دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٠٧٩
حزب توده ایران ، نخستین حزب سیاسى ایران پس از شهریور ١٣٢٠ و یكى از گستردهترین و دیرپاترین احزاب ایران با مرام ماركسیستى ـ لنینیستى.
١) از آغاز تا انقلاب اسلامى. در پى اشغال ایران از سوى متفقین، كنارهگیرى رضاشاه از سلطنت و آزادى شمارى از زندانیان و تبعیدیان سیاسى، جلسه مؤسسان حزب توده ایران در ٧ مهر ١٣٢٠، با حضور برخى از رهبران و اعضاى پیشین حزب كمونیست ایران*، تنى چند از فعالان سیاسى عصر مشروطه و عدهاى از اعضاى گروه پنجاهوسه نفر*، در تهران تشكیل شد (اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ١١٤ـ١١٧؛ خامهاى، ص٢٥٠ـ٢٥١؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ٥١) و اعضاى كمیته موقت مركزى به ریاست سلیمان محسناسكندرى و عضویت ایرج اسكندرى*، جعفر پیشهورى*، محمد یزدى، رضا روستا، عباس اسكندرى، مرتضى یزدى، رضا رادمنش، عبدالحسین نوشین*، محمد بهرامى، بزرگ علوى*، على امیرخیزى، على كبارى، ابوالقاسم موسوى و عبدالقدیر آزاد انتخاب شدند (خامهاى، ص ٢٥٢؛ آوانسیان، ص ٥٧ـ ٥٨). طرح اساسنامه را پیشهورى نوشت و طرح مرامنامه را وى و ایرج اسكندرى نوشتند (اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ١١٨). اگرچه سالها بعد ادعا شد كه حزب توده ایران از ابتدا حزب طبقه كارگر بوده است (كامبخش، ١٣٥٠ش، ص ١١؛ فروتن، ج ١، ص ٣٣)، اما در طرح برنامه و اظهارنظرهاى اولیه، حزبى غیرطبقاتى، ملى و دموكرات، طرفدار نظام مشروطه و پایبند به قانون اساسى قلمداد میشد (رجوع کنید به سیاست، سال٢٠، ش١، ٤اسفند١٣٢٠، ص١، ش٤، ٧ اسفند ١٣٢٠، ص١؛ اسكندرى، ١٣٨١ش، ص١١٤).
هدفهاى حزب عبارت بود از: حفظ استقلال و تمامیت ایران، برقرارى حكومت دموكراسى و تأمین حقوق فردى و اجتماعى، مبارزه با استبداد، اصلاحات در نحوه استفاده از زمین و بهبود وضع كشاورزان، اصلاحات اساسى در امور فرهنگى و بهدارى، برقرارى تعلیمات اجبارى و رایگان، تعدیل مالیاتها به نفع توده مردم، اصلاح امور اقتصادى و بازرگانى، توسعه صنایع و معادن و وسایل حملونقل، و ضبط اموال رضاشاه به نفع ملت ایران (سیاست، سال٢٠، ش ٣، ٦ اسفند ١٣٢٠، ص ١)، و به لحاظ سیاسى، مبارزه با فاشیسم و حمایت از متفقین در جنگ جهانى دوم (اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ١١٨؛ همو، ١٣٥٣ش، ص ١٤؛ سیمونف، ص ١١).
