حسینی‌مختارى ، محمدبن محمدباقر، ملقب به سید بهاءالدین، فقیه، محدّث، متكلم و ادیب شیعى قرن‌دوازدهم. وى در حدود ١٠٨٠ در نائین اصفهان به دنیا آمد. در اصفهان نزد استادانى چون محمدباقر مجلسى و فاضل هندى به كسب علم پرداخت و از آنان و محمدبن حسن حرّعاملى* اجازه روایت حدیث گرفت (آقابزرگ طهرانى، ١٣٧٢ش، ص ١٠٨ـ١٠٩؛ حرّعاملى، قسم ١، مقدمه حسینى، ص ١٧؛ حسینی‌اشكورى، ١٤١٠الف، ص ١٣٥).

بهاءالدین پس از اتمام تحصیلات، در اصفهان اقامت گزید و از فقهاى نام‌بردار آنجا شد (آقابزرگ طهرانى، همانجا). در منابع از شاگردان و نزدیكان وى كمتر سخن به میان آمده، جز از پسر عمویش، ناصرالدین احمد مختاری‌سبزوارى، كه از شاگردان فاضل هندى بوده است (رجوع کنید به فاضل هندى، ج ١، مقدمه جعفریان، ص ١٨ـ٢٢). آقابزرگ طهرانى (١٤٠٣، ج ٤، ص ١٥٣) از وجود زندگینامه خودْنوشت سیدبهاءالدین گزارش داده است. با این همه، مطالب راجع به زندگى او در منابع كم است. از گزارشى درباره یكى از آثار كلامى وى می‌توان دریافت كه مدتى در كابل به سر برده و سپس به مشهد رفته است، ولى از جزئیات این سفرها اطلاعى نیست (رجوع کنید به همان، ج ٢٦، ص١٦٧).

سالِ وفات حسینی‌مختارى را، با توجه به تاریخ تألیف برخى آثارش، میان سالهاى ١١٣٠ تا ١١٤٠ دانسته‌اند (رجوع کنید به خوانسارى، ج ٧، ص ١٢١؛
آقابزرگ طهرانى، ١٣٧٢ش، ص ١٠٨؛
حسینی‌اشكورى،١٤١٠ب، ص ٧١؛
قس آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢١، ص ١٢٤، كه سال فوت او را حدود ١٠٥٠ ذكر كرده كه نادرست است). وى را در دارالسلطنه اصفهان به خاك سپردند (قمى، ج ٢، ص ٦٠١)؛
اما خوانسارى (ج ٧، ص ١٢١ـ١٢٢) قبر او را در آنجا نیافته و احتمال داده كه مدفن او از جمله قبورى بوده كه در حمله افغانها به اصفهان از بین رفته است. برخى گفته‌اند كه او در یكى از روستاهاى فِرِیدَن، از توابع اصفهان، دفن شده است (براى نمونه رجوع کنید به حسینى اشكورى، ١٤١٠ب، همانجا).

