دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٧٣
بَلخان ، دو رشته کوه در مشرق دریای خزر، ( جنوب خلیج قره بُغاز و جنوب شرقی ترکمنستان ) که بستر خشک رود اُزْبوی (رجوع کنید به آمودریا * ) را احاطه می کنند. در شمال این بستر بلخان کبیر قرار دارد که فلات مرتفعی از سنگهای آهکی با شیبهای تند و بسیار صعب العبور تشکیل می دهد. مرتفعترین قلّة آن در دوینش قلعه است که ارتفاع آن به ٨٨٠ ، ١ متر می رسد. بلخان صغیر در جنوب اُزبوی واقع است و آبکندهای فراوان دارد و ارتفاع آن (در مغرب ) بیش از ٨٠٠ متر نیست . بنا به گفتة مقدسی (ص ٢٨٥، سطر١٤ و بعد) این کوهها زیستگاه اسبِ وحشی و گاو بوده است و ساکنان اطراف آن به جستجوی آهن می پرداخته اند. در ٤٢٠ـ٤٢٢، این محل اتراقگاه قبایل ترکمن بوده که از خراسان سرازیر می شده اند (رجوع کنید به ابن اثیر، ج ٩، ص ٢٦٧). در قرون بعد، جمع کثیری از ترکمانان در بلخان ساکن شدند و این محل بیش از پیش اهمیت اقتصادی خود را از دست داد. ایجاد بندرگاههای روسی در شاخابة بلخان در دریای خزر (پس از ١٢٨٦/١٨٦٩) و ایجاد راه آهن سراسری کرانة شمالی خزر (پس از ١٢٩٨/١٨٨١) بار دیگر تا حدودی به آن اهمیت بخشید؛ اما پس از ساختن راه آهن اُزِنبرگ ـ تاشکند، دوباره رو به زوال نهاد (١٣٢٣/ ١٩٠٥).
منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، چاپ تورنبرگ ، لیدن ١٨٥١ـ١٨٧٦؛
(٢) محمد بن احمد مقدسی ، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٧٧؛
(٣) Bol'shaia Sovetskaia Entsiklopediia, Moscow, ١٩٤٩, ١٩٥٨, IV, ١٦٧ff.;
(٤) Brockhaus-Yefron, Enciklopediceskiy Slovar ¨ , vol. ٤, St. Petersburg ١٨٩١, ٨٣٤.
/ و. بارتولد و ب . اشپولر ( د. اسلام ) /