الجامع الکبیر(١) ، اثری مهم در فروع فقه حنفی ، به عربی ، تألیف محمدبن حسن شیبانی * ، فقیه بزرگ حنفی در

قرن دوم .

به نظر برخی مؤلفان (برای نمونه رجوع کنید به دَسوقی ، ص ١٥٦؛ ابن عاشور، ص ٩٠٨)، انگیزة اصلی شیبانی برای تألیف کتاب آن بوده که مبانی و مبادی احکام و مسائل فقهی را بیان کند، به ویژه آن مبانی که بر پایة دقایق ادبیات عرب و علوم دیگر استوار است و مردم از آنها آگاهی ندارند. تاریخِ دقیقِ تألیف آن معلوم نیست ، ولی گفته اند که کتاب پس از الجامع الصغیر تألیف شده است ( رجوع کنید به لکنوی ، ص ١٦٣؛ الجامع الصغیر ( ١ ) * ). ظاهراً شیبانی مطالب الجامع الکبیر را علاوه بر استادش ، ابویوسف ، از دیگر علمای عراق نیز اخذ کرده است . ابوحفص کبیر (متوفی ٢٦٤)، علی بن مَعْبَد (متوفی ٢١٨)، ابوسلیمان جوزجانی * (متوفی بعد از ٢٠٠) هشام بن عبیداللّه رازی و محمدبن سَماعه (متوفی ٢٣٣)، کتاب را از استادشان ، شیبانی ، نقل کرده اند (ابن حجر عسقلانی ، ج ٧، ص ٣٣٦؛ دسوقی ، ص ١٥٧).

شیبانی پس از نخستین نگارشِ کتاب ، ابواب و مسائل دیگری به آن افزود و بعضی عبارات را روان تر و زیباتر کرد و شاگردانش تحریر دوم کتاب را هم از او روایت کردند (ابوزهره ، ص ٢١٢). به نوشتة نَدَوی (ص ٩٥ـ٩٦)، تعابیر کتاب نشان می دهد که بخش اعظم کتاب ، نگاشتة خود شیبانی است ، ولی در برخی موارد، راویان تغییراتی اعمال کرده و به آن نکاتی افزوده اند.

الجامع الکبیر مشتمل بر ٢٢ کتاب (باب اصلی ) فقهی و هریک در بر گیرندة چند باب فرعی است که شامل تمام ابواب فقهی نمی شود. در حالی که در برخی موضوعات فقهی ، مانند نماز و روزه ، فروع فقهیِ اندکی مطرح شده ، در برخی مباحث دیگر مانند «اَیْمان » (سوگندها) و «بیع »، تفصیل بیشتری دیده می شود. شیبانی در بیشترِ مسائل ، به ویژه مسائل مورد اتفاق نظر، از کسی نام نبرده ، ولی در برخی موارد پس از اشاره به نظر ابوحنیفه و ابویوسف ، نظر خود را ذکر کرده است . روش او، ایجاز در مطالب و پرهیز از حشو و عبارت پردازی و در عین حال بیان دقیق مسائل فقهی است . این نکته هم موجب استواری و استحکام متن کتاب و هم موجب دشوار شدن فهم برخی مسائل شده است ( رجوع کنید به ندوی ، ص ١٠٠ـ١٠٣). مسائل فقهی در این کتاب به صورت فتوایی و بدون استدلال فقهی آمده ، با این همه ، دلیل و مبنای احکام مذکور، با نگاه دقیق به تفاصیل بحث و

تعابیر مؤلف ، در موارد بسیاری قابل استنباط است (ابوزهره ، ص ٢١٢ـ٢١٣).

الجامع الکبیر از کتب مرجع در فقه حنفی و در عِداد کتابهای «ظاهِرُالروایه » (کتابهایی که مسائل آن به طریق متواتر یا مشهور از شیبانی روایت شده اند رجوع کنید به ابن عابدین ، ج ١، ص ٤٧) است (ابوزهره ، ص ٢٠٨؛ ابن عاشور، ص ٩٠٩). دانشمندان حنفی کتاب را با اوصاف بسیاری ستوده اند ( رجوع کنید به شیبانی ، مقدمة افغانی ، ص ٣ـ٤). برخی ادیبان بزرگ ، مانند اَخْفَش اصغر (متوفی ٣١٥) و ابوعلی فارسی (متوفی ٣٧٧)، مهارت شیبانی را در علم لغت تحسین کرده اند (همان مقدمه ، ص ٣؛ دسوقی ، ص ١٥٤). شرف الدین عیسی بن محمد، حاکم شام (متوفی ٦٢٤)، به کسانی که کتاب را از حفظ می خواندند، صد دینار (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦٨) یا دویست دینار (ذهبی ، ج ٢٢، ص ١٢٠ـ١٢١)، پاداش می داد.

