوت حموی ؛

(١٠) J. Barthoux, "Description d'une forteresse de Saladin ", dإcouverte au Sinaف Syria , ٣ (١٩٢٢), ٤٤-٥٧;
(١١) De Guignes, Perle des merveilles , in Notices et extraits , II, ٣١;

(١٢) M. Gaudefroy-Demombynes, La Syrie ب l'إpoque des Mamelouks , Paris ١٩٢٣, ٦, ٨, ١٢٩;
(١٣) R. Hartmann, "Die Strasse von Damaskus nach Kairo", ZDMG , ٦٤ (١٩١٠);
(١٤) G. Le Strange, Palestine under the Moslems, London ١٨٩٠, ٢٧-٣٠;
(١٥) J. Maspإro and G. Wiet, in Mإmoires Publiإs par les membres de l'Institut franµais d'archإologie orientale du Caire , XXXVI , ٦٢;
(١٦) A. Miquel, Ah ¤san at- taqa ¦s  ¦m... La meilleure rإpartition pour la connaissance des provinces , Damascus ١٩٦٣, ١٥٠ n. ٣٠, ١٨٩;
(١٧) Quatremةre, Mإmoire sur l'ـgypte ;
(١٨) R. Weill, La presqu ف رle du Sinai, in Bibl. de l'إcole des haut. إtud ., CLXXI , ١٩٠٨, ١١٤-١١٦ and passim;
(١٩) G. Wiet, "Les inscriptions de la Qal'ah Guindi", Syria , ٣ (١٩٢٢), ٥٨-٦٥, ١٤٥-١٥٢.

/ ا. هونیشمان ( د.اسلام ) /

,N.Y.١٩٨٩,p.٥٨ Asia central of cities fabled V.E.Gippenreiter,

ش ؛
ابوالحسن بستی ، « ( رساله در شرح لااله الااللّه ) »، در نصراللّه پورجوادی ، زندگی و آثار شیخ ابوالحسن بستی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
علی بلوکباشی ، «مفاهیم و نمادگارها در طریقت قادری »، مردم شناسی و فرهنگ عامة ایران ، ش ٣ (زمستان ١٣٥٦)؛
رضا پورجوادی ، «کتابشناسی آثار جلال الدین دوانی »، معارف ، دورة ١٥، ش ١ و ٢ (فروردین ـ آبان ١٣٧٧)؛
نصراللّه پورجوادی ، سلطان طریقت : سوانح زندگی و شرح آثار خواجه احمد غزالی ، تهران ١٣٥٨ ش ؛
مرتضی تیموری ، «فهرست نسخه های خطی کتابخانة مرحوم محمدباقر الفت اصفهانی »، نامة بهارستان ، سال ١، ش ٢، دفتر ٢ (پاییز و زمستان ١٣٧٩)؛
عبدالرحمان بن احمد جامی ، بهارستان و رسائل جامی ، چاپ اعلاخان افصح زاد، محمدجان عمراف ، و ابوبکر ظهورالدین ، رسالة ١٠: رسالة سر رشته ( = رساله در مراقبه و آداب ذکر )، تهران ١٣٧٩ ش ؛
امیرحسین بن امیر عالم حسینی هروی ، کتاب کنزالرموز ، چاپ جلیل مسگرنژاد، در معارف ، دورة ٥، ش ١ (فروردین ـ تیر ١٣٦٧)؛
محمدبن علی حکیم ترمذی ، رساله لااله الااللّه ، در

Paul Nwyia, Al-H ¤ak  ¦m al-Tirmid ¢  ¦et le La ¦ila ¦ha illa Alla ¦hu , Beirut ١٩٧٦;

دهخدا؛
روزبهان بقلی ، شرح شطحیات ، چاپ هانری کوربن ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
مجدودبن آدم سنایی ، دیوان ، چاپ مدرس رضوی ، تهران ?( ١٣٥٤ ش ) ؛
اسماعیل شفق ، « ' جاروی لا ، : سخنی در بارة یک اصطلاح عرفانی »، نشردانش ، سال ١٨، ش ٤ (زمستان ١٣٨٠)؛
عبداللّه بن محمد عین القضاة ، تمهیدات ، چاپ عفیف عسیران ، تهران ?( ١٣٤١ ش ) ؛

احمدبن محمد غزالی ، سوانح ، چاپ نصراللّه پورجوادی ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
محمدبن محمد غزالی ، احیاء علوم الدین ، قاهره ?( ١٣٧٧/ ١٩٥٧ ) ؛
محمود فاضل ، « ( در بارة ) اسکندریه یا رساله در اصول دین ، برابر اعتقاد جمهور متشرعه و تأویل آن بر مشرب صوفیه و حکما تألیف علامه میرسید شریف گرگانی »، در محقق نامه : مقالات تقدیم شده به استاد دکتر مهدی محقق ، به اهتمام بهاءالدین خرمشاهی و جویا جهان بخش ، ج ٢، تهران : سینانگار، ١٣٨٠ ش ؛
حمید فرزام ، تحقیق در احوال و نقد آثار و افکار شاه نعمت اللّه ولی ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
مبارکشاه بن حسین مرورودی ، رحیق التحقیق ، چاپ نصراللّه پورجوادی ، تهران ١٣٨١ ش ؛
احمدبن عمر نجم الدین کبری ، فوائح الجمال و فواتح الجلال ، ترجمة محمدباقر ساعدی خراسانی ، چاپ حسین حیدرخانی مشتاقعلی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
عبداللّه بن محمد نجم رازی ، مرصاد العباد ، چاپ محمد امین ریاحی ، تهران ١٣٥٢ ش الف ؛
همو، مرموزات اسدی در مزمورات داودی ، چاپ محمدرضا شفیعی کدکنی ، تهران ١٣٥٢ ش ب ؛
نعمت اللّه ولی ، رساله های حضرت سیدنورالدین شاه نعمت اللّه ولی قدّس سرّه ، ج ١، چاپ جواد نوربخش ، رسالة ٢٢: خلوت ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
مهدی ولائی ، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ١١، مشهد ١٣٦٤ ش .

/ رضا پورجوادی /