حزب اجتماعیون اعتدالیون ، از نخستین احزاب سیاسى در ایران، در آغاز مشروطه. نامهاى دیگر آن، «اعتدالى» و «اعتدالیون» بود. زمینه تشكیل این حزب، به فعالیت گروه میانه‌رو در دوره اول مجلس شوراى ملى (١٣٢٤ـ١٣٢٦) بازمی‌گردد، ولى در عمل پیش از گشایش مجلس دوم، با هدف مقابله با اقدامات گروه تندرو (دموكراتها)، تشكیل شد ((روزنامه) مجلس، سال ٤، ش ٢٣، ص ١ـ٢؛ تقی‌زاده، ١٣٤٩ـ ١٣٥٨ش، ج ٥، ص ٥١؛ قس بهار، ج ١، ص ٨؛ دهخوارقانى، ص ٣٤ـ٣٥، كه پیدایش حزب را بعد از افتتاح مجلس دوم دانسته‌اند). از جمله اعضا و هواداران برجسته حزب،سیدعبداللّه‌بهبهانى*، سیدمحمد طباطبایى*، سردار محیى، محمدولیخان سپهدار تنكابنى*، ناصرالملك* و عبدالحسین‌میرزا، از چهره‌هاى ساخص خاندان فرمانفرما*، بودند (براى فهرست كامل اسامى رجوع کنید به( روزنامه) مجلس، سال٤، ش٦٥ و ٦٦، ص٤؛ ملكزاده، ج٦، ص ١٣٣٠؛ بهار، ج ١، ص ٩ـ١٠). بهار (ج ١، ص١٠) از محمدصادق طباطبایى، علی‌محمد دولت‌آبادى، علی‌اكبر دهخدا*، قوام‌الدوله شكراللّه‌خان و حاج‌آقاى شیرازى به عنوان رهبران حزب نام برده است؛ ولى به گفته ملكزاده (همانجا)، مرتضى قلی‌خان نائینى در مجلس، رهبر حزب معرفى شد، گرچه رهبر واقعى آن محمدصادق طباطبایى بود. اِعظام قدسى (ج ١، ص ٢٦٩) نیز حاج‌آقاى شیرازى را رهبر حزب خوانده است. آبراهامیان (ص ١٠٥)، باتوجه به تركیب رهبرى، حزب اجتماعیون اعتدالیون را نماینده اشراف زمین‌دار و طبقه متوسط سنّتى شمرده است. از تشكیلات اجتماعیون اعتدالیون اطلاعى در دست نیست. منصوره اتحادیه (١٣٨١ش، ص ٣٤٢، ٣٤٦)، بر پایه برخى اسناد خانواده انصارى، قائل به وجود شعبه‌هاى فعال حزب در كرمان، اصفهان، تبریز، مشهد، مازندران، اراك و كرمانشاه است. نخستین مرامنامه حزب، كه در هفت مادّه منتشر شد، با انتقاد محمدامین رسول‌زاده*، نظریه‌پرداز دموكراتها، مواجه گردید. او با اعیان و اشراف خواندن اعضاى حزب، به نام و طبقه اجتماعى حزب حمله كرد (رجوع کنید به رسول‌زاده، ص ٦٥ـ٨٣). در پاسخ به این انتقاد، مرامنامه مفصّل حزب، با محورهایى چون عدالت، آزادى، اصلاحات، روابط خارجى و سیاسات بین‌المللى، تعدیل میزان ارزاق، منع انحصار، دیانت، و اخلاق، در ٤٩ فصل منتشر شد (رجوع کنید به (روزنامه) مجلس، سال ٤، ش ٨٤،ص٢ـ٣، ش٨٥، ص٢؛ حزب اجتماعیون اعتدالیون، ص٢ـ٧٢).