كمیته مركزى حزب توده با همكارى كوتاهمدت مصطفى فاتح و حمایت مالى شوروى و انگلیس، از بهمن ١٣٢٠ تا آذر ١٣٢١ روزنامه مردم* را براى مبارزه با فاشیسم و حمایت از متفقین منتشر كرد (اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ١٣٣ـ١٤٠؛ همو، ١٣٥٣ش، ص ١٤ـ١٥) و از ٤ اسفند ١٣٢٠ تا ١٢ شهریور ١٣٢١، روزنامه سیاست را به عنوان ترجمان حزب انتشار داد (سیاست، سال٢٠، ش١، ٤ اسفند ١٣٢٠؛ اسكندرى، ١٣٥٣ش، ص ١٥). پس از آن روزنامه نامه رهبر (١٠ بهمن ١٣٢١ تا ١٤ آذر ١٣٢٥) و روزنامه نامه مردم (١٥ دى ١٣٢٥ تا ١٤ بهمن ١٣٢٧)، به عنوان ترجمان اصلى حزب توده ایران، منتشر شد (نامه مردم، سال ٤، ش ٢، ١٦ دى ١٣٢٥، ص ١؛ حدادى، ص ٢٥٩ـ ٢٦٨). از ١٣٢١ش تا بهمن ١٣٢٧ جراید متعدد روزانه، هفتگى و ماهیانه (بشر، مردم آدینه، مردم ماهانه، مردم براى روشنفكران) در تهران انتشار یافت و در شهرستانها، شاهین، آذربایجان (هر دو در تبریز)، استوار (قم)، صورت (رشت)، اردیبهشت، راستى (مشهد)، آهنگر (اصفهان)، و صفا (مازندران) منتشر گردید (نامه رهبر، سال ١، ش ١، ١٠ بهمن ١٣٢١، ص ٤؛ حدادى، ص ٢٦٦، ٢٧٥؛ الهى، ص ٥٤ـ ٥٥).
از مهر ١٣٢٠ تا مهر ١٣٢٥ افزون بر تهران، كمیتههاى محلى، ولایتى و ایالتى حزب در بیشتر مناطق شمالى و مركزى و جنوبى كشور تشكیل شد و گسترش یافت (زیبائى، ص ٢٣٤ـ ٢٣٧؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ٦١). به منظور ساماندهى اقشار و طبقات جامعه، در اسفند ١٣٢١ اتحادیه كارگران ایران تشكیل شد (آوانسیان، ص ٦١ـ٦٢؛ زیبائى، ص ٢٣٧ـ٢٣٨) كه در ١١ اردیبهشت ١٣٢٣، به همراه سه اتحادیه كارگرى دیگر، شوراى متحده مركزى اتحادیههاى كارگران و زحمتكشان ایران را، به ریاست رضا روستا، تشكیل دادند كه ترجمان آن روزنامه ظفر بود (روستا، ص ٦٣؛ لاجوردى، ص ٧٩ـ٨٠؛ جودت، ص ١٢٧). حزب توده همچنین سازمانهاى گوناگونى تأسیس كرد كه عبارتاند از: سازمان جوانان حزب توده ایران (اول فروردین ١٣٢٢) كه ترجمان آن هفتهنامه مردم براى جوانان و سپس روزنامه رزم بود (حدادى،ص٢٧١؛ منتصرى، ص ٧٤، ٨٥)؛ تشكیلات زنان (١٣٢٢ش)، كه ترجمان آن بیدارى ما بود (بدرمنیر علوى، ص٢٤؛ نجمى علوى، ص٦٠ـ ٦٢؛ هوشمندراد، ص٢٧٠)؛ اتحادیه كشاورزان ایران (١٣٢١ش؛ نامه رهبر، سال ١، ش ٣٣، ١٩ اسفند ١٣٢١، ص ٣) و اتحادیه دهقانان ایران، با هدف متشكل كردن دهقانان و الغاى نظام ارباب رعیتى (نیكآئین، ص٧٠ـ٧٢؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ٨١ ـ٨٢؛ بدیعتبریزى،ص١١٥ـ١١٦). در١٣٢٣ش نیزسازمان نظامیان حزب توده ایران مخفیانه تشكیل شد (زیبائى، ص٦٢٣ـ ٦٢٤؛ نیز رجوع کنید به هماورد، ش ٢، ٢٨ اردیبهشت ١٣٢٧، ص ٢).