در منابع فقهیِ حنفیان به الجامع الکبیر بسیار استناد

می شود (برای نمونه رجوع کنید به ابن عابدین ، ج ١، ص ٥٩٦، ج ٤، ص ٣٦٦؛
ابن نُجَیْم ، ج ٧، ص ٨٨، ج ٨، ص ١٩٤ـ١٩٥؛
سمرقندی ، ج ٢، ص ٢٢؛
کاسانی ، ج ٥، ص ٢٥٩ـ٢٦٠). با

این همه ، برخی دانشمندان ، به ویژه از مذاهبِ دیگرِ اهل

سنّت ، از آن انتقادهایی کرده و به استناد برخی ناهمگونیها

در آن ، بخشهایی از کتاب را جزو آن ندانسته اند ( رجوع کنید به ندوی ، ص ١١٤ـ١١٥).

به سبب اهمیت الجامع الکبیر نزد حنفیان و نیز دشوار بودن برخی مسائل آن ، شرحهای بسیاری بر آن نوشته شده است . برخی از شارحان مشهور آن عبارت اند از: ابوجعفر طحاوی (متوفی ٣٢١)، ابوالحسن کرخی (متوفی ٣٤٠)، شمس الائمه عبدالعزیزبن احمد حلوانی (متوفی ٤٤٩)، ابوالعُسر بَزْدَوی (متوفی ٤٨٢) و سبط ابن جوزی (یوسف بن قزاوغلی ، متوفی ٦٥٤؛
رجوع کنید به شیبانی ، همان مقدمه ، ص ٤؛
دسوقی ، ص ١٥٥، پانویس ٢؛
ندوی ، ص ١١٦ـ١٣٠). همچنین ابن رَبْوة دمشقی (متوفی ٨٦٤) در کتاب الدّرُالنَظیم فی حل اشکال الجامع الکبیر ، شرف الدین عیسی بن محمد در اصول الجامع الکبیر ، احمدبن مسعود قونیوی (سدة هشتم ) در التقریر و علی بن خلیل دمشقی (متوفی ٦٥١) در التیسیر به شرح آن پرداخته اند. جمال الدین حصیری (متوفی ٦٣٦) نیز شرحی مختصر و شرحی مفصّل (با نام التحریر ) بر آن نوشته است . وی در ابتدای هر باب ، مبنا و اصلی را که شیبانی در آن باب به کار برده ، بیان نموده است . شیخ محمود حمزاوی (متوفی ١٣٠٥) نیز در رسالة النور اللامع فی اصول الجامع به ذکر اصول و قواعد فقهی که در الجامع الکبیر آمده ، پرداخته است ( رجوع کنید بهحاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦٨ ـ٥٧٠؛
ابن قُطْلُوبُغا، ص ٢٤٤ـ٢٤٥؛
سزگین ، ج ١، ص ٤٢٥؛
ترجمة عربی ، ج ١، جزء ٣، ص ٦١، ٦٢ـ٦٣؛
برای شرحهای دیگر رجوع کنید به حاجی خلیفه ، همانجا؛
ابن قطلوبغا، ص ٤١ـ٤٢، ١٣٠، ١٤٣، ٢٩٩ـ٣٠٠؛
بروکلمان ، ج ١، ص ١٧٨؛
ترجمة عربی ، ج ٣، ص ٢٥٠ـ٢٥١).

برخی ، کتاب را به نظم در آورده اند، از جمله : احمدبن ابی المؤیّد محمودی نَسَفی (متوفی ٥١٩)، احمدبن عثمان ترکمانی (متوفی ٧٤٤) و بدرالدین محمودبن عمر تُقادی (سدة نهم ) در کتابِ الفرائد شرح نظم تلخیص الجامع الکبیر (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٧٠؛
سزگین ، ج ١، ص ٤٢٥ـ٤٢٦؛
ترجمة عربی ، ج ١، جزء ٣، ص ٦٣). همچنین احمدبن محمد عَتّابی بخاری (متوفی ٥٨٦) و محمدبن عَبّاد خِلاطی (متوفی ٦٥٢) آن را تلخیص کرده اند (ابن قطلوبغا، ص ٢١٧ـ ٢١٨؛
بروکلمان ، همانجا؛
ترجمة عربی ، ج ٣، ص ٢٥٢).

الجامع الکبیر در ١٣٥٦ در قاهره چاپ شد و در همین سال در حیدرآباد با تحقیق ابوالوفاء افغانی به چاپ رسید (بروکلمان ، همانجا؛
ترجمة عربی ، ج ٣، ص ٢٥٠؛
مشار، ج ٥، ستون ٤١٠؛
برای نسخ خطی کتاب رجوع کنید به سزگین ، ج ١، ص ٤٢٣؛
ترجمة عربی ، ج ١، جزء ٣، ص ٥٩).