نشریه‌هاى انقلاب (ملكزاده، همانجا)، شورى (بهار، ج ١، ص ١٤) وقت، و مجلس (اتحادیه، ١٣٨١ش، ص ٣٤٠، ٣٤٢ـ ٣٤٣) ترجمان (ارگان) حزب بودند. اجتماعیون اعتدالیون در مجلس دوم موفق به كسب برترى در قیاس با دیگر احزاب، به ‌ویژه حزب دموكرات، شد. اجتماعیون اعتدالیون در مجلس دوم، ٣٦ عضو داشت و به‌سبب داشتن «روش ملایم‌تر» و مخالفت با «كشتن و از میان بردن مستبدان و ارتجاعیها»، روحانیان و اعیان و بیشتر نمایندگان مجلس، هوادار یا عضو این حزب شدند. ریاست وزرایى سپهدار اعظم، محمدولیخان تنكابنى، و نایب‌السلطنگى ناصرالملك، دو تن از حامیان حزب اجتماعیون اعتدالیون، نیز دیگر عامل برترى حزب بود (ملكزاده، ج٦، ص١٣٦٧؛ بهار، ج١، ص ٩؛ كسروى، ص١٥٤). اجتماعیون اعتدالیون، در مقابل حزب دموكرات، با احزاب «اتفاق و ترقى» و «ترقی‌خواهان جنوب» ائتلاف كردند و «هیئت مؤتلفه» را تشكیل دادند (یحیى دولت‌آبادى، ج ٣، ص١٤٠؛ ایران. مجلس شوراى ملى، جلسه ٢٢ صفر ١٣٢٩ و جلسه ٢٣ صفر ١٣٢٩؛ تقی‌زاده، ١٣٣٦، ص ٦؛ نیز رجوع کنید به علی‌محمد دولت‌آبادى، ص ١٠٧، ١٠٩).

به گفته بهار (ج ١، ص ١٣ـ١٤)، پس از انحلال مجلس دوم، حزب اجتماعیون اعتدالیون به دو دسته «آزادی‌خواه» و «روحانى» تقسیم شد.

حزب اجتماعیون اعتدالیون در سومین دوره مجلس شوراى ملى (١٣٣٣ـ١٣٣٤)، به‌رغم حضور دو عضو روحانى و برجسته خود، سیدمحمدصادق طباطبایى و سید علی‌محمد دولت‌آبادى، در مقابل حزب دموكرات در اقلیت قرار گرفت. در این دوره از مجلس، بسیارى از اعضاى آن به احزاب دیگر پیوستند و برخى از اعضا نیز، چون علی‌اكبر دهخدا، اسداللّه كردستانى، نصرت‌السلطان و محسن انصارى، كه نماینده مجلس نبودند، از حزب اجتماعیون اعتدالیون كناره گرفتند. به نظر می‌رسد دلیل این امر، ضعف مبانى نظرى، ضعف رهبرى و انشعاباتى بود كه پیش از مجلس سوم صورت گرفت. همچنین جدایى اعضاى روحانى حزب، چون سیدحسن مدرس*، كه رهبرى حزب تازه تأسیس «هیأت علمیه» را در مجلس سوم به دست گرفت، در تضعیف حزب اجتماعیون اعتدالیون بی‌تأثیر نبود (اتحادیه، ١٣٧١ش، ص ١٠٢، ١٠٧ـ ١٠٨، ١١٣).

با وقوع جنگ جهانى اول (١٩١٤ـ١٩١٨) و اشغال ایران، كه مقارن با مجلس سوم بود، طرفین جنگ (متفقین و متحدین) كوشیدند تا حمایت نمایندگان مجلس را به دست آورند كه در پى آن، به پیشنهاد كاردار آلمان، دموكراتها با اجتماعیون اعتدالیون به رهبرى محمدصادق طباطبایى به نفع آلمان ائتلاف كردند (سپهر، ص ٤٧)، ولى این ائتلاف چندان نپایید (اتحادیه، ١٣٧١ش، ص ١٦٢، ١٧٩). در پى پیشروى روسها به تهران، دموكراتها و بسیارى از اجتماعیون اعتدالیون، به هواخواهى از متحدین (آلمان و متحدانش)، از تهران مهاجرت كردند و به‌سبب ضرورت جنگ، بار دیگر باهم ائتلاف كردند و دو حزب دموكرات و اجتماعیون اعتدالیون را منحل نمودند (بهار، ج ١، ص ١٤ـ٢٣). به‌رغم تلاش برخى از اعضاى حزب، چون سیدمحمد اسلامبولچى و حاج محمدتقى بنكدار*، براى شركت در انتخابات، در مجلس چهارم این حزب فعالیتى نداشت (صادق، مجموعه ٣، ص ١٦٥ـ١٦٦).

منابع :
(١) منصوره اتحادیه، احزاب سیاسى در مجلس سوم، تهران ١٣٧١ش؛
(٢) همو، پیدایش و تحول احزاب سیاسى مشروطیت : دوره‌هاى یكم و دوم مجلس شوراى ملى، تهران ١٣٨١ش؛
(٣) حسن اعظام قدسى، خاطرات من، یا، روشن شدن تاریخ صد ساله، تهران ١٣٤٩ش؛
(٤) ایران. مجلس شوراى ملى، «مذاكرات مجلس: دوره دوم تقنینیه»، روزنامه رسمى كشور شاهنشاهى ایران، ٢٠ شهریور ١٣٢٥؛
(٥) محمدتقى بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسى ایران، تهران ١٣٢٣ـ ١٣٦٣ش؛
(٦) حسن تقی‌زاده، «دوره جدید مشروطیت در ایران»، كاوه، سال ٣، ش ٢٩ـ٣٠، ٦ شوال ١٣٣٦؛
(٧) همو، مقالات تقی‌زاده، چاپ ایرج افشار: «كشف‌الغطاء»، تهران ١٣٤٩ـ١٣٥٨ش؛
(٨) حزب اجتماعیون اعتدالیون، دستور مشروح مسلكى، یا، مرامنامه حزب اجتماعیون اعتدالیون، (بی‌جا، بی‌تا.)؛
(٩) علی‌محمد دولت‌آبادى، خاطرات سیدعلی‌محمد دولت‌آبادى: لیدر اعتدالیون، تهران ١٣٦٢ش؛
(١٠) یحیى دولت‌آبادى، حیات یحیى، تهران ١٣٦٢ش؛
(١١) رضا دهخوارقانى، وقایع ناصرى، و توضیح مرام: دو رساله خطى، (تهران) ١٣٥٦ش؛
(١٢) محمدامین رسول‌زاده، «تنقید فرقه اعتدالیون، یا، اجتماعیون ـ اعتدالیون»، در مرامنامه‌ها و نظام‌نامه‌هاى احزاب سیاسى ایران در دوره دوم مجلس شوراى ملى، به كوشش منصوره اتحادیه (نظام‌مافى)، تهران : نشر تاریخ ایران، ١٣٦١ش؛
(١٣) (روزنامه) مجلس، سال ٤، ش ٢٣، ٢٦ شوال ١٣٢٨، ش ٦٥ و ٦٦، غره ربیع‌الاول ١٣٢٩، ش ٨٤، ٢٧ ربیع‌الآخر ١٣٢٩، ش ٨٥، غره جمادی‌الاولى ١٣٢٩؛
(١٤) احمدعلى سپهر، ایران در جنگ بزرگ: ١٩١٨ـ ١٩١٤، تهران ١٣٣٦ش؛
(١٥) صادق صادق، خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦١ـ ١٣٧٤ش؛
(١٦) احمد كسروى، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٧) مهدى ملكزاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران ١٣٦٣ش؛

(١٨) Ervand Abrahamian, Iran between two revolutions, Princeton, N. J. ١٩٨٣.

/ مریم جواهرى /