نخستین همایش ایالتى حزب در تهران (مهر ١٣٢١)، وضع تشكیلات، امور مالى و مشى سیاسى حزب را بررسى و ماهیت طبقاتى حزب توده ایران را به عنوان حزب كارگران، دهقانان، روشنفكران و پیشهوران مشخص كرد. همچنین طرح برنامه و اساسنامه حزب نیز تكمیل شد. تشكیل حكومت دموكراتیك، تساوى حقوق سیاسى و اجتماعى زن و مرد، تقسیم بلاعوض املاك خالصه و بازخرید و تقسیم املاك اربابى در بین دهقانان، به رسمیت شناخته شدن اتحادیههاى كارگرى، و تصویب هشت ساعت كار روزانه، به طرح برنامه افزوده شد (رجوع کنید به نامه رهبر، سال ١، ش ٢، ١١ بهمن ١٣٢١، ص ١، ٤، ش ٣، ١٢ بهمن ١٣٢١، ص ٢؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ٥٦ـ٥٧؛ گذشته چراغ راه آینده است، ص ١٢٩). در همایش، كمیته مركزى منحل شد و كمیته ایالتى تهران با پانزده عضو، موقتآ وظایف كمیته مركزى را برعهده گرفت (خامهاى، ص ٢٩٥؛ آوانسیان، ص١١٠؛ اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ١٢٦، ١٢٩).
نخستین كنگره حزب توده ایران در تابستان ١٣٢٣ش برگزار شد كه در آن سیاست داخلى و خارجى، عملكرد فراكسیون پارلمانى، سازمان حزبى، امور مالى، و تفتیش، بررسى و در هر زمینه قطعنامهاى صادر شد. همچنین اعضاى كمیته مركزى و كمیسیون تفتیش نیز انتخاب شدند (رجوع کنید به نامه رهبر، سال٢، ش٣٥٣، ١٣ مرداد ١٣٢٣، ص ١، ٤، ش ٣٥٩، ٢٢ مرداد ١٣٢٣، ص ١، ش ٣٦١، ٢٤ مرداد ١٣٢٣، ص ١). در این كنگره، مرامنامه، برنامه و نظامنامه حزب به تصویب رسید. مرامنامه، حزب توده ایران را حزبى دموكراتیك معرفى كرد؛ برنامه به هدفهاى حزب در مورد مبارزه سیاسى، كارگران، دهقانان، پیشهوران، حقوقزنان، فرهنگعمومى و بهداشت، اموراقتصادى و مالى، و عشایر پرداخت؛ نظامنامه، با تأكید بر «اصل مركزیت و دموكراسى»، ساختار حزبیرا منسجمتر و وظایف و مسئولیتهاى تشكیلاتى را مشخص كرد (رجوع کنید به همان، سال ٢، ش ٣٧٩، ١٦ شهریور ١٣٢٣، ص ٢؛ اسناد و دیدگاهها، ص ٦٤ـ٧٢).
در سالهاى ١٣٢١ تا ١٣٢٣ش فعالیتهاى سیاسى حزب توده ایران عمدتآ عبارت بود از: موضع انتقادى به حضور مستشاران امریكایى در ایران و سپس مخالفت با آن (كامبخش، ١٣٢٣ش، ص١ـ٢؛ رادمنش، ص١)؛ مبارزه با تشكیل جبهه آزادى (تشكلى از مدیران جراید، براى مقابله با سانسور و مبارزه با انحراف از قانون اساسى كه در ٢٧ تیر ١٣٢٢ تشكیل شد؛ نامه رهبر، سال١، ش١٢٧، ٣١ تیر ١٣٢٢، ص ١، ش ١٢٩، ٣مرداد ١٣٢٢، ص ١؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ٦٧)؛ مبارزه با سیدضیاءالدین طباطبائى و متحدانش؛ و شركت در انتخابات دوره چهاردهم مجلس شوراى ملى، كه با انتخاب هشت تن از آنان، فراكسیون توده را در مجلس تشكیل دادند (اسكندرى، ١٣٨١ش، ص١٦٠ـ ١٦١؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ٦٤ـ٦٥). فراكسیون توده درباره قانون كار، تجدیدنظر در قانون استخدام، تجدیدنظر در قانون انتخابات، تساوى حقوق زنان، اصلاح دادگسترى و اصلاحات ارضى طرحهایى به مجلس عرضه كرد (كامبخش، ١٣٥٠ش، ص ١٥). در ١٣٢٣ش، پس از برملا شدن وعدههاى دولت ساعد مبنى بر واگذارى امتیاز نفت شمال به شركتهاى امریكایى، فراكسیون حزب توده با دادن امتیاز به دولتهاى خارجى مخالفت كرد؛ اما با اعلام تمایل دولت شوروى براى كسب این امتیاز، حزب توده موضع خود را تغییر داد و خواستار واگذارى امتیاز نفت شمال به شوروى شد (نامه رهبر، سال٢، ش٤٠٢، ٢١ مهر ١٣٢٣، ص١ـ٢؛ اسكندرى، ١٣٨١ش، ص١٦٨ـ ١٦٩؛ خامهاى، ص ٣٤٣ـ ٣٤٨؛ گذشته چراغ راه آینده است، ص ٢١٤ـ٢١٥).