شیبانی کتابی با نام الزیادات در تکمیل الجامع الکبیر نگاشته است (علی حسن عبدالقادر، ص ٢٤٩). بروکلمان (همانجا؛
ترجمة عربی ، ج ٣، ص ٢٤٨) الزیادات را اضافاتی

بر المبسوط می داند، ولی تأمل در سبب و سبک نگارش

کتاب ، این نظر را رد می کند (دسوقی ، ص ١٦٣). در بارة

سبب تألیف این کتاب گفته اند که ابویوسف ، دلیل ذکر نشدن بعضی فروع را در الجامع الکبیر ، دشواری آن مسائل برای شیبانی می دانسته و شیبانی برای اثبات تبحر خود، الزیادات

را تألیف کرده است (همانجا؛
برای دیگر اقوال در این باره

رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٩٦٣). به نظر بیشتر مؤلفانِ حنفی ، این کتاب نیز از کتب «ظاهرالروایة » است ولی برخی آن را از «نوادِر» دانسته اند ( رجوع کنید بهدسوقی ، ص ١٦٣؛
ابوزهره ، ص ٢١٥)، یعنی کتابهایی از شیبانی که در زمرة شش کتاب ظاهرالروایة نیستند ( رجوع کنید به شمس الائمه سرخسی ، ج ١، مقدمة عنانی ، ص ٤٥).

الزیادات را دقیق و فهم آن را دشوار ذکر کرده اند ( رجوع کنید بهدسوقی ، همانجا و پانویس ٤). احمدبن محمد عتابی بخاری ، فخرالدین قاضی خان (متوفی ٥٩٢) و فخرالاسلام ابوالعسر بزدوی بر این کتاب شرح نوشته اند. محمدبن محمد مروزی ، مشهور به حاکم شهید (مقتول در ٣٣٤)، آن را به نام مختصر اصول الزیادات ، تلخیص نموده است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٩٦٢ـ٩٦٣؛
بروکلمان ، همانجا؛
ترجمة عربی ، ج ٣، ص ٢٤٩؛
برای نسخ خطی شرحها رجوع کنید به بروکلمان ، همانجا؛
سزگین ، همانجا؛
ترجمة عربی ، ج ١، جزء ٣، ص ٥٨ ـ٥٩). الزیادات ، تاکنون به چاپ نرسیده است . نسخة خطی آن به شمارة ١٣٨٥ در کتابخانة ایاصوفیا موجود است (بروکلمان ، همانجا؛
برای نسخ خطی دیگر رجوع کنید به همانجا؛
سزگین ، ج ١، ص ٤٢٢؛
ترجمة عربی ، ج ١، جزء ٣، ص ٥٧).

شیبانی ، ملحقاتی بر الزیادات با نام زیادة الزیادات نگاشته است (دسوقی ، ص ١٦٤) که شمس الائمة سرخسی (متوفی ٤٩٠) در کتابِ نکت زیادة الزیادات و احمدبن محمد عتابی آن را شرح کرده اند (سزگین ، ج ١، ص ٤٢٣؛
ترجمة عربی ، ج ١، جزء ٣، ص ٥٩). زیادة الزیادات در حیدرآباد به چاپ رسیده است (دسوقی ، ص ١٦٤؛
برای نسخ خطی کتاب رجوع کنید به سزگین ، همانجا).

منابع :
(١) ابن حجر عسقلانی ، تهذیب التهذیب ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٢) ابن عابدین ، ردّ المحتار علی الدّر المختار ، چاپ سنگی مصر ١٢٧١ـ١٢٧٢، چاپ افست بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) ابن عاشور (محمد فاضل )، «کتب ظاهر الروایة للامام محمدبن الحسن »، مجلة الازهر ، سال ٣٦، ش ٨ و ٩ (شوال و ذیقعده ١٣٨٤/ مارس ١٩٦٥)؛
(٤) ابن قطلوبغا، تاج التراجم فی من صنف من الحنفیّة ، چاپ ابراهیم صالح ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٥) ابن نجیم ، البحر الرائق شرح کنزالدقائق ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٦) محمد ابوزهره ، ابوحنیفة : حیاته و عصره ، آراؤه و فقهه ، قاهره ١٩٦٠؛
(٧) کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، نقله الی العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره ١٩٦٩؛
(٨) حاجی خلیفه ؛
(٩) محمد دسوقی ، الامام محمدبن الحسن الشیبانی و أثره فی الفقه الاسلامی ، دوحه ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٠) ذهبی ؛
(١١) فؤاد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، ج ١، جزء ٣، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی ، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٢) محمدبن احمد سمرقندی ، تحفة الفقهاء ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(١٣) محمدبن احمد شمس الائمه سرخسی ، کتاب المبسوط ، چاپ محمدحسن اسماعیل شافعی ، بیروت ١٤٢١/٢٠٠١؛
(١٤) محمدبن حسن شیبانی ، الجامع الکبیر ، چاپ ابوالوفاء افغانی ، لاهور ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٥) علی حسن عبدالقادر، نظرة عامة فی تاریخ الفقه الاسلامی ، قاهره ١٩٦٥؛
(١٦) ابوبکربن مسعود کاسانی ، کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع ، کویته ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(١٧) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، الفوائد البهیة فی تراجم الحنفیة ، کراچی ١٣٩٣؛
(١٨) خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ ش ؛
(١٩) علی احمد ندوی ، الامام محمدبن الحسن الشیبانی نابغة الفقه الاسلامی : ١٣٢ـ١٨٩ ه ، دمشق ١٤١٤/١٩٩٤؛

(٢٠) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩;
(٢١) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schriftums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤.

/ مریم حسینی آهق /