حسینی‌مختارى بیش از شصت اثر در فقه، كلام، حدیث و ادبیات فارسى و عربى دارد (رجوع کنید به همان، ص ٧٠ـ٧١) كه بسیارى از آنها شرح آثار پیشینیان یا حاشیه‌اى بر آنهاست. آثار فقهى مهم وى عبارت‌اند از: ١) سه اثر درباره ارث به زبان فارسى، با نامهاى لَطائف‌المیراث‌لِطائفِ الوُرّاث، قِسامُ المواریث و اَقسامُ التَّواریث، و تَقویمُ المیراثِ فى تَقسیمِ التُّراث، كه به سه صورت مفصّل، متوسط و مختصر تألیف شده‌اند (آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج١، ص٤٤٨، ج ١٧، ص ٧٨، ج ١٨، ص٣٢٣، ج ٢٦، ص ٢٢٤). ٢) شرح بِدایةُالهِدایة، كه شرح بخش عباداتِ هدایةالامّة تألیف حرّ عاملى است (رجوع کنید به همان، ج ٣، ص ٥٩ـ٦٠، ج ١٣، ص ١٢٤). ٣) مَقالیدُالقُصود و مَوالیدُالعُقود (صِیغ العقود)، در توضیح صیغه‌هاى مختلف عقود. نسخه‌اى خطى از آن در كتابخانه آیت‌اللّه گلپایگانى وجود دارد (رجوع کنید به همان، ج ١٥، ص ١١٠، ج ٢٢، ص ٤؛
استادى، ج ٢، ص ٢١٧). ٤) اِنارةُ الطُروس فى شرح عبارةالدُّروس، در شرح بخشى از مبحث نذر الدُّروسُ الشَّرعیة فى فقه الامامیه، اثر شهید اول (متوفى ٧٨٦؛
آقا بزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٣٥٤، ج ١١، ص ١١٧). حسینى مختارى رساله‌هاى فقهى متعددى نیز نگاشته است، از جمله درباره «قاعده ید» و احكام مردگان (رجوع کنید به همان، ج ٦، ص ٢٧٩ـ٢٨٠، ج ١١، ص ٣٦، ١٤٧، ١٥٠، ج ١٥، ص ٣٤١، ج ١٧، ص ١٣، ٢١٢). وى بر برخى منابع اصولى نیز حاشیه نوشته است، از جمله بر مَعالم ُالدّین و مَلاذالُمجتهدین، اثر حسن‌بن زین‌الدین (صاحب معالم) و اشاراتُ الاصولِ محمدابراهیم كلباسی‌اصفهانى (همان، ج ٦، ص ٢١، ٢٠٩).

مهم‌ترین آثار كلامى و فلسفى حسینى عبارت‌اند از: ١) دو بار تلخیص الشّافى فى الامامة، اثر شریف مرتضى (متوفى ٤٣٦). تلخیص نخست، كه در آن پاره‌اى از مناظره‌هاى قاضى عبدالجبار معتزلى و شریفِ مرتضى آمده است، اِرتِشافُ الصّافى مِن سُلاف ِالشّافى نام دارد و تلخیص دوم، كه كم‌حجم‌تر است، صَفوةُالصّافى مِن رَغوةِ الشّافى نامیده شده است (همان، ج ٤، ص ٤٢٣، ج ١٥، ص ٤٩). ٢) التُحفةُالزِّینیة، كه اُرجوزه یا مجموعه شعرى است در قالب مثنوى درباره مسائل كلامى (همان، ج ٢٦، ص ١٦٧). ٣) حَثیثُ الفُلْجَة فى شَرْحِ حَدیثِ الفُرْجة، در شرح حدیث پنجم از باب «حدوث‌العالم» كتاب‌التوحید كافى (درباره این حدیث رجوع کنید به د. ج. اسلام، ج ٨، ص ٤١٩ـ٤٢١). ٤) اَمانُ الایمانِ مِن اَخطارِ الاَذهان. ٥) حَدائقُ العارفِ فى طَرائقِ المعارف (همان، ج ٢، ص ٣٤٤، ج ٦، ص ٢٤٨، ٢٨٨؛
حسینی‌اشكورى، ١٤١٠الف، ص ١٣٦). وى دو اثر كلامى ـ حدیثى نیز داشته است: حاشیه بر شرح سیدعلى خان مدنى بر الصحیفة السّجادیة، و شرح ناتمام زیارت جامعه كبیره (آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٦، ص ١٢٤، ج ١٣، ص ٣٠٦؛
حسینى اشكورى، ١٣٥٧ش، ج ١، ص ١٣٨ـ١٣٩).

حسینی‌مختارى در علم منطق، لسان‌المیزان و شرح آن و نیز شرح تهذیب‌المنطق تفتازانى را نگاشت و بر شرح شمسیه و شرح مطالع، هر دو از قطب‌الدین رازى، حاشیه نوشت. در ریاضیات نیز شرحى بر خلاصةالحساب شیخ بهائى نوشت (آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٦، ص ٣٧، ١٣٤، ج ١٣، ص ١٦٣، ٢٣٢، ج ١٨، ص ٣١١). همچنین بخش طبیعیات كتاب الشفاء ابوعلی‌سینا را با نام مِصْفاة السَّفاء لاِستصفاءِ الشِّفاء شرح كرد (همان، ج ٢١، ص ١٢٤).