در مرداد ١٣٢٤، ٢٥ نفر از اعضاى سازمان نظامیان حزب توده ایران، بدون اطلاع كمیته مركزى، در مشهد بر ضد دولت قیام كردند كه پس از شكست قیام (٢٩ مرداد ١٣٢٤)، كمیته مركزى آن را محكوم كرد (افق آسیا، ش ١، ٨ شهریور ١٣٢٤، ص ١؛ براى آگاهى از چگونگى قیام رجوع کنید به تفرشیان، ص ٤٨ـ٥٦؛ شفائى، ص ٦٩ـ١٣٠). با این حال، در كشور حكومت نظامى اعلام شد و دفتر حزب توده ایران و تشكلهاى وابسته به آن در تهران و برخى از شهرها موقتاً تصرف و جراید آن توقیف شد. عدهاى از افسران تودهاى نیز در باشگاه افسران در كرمان زندانى شدند (گذشته چراغ راه آینده است، ص ٢٥٢ـ٢٥٤؛ خسروپناه، ١٣٧٧ش، ص ٦٥ـ٧١).
در ١٢ شهریور ١٣٢٤ با تشكیل فرقه دموكرات آذربایجان* در تبریز، كمیته ایالتى آذربایجانِ حزب توده، بدون اجازه رهبرى حزب، به آن پیوست. كمیته مركزى حزب توده ایران در نامهاى به كمیته مركزىِ حزبِ كمونیستِ شوروى، مخالفت خود را با تشكیل این فرقه اعلام كرد، اما زیر فشار دولت شوروى و حزب كمونیست این كشور، ناگزیر فرقه دموكرات آذربایجان را به رسمیت شناخت و از این فرقه و دولت خودمختار آن (٢١ آذر ١٣٢٤ تا ٢١ آذر ١٣٢٥) حمایت كرد (كشاورز، ص ٣١ـ٣٢؛ اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ٥٦٧ـ٥٦٩؛ آوانسیان، ص ٢٢٧؛ یگورُوا، ص ١٠٤ـ١٠٦).
حزب توده ایران از نخستوزیر، احمد قوام، كه اعلام كرده بود مسئله نفت را با شوروى و مسئله آذربایجان را با نمایندگان آن حل میكند، حمایت نمود و در دولت ائتلافى وى شركت كرد و سه عضو كمیته مركزى آن مسئولیت وزارتخانههاى بهدارى (یزدى)، فرهنگ (كشاورز) و بازرگانى و پیشه و هنر (اسكندرى) را برعهده گرفتند (نامه رهبر، سال ٤، ش ٧٨١، ١١ مرداد ١٣٢٥، ص ١؛ اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ١٩٧). كمیته مركزىِ حزب توده دلیل شركت در كابینه ائتلافى را فراهم بودن شرایط براى اجراى برنامه حزب، تصفیه دستگاه دولتى و به كار بردن آن به نفع ملت (نامه رهبر، سال ٤، ش ٧٨٢، ١٣ مرداد ١٣٢٥، ص ٦)، و علت كنارهگیرى از كابینه ائتلافى را بیتوجهى قوام به اعتراض حزب توده ایران از تهاجم به مؤسسات كارگرى و آزادیخواه، تشكیل كمیسیون نظارت بر انتخابات مجلس شورا از اعضاى حزب دموكرات ایران و شناسایى نهضت جنوب اعلام كرد (اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ١٩٧ـ٢٠١؛ گذشته چراغ راه آینده است، ص ٤٠٧ـ٤١٠، ٤٢١ـ٤٢٣).
فروپاشى دولت خودