دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٤٤
بلاط (٣) ، ØÙ…ام ØŒ مسجد Ùˆ تکیه ای در ناØÛŒØ© بلاط استانبول .
ØÙ…ام بلاط ØŒ بنایی متعلق به قرن نهم است Ú©Ù‡ درساØÙ„ خلیج ( بوسÙور ) Ùˆ در Ù…ØÙ„ّه ای به نام بلاط قرار
دارد. اخیراً، Ùˆ به غلط ØŒ این ØÙ…ام را ØÙ…ام چاووش نیز خوانده اند. ر. اکرم قوچی ( د.استانبول ØŒ ذیل واژه ) Ø§ØØªÙ…ال Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ این ØÙ…ام در سالهای اول سلطنت بایزید دوم (٨٨٦ Ù€ ٩١٨) یا در دورة سلطان Ù…ØÙ…د ÙØ§ØªØ (٨٥٥ Ù€ ٨٨٦) ساخته شده باشد.
ØÙ…ام بلاط ØŒ از نظر معماری ØŒ دارای ویژگیهایی است Ú©Ù‡ در دیگر ØÙ…امهای ترک کمتر دیده Ù…ÛŒ شود؛ از جمله مکانی چارگوش ØŒ پایینتر از Ø³Ø·Ø Ø²Ù…ÛŒÙ† Ùˆ با سقÙÛŒ گنبدی Ø´Ú©Ù„ دارد Ú©Ù‡ «باتلاق یهودی » خوانده Ù…ÛŒ شود. از این ØÙˆØ¶ Ùقط یهودیها Ø§Ø³ØªÙØ§Ø¯Ù‡ Ù…ÛŒ کرده اند. این ØÙ…ام ØŒ هر چند عاری از هر گونه تزیینات است ØŒ یکی از قدیمیترین ØÙ…امهای استانبول Ùˆ اثر تاریخی با ارزشی است Ú©Ù‡ به جهت ویژگیهای Ù…Ù†ØØµØ± به ÙØ±Ø¯ معماری ØŒ بسیار قابل توجه است .
منابع : Ù…ØÙ…د ظلی بن درویش اولیا چلبی ØŒ اولیاچلبی Ø³ÛŒØ§ØØªÙ†Ø§Ù…Ù‡ سی ØŒ ج ١ØŒ چاپ اØÙ…د جودت ØŒ استانبول ١٣١٤ØŒ ص ٣٣١Ø›
Ekrem Hakk  Ayverdi, osmanl ï© Mi`mÛrرsi IV , Istanbul ١٩٧٤, ٥٩٣; Istanbul Ansiklpedisi , Istanbul ١٩٥٨-١٩٧٤, s.v. "Balat Hamam  " (by R. Ekrem Koµu); FÛtih Mehmed II. Vakfiyeleri , Ankara ١٩٣٨, ٢١٣.
/ سماوی اییجه ، تلخیص از ( د.ا.د.ترک ) /
مسجد Ùˆ تکیة بلاط ØŒ بلاط در ٩٧٠ ساخته شده Ùˆ بانی آن ØŒ ÙØ±Ø® آقا یا کدخدا ÙØ±Ø® ØŒ از رجال دورة سلیمان قانونی (ØÚ© : ٩٢٧Ù€٩٧٤)ØŒ Ùˆ Ø·Ø±Ø§Ù‘ØØ´ سÙنان ØŒ معمار معرو٠ترک ØŒ بوده است . این مسجد Ùˆ تکیه ØŒ Ù…ØØ±Ø§Ø¨ÛŒ با کاشیکاری ربع اول قرن دوازدهم Ùˆ مناره ای از نیمة دوم همان قرن دارد Ú©Ù‡ Ø§ØØªÙ…الاً پس از زلزلة ١١٩٠ØŒ بازسازی شده است . شبستان چوبی مسجد، Ùˆ ملØÙ‚ات تکیه نیز به Ø§ØØªÙ…ال زیاد، پس از آتش سوزی ١٢٩٤ بازسازی شده است . این تکیه ØŒ وابسته به شاخة سÙنبلیّة طریقت خَلوَتیّه بود. پس از بسته شدن تکیه ها در ١٣٠٤ Ø´ /١٩٢٥ØŒ «جمعیت٠مرمّت Ùˆ ØÙاظت مسجد کدخدا ÙØ±Ø® » Ú©Ù‡ اهالی Ù…ØÙ„Ù‡ در ١٣٣٢ Ø´ / ١٩٥٣ تشکیل داده بودند، بازسازی آن را آغازکرد Ùˆ سرانجام با مساعدتهای ادارة اوقا٠در ١٣٣٩ Ø´ /١٩٦٠ØŒ به پایان رساند.