آثار حسینی‌مختارى در ادبیات مشتمل است بر: سه شرح (مختصر، متوسط و بزرگ) بر الفوائدالصَّمدیة شیخ بهائى؛
گفتارهاى حكیمانه موزونى به سبك مقامات حریرى و شذورالذهب زمخشرى با نام زَواهرُالجَواهر فى نَوادرالزَّواجِر، كه چاپ شده است (رجوع کنید به بغدادى، ج ١، ستون ٦١٥؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ١٢، ص ٦١ـ٦٢، ج ١٣، ص ٣٦٢، ج ١٦، ص ١٣٤، ٣٢٨؛
مشار، ص ٢٧٩، ٥٠٦)؛
حاشیه بر المُطوَّل تفتازانى؛
و كتابى در علم نحو به نام نحو میر (آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٦، ص ٢٠٣، ج ٢٤، ص ٨٨).

حسینی‌مختارى حاشیه‌اى بر كتاب الاشباه و النظایر جلال‌الدین سیوطى داشته كه در آن از برخى منابع نقل كرده است كه سیوطى در اواخر عمر به مذهب شیعه گرویده بود (همان، ج ٦، ص ٢١؛
نیز رجوع کنید به قمى، ج ٢، ص ٦٠١). وى همچنین شرح و تكمله‌اى بر كتاب توضیح‌المقاصد بهاءالدین عاملى* (شیخ بهائى) نگاشت و آن را تَفریجُ القاصد لِتوضیحِ المقاصد نامید كه تاریخ بهائیین (یعنى شیخ بهائى و بهاءالدین حسینی‌مختارى) نیز نام گرفته است (آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٤، ص ٢٢٩ـ٢٣٠، ج ٢٦، ص ٢١٤، درباره دیگر آثار حسینى مختارى رجوع کنید به همان، ج٦، ص٩، ج ١٥، ص ٢٥٨، ج ١٦، ص١٤٢، ج ٢٠، ص ١١٦ـ١١٧، ج ٢١، ص ١٤٩، ج ٢٤، ص١٩٤؛
همو، ١٣٧٢ش، ص ١٠٨ـ١٠٩).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة: الكواكب المنتشرة فى القرن الثانى بعد العشرة، چاپ علی‌نقى منزوى، تهران ١٣٧٢ش؛
(٣) رضا استادى، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه عمومى حضرت آیةاللّه العظمى گلپایگانى، ج ٢، قم: دارالقرآن الكریم، (بی‌تا.)؛
(٤) اسماعیل بغدادى، ایضاح المكنون، ج ١، در حاجی‌خلیفه، ج ٣؛
(٥) محمدبن حسن حرّعاملى، امل‌الآمل، چاپ احمد حسینى، بغداد ( ١٩٦٥)، چاپ افست قم ١٣٦٢ش؛
(٦) احمد حسینى اشكورى، اجازات الحدیث التى كتبها شیخ‌المحدثین و محیى معالم‌الدین المولى محمدباقر المجلسى الاصبهانى : ١٠٣٧ـ ١١١٠ه ، قم ١٤١٠الف؛
(٧) همو، تلامذة العلامة المجلسى و المجازون منه، چاپ محمود مرعشى، قم ١٤١٠ب؛
(٨) همو، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه عمومى حضرت آیةاللّه العظمى گلپایگانى، ج ١، قم ١٣٥٧ش؛
(٩) خوانسارى؛
(١٠) محمدبن حسن فاضل هندى، كشف اللثام، قم ١٤١٦ـ١٤٢٤؛
(١١) عباس قمى، فوائد الرضویه: زندگانى علماى مذهب شیعه، تهران [?١٣٢٧ش[؛
(١٢) خانبابا مشار، فهرست كتابهاى چاپى عربى، تهران ١٣٤٤ش.

/ لیلى كریمیان /