بَردیجی ، ابوبکر احمدبن هارون بن روح بردعی ، محدث ، فقیه و رجالی قرن سوم و چهارم . در حدود ٢٣٠ در بردیج ، از توابع بَرذعه در ارّان (جمهوری آذریایجان کنونی )، چشم به جهان گشود (کحاله ، ج ٢، ص ١٩٨؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥٥٦؛ ذهبی ، ١٤٠٣، ج ١٤، ص ١٢٢) و در رمضان ٣٠١ در ٧١ سالگی در بغداد دیده از جهان فروبست (خطیب بغدادی ، ج ٥، ص ١٩٥؛ بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٩٤٩). بعضی از حفاظ و محدثان نسبت بردعی به احمدبن هارون را انکار می کنند و او را بردعی بردیجی می نامند (سمعانی ، ج ٢، ص ١٤٩ـ١٥٠؛ ابن عدیم ، ج ٣، ص ١٩٤). از سوانح زندگی وی اطلاع چندانی در دست نیست . به گفتة معاصران و استادش ، ابوسعید اشَجّ، بردیجی به شهرهای دیگر مسافرت می کرد و حدیث می نوشت (ذهبی ، ١٩٨٤، ج ٢، ص ١٢٤؛ همو، ١٤١٣، حوادث و وفیات ٣٠١ـ٣١٠ ه ، ص ٥٤). مسافرتهای او به اصفهان (ابونعیم ، ج ١، ص ١١٣؛ سزگین ، ج ١، جزء ١، ص ٣٢٦) نیز احتمالاً به همین منظور بوده است .

ابوبکر بردیجی در زمان خود، از استادان و مشایخ بزرگ کسب معرفت کرد. در نیشابور از محمدبن یحیی ذُهلی استماع حدیث کرد (سمعانی ، ج ٢، ص ١٤٩؛ ذهبی ، ١٤٠٣، همانجا) و نزد مشایخ بزرگی چون نصربن علی جهضمی ، یحیی بن عبدالله کرابیسی ، ابوسعید اشَجّ و هارون بن اسحاق همدانی تلمذ کرد (خطیب بغدادی ، ج ٥، ص ١٩٤ـ ١٩٥؛ سمعانی ، ج ٢، ص ١٤٨ـ١٤٩؛ ذهبی ، ١٤١٣، همانجا). ابوعمر مستملی در٢٥٥ در مسجد محمدبن یحیی ذُهلی از احمدبن هارون بردیجی حدیث شنیده و در بیان مقام بلند او گفته است که در میان ائمة اهل حدیث ، جز ابوبکر بردیجی کسی را نمی شناسم (ابن عدیم ، ج ٣، ص ١٩٣). در بیروت از عباس بن ولیدبن مزید، در دمشق از زیدبن محمدبن عبدالصمد و ابازُرعه و در حِمْص از محمدبن عوف و دیگر محدثان و مشایخ بزرگ آن عصر حدیث آموخت (ابن عساکر، ج ٦، ص ٦٤؛ ابن عدیم ، ج ٣، ص ١٩١).

از شاگردان مشهور وی جعفربن احمدبن سنان قطان ، ابوبکر محمدبن عبدالله شافعی ، علی بن محمدبن لرجوع کنید به لرجوع کنید به و ابوالقاسم سلیمان بن احمد طبرانی را می توان نام برد (سمعانی ، ج ٢، ص ١٤٩؛ ابن عساکر، همانجا). او از محدثان بزرگی است که شاگردان ، مشتاقانه در محضرش حاضر می شدند (بردیجی ، مقدمة شهابی ، ص ٩). بردیجی در دوران زندگی خود، همواره مشغول جمع آوری حدیث بود (ذهبی ، ١٤٠٣، همانجا)، به طوری که ابن اثیر (ج ١، ص ١٣٦) او را از پیشروان علم حدیث و یاقوت حموی (همانجا) وی را، از بزرگان دانش حدیث خوانده اند. همچنین حفاظ و محدثان مشهوری ، چون ابوالحسن بن قبیس و ابوبکر خطیب ، وی را در زمرة حافظان صدیق آورده اند (ابن عساکر، ج ٦، ص ٦٥ـ٦٧؛ ابن عدیم ، ج ٣، ص ١٩٣ـ١٩٤). دارقُطْنی او را از موثّقان علم حدیث و مورد اعتماد علمای عصر خود می دانست (خطیب بغدادی ، ج ٥، ص ١٩٥؛ ابن عدیم ، ج ٣، ص ١٩٢؛ ذهبی ، ١٤٠٣،ج ١٤،ص ١٢٣). شهرت بردیجی تا آنجاست که مشایخ همعصر حاکم نیشابوری در احادیث خود از وی روایت کرده اند، و سمعانی (همانجا)، به نقل از حاکم نیشابوری ، آورده است که شیخ ایشان ، ابوعلی حافظ ، در مکه در ٣٠٣، از ابوبکر بردیجی حدیث شنیده است . اما این قول که سفر ابوبکر به حج و وفات او در مکه در ٣٠٣ بوده ، اشتباه ناشی از ضبط تاریخ وفات است ؛ زیرا ابوعلی یک بار قبل از ٣٠٠ و بار دیگر در ٣٠٣ به مکه سفر کرده است ، و بنا به قول بیشتر منابع وفات ابوبکر بردیجی در بغداد در ٣٠١ روی داده است (سمعانی ، همانجا، و پانویس ٥؛
خطیب بغدادی ، همانجا).

از بردیجی این آثار بر جای مانده است : طبقات الاسماء المفردة من الصحابة و التابعین و اصحاب الحدیث ، در معرفی راویانی که همنام نداشته اند؛
و معرفة المتصل من الحدیث و المرسل والمقطوع و بیان الطرق الصحیحة ، در علم حدیث (اشبیلی ، ج ٢، ص ٢٠٧).

منابع :
(١) ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(٢) ابن عدیم ، بغیة الطلب فی تاریخ حلب ، چاپ فرجوع کنید به اد سزگین ، فرانکفورت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٣) ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤١٥ـ١٤١٧/ ١٩٩٥ـ١٩٩٦؛
(٤) احمدبن عبدالله ابونعیم ، کتاب ذکر اخبار اصفهان ، لیدن ١٩٣١ـ١٩٣٤، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٥) محمدبن خیر اشبیلی ، فهرسة مارواه عن شیوخه من الدواوین المصنفة فی ضروب العلم و انواع المعارف ، چاپ کودرا و ریبرا، ساراگوسا ١٨٩٤ـ ١٨٩٥؛
(٦) احمدبن هارون بردیجی ، طبقات الاسماء المفردة من الصحابة و التابعین و اصحاب الحدیث ، چاپ سکینه شهابی ، دمشق ١٩٨٧؛
(٧) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، مدینه ( بی تا. ) ؛
(٨) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، ج ٢٢: حوادث و وفیات ٣٠١ـ٣١٠ ه ، بیروت ١٤١٣/ ١٩٩٢؛
(٩) همو، سیر اعلام النبلاء ، ج ١٤، چاپ شعیب ارنرجوع کنید به وط ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) همو، العبر فی خبر من غبر ، ج ٢، چاپ فرجوع کنید به اد سیّد، کویت ١٩٨٤؛
(١١) فرجوع کنید به اد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، ج ١، جزء ١، نقلة الی العربیة محمودفهمی حجازی ، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٢) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، ج ٢، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨٣/١٩٦٣؛
(١٣) عمررضا کحاله ، معجم المرجوع کنید به لفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٤) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛

(١٥) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Suplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢.

/ مهدی جوزی /