مسجد در زمین Ù‡ÙØª ضلعی نامنظمی Ø§ØØ¯Ø§Ø« Ùˆ با دیواری سنگی Ù…ØØ§Ø· شده است Ø› پنج در ورودی ØŒ یک Â«ØØ±ÛŒÙ… » (قسمت اصلی ) Ùˆ یک شبستان چوبی مستطیلی Ø´Ú©Ù„ دارد Ú©Ù‡ هر دو با سق٠چوبی مشترکی پوشانده شده اند. ظاهراً در اضلاع غربی Ùˆ جنوبی صØÙ† مسجد، ØØ¬Ø±Ù‡ های درویشان جای داشته ØŒ Ùˆ قسمتی از صØÙ† ØŒ گورستان (خطیره ) بوده است . در اواخر قرن سیزدهم ØŒ در ÙØ§ØµÙ„Ø© ستونها دیوارهای چوبی ØŒ Ùˆ در آخرین بازسازیها Ù‚ÙØ³Ù‡ های بزرگ آهنی کار گذاشته اند Ú©Ù‡ اصالت بنای شبستان را از بین برده است . جبهة ورودی شمالی مسجد با تزیینات دورة سلجوقی ØŒ به صورت جانوران شاخ Ùˆ برگهای تو در تو، تزیین شده است Ú©Ù‡ در بالای سردر آن ØŒ کتیبه ای به عربی Ùˆ با خط ثلث هویت بانی مسجد را در بردارد. بر دیوار شمالی صØÙ† ØŒ مشر٠به شبستان ØŒ مناظری از منازل Ø³ÙØ± ØØ¬ ترسیم شده است (اولیاچلبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٠٨). جالبترین قسمت مسجد یعنی Ù…ØØ±Ø§Ø¨ آن ØŒ ØØ§Ø´ÛŒÙ‡ ای از مرمر همراه با گچبری Ùˆ مقرنس کاری دارد Ùˆ بقیة Ø³Ø·Ø Ø¢Ù† ØŒ در ربع اول قرن دوازدهم ØŒ با کاشیهای صیقل ÛŒØ§ÙØªÙ‡ Ú©Ù‡ در استانبول تولید Ù…ÛŒ شده ØŒ پوشیده شده است . سنگهای رنگی چارگوش کار شده در زمینة مرمر سÙید لبة پنجره ها، کاشیهای ساخت بورسه Ùˆ سنگهای مرمر چارگوش ستونهای مقرنسکاری شدة مقصورة چوبی مسجد Ùˆ ساعت Ø¢ÙØªØ§Ø¨ÛŒ از جمله عناصر قابل ذکر مسجد است . گنبد چوبی مسجد، در زیر شیروانی پنهان شده است . منارة شمال غربی ØØ±ÛŒÙ… تماماً از سنگهای چارگوش Ùˆ بدنة اصلی آن مدوّر است Ùˆ کلاهک مخروطی Ùˆ چوبی آن با ( ورقه های )مس پوشیده شده است .
منابع : آستانه تکّه لری ØŒ استانبول ١٢٥٦ØŒ ص ٣Ø› Ù…ØÙ…دظلی بن درویش اولیاچلبی ØŒ اولیاچلبی Ø³ÛŒØ§ØØªÙ†Ø§Ù…Ù‡ سی ØŒ ج ١ØŒ چاپ اØÙ…د جودت ØŒ استانبول ١٣١٤Ø› ØØ³ÛŒÙ† ایوانسرایی ØŒ ØØ¯ÛŒÙ‚Ø© الجوامع ØŒ استانبول ١٢٨١ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٥ Ù€ ٥٧Ø› اØÙ…د منیب باندرمه Ù„ÛŒ زاده ØŒ مجموعة تکایا ØŒ استانبول ١٣٠٧ØŒ ص ٤Ø› اسماعیل بیگ زاده عثمان بیگ ØŒ مجموعة جوامع ØŒ استانبول ١٣٠٤ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦Ù€١٧Ø›
Hدseyin AyvansarÛyر, MecmØ£a-i TevÛrرh , ed. Fahri ´. Derin and Vahid ´abuk, Istanbul ١٩٨٥, ٩٨-٩٩, ٢٤٠; Sedad Hakk  Eldem, KØ® ïƒ kler ve Kas  rlar,Istanbul ١٩٦٩, I, ١٧; Semavi Eyice, Istanbul-petit guide ب travers les monuments Byzantins et Turcs ,Istanbul ١٩٦٥,٦٥; Istanbul Ansiklopedisi , Istanbul ١٩٥٨-١٩٧٤, s.v."Balat Camii" (by R.Ekrem Koµu);I brahim Hakk  konyal  , Mimar Koca Sinan' ï© n Eserleri , Istanbul ١٩٥٠, ٨٦-٨٨; Aptullah Kuran, Mimar Sinan , Istanbul ١٩٨٦,٢٥,٣٤,١١٥,٢٥٩,٢٧٦;W.Mدller- Wiener, Bildlexikon zur Topographie Istanbuls , Tدbingen ١٩٧٧,٣٨١;Tahsin Ø®z, I stanbul Camileri , Ankara ١٩٦٢, I, ٣١-٣٢; Metin SØ®zen, Tدrk Mimarisinin Geli ïƒ imi ve Mimar Sinan , Istanbul ١٩٧٥, ١٦٢, ٣٧٣; ZÛkir  دkrد, MecmØ£a-i TekÛyÛ , ed. M. Serhan Tay ïƒ i and K. Kreiser, Freiburg ١٩٨٠, ١٠-١١; I brahim Hilmi Tanl ïƒ lk, I stanbul ´e ïƒ meleri , Istanbul ١٩٤٣-١٩٤٥, I, ٨٨.
/ بهاتانمان ، تلخیص از ( د. ا. د. ترک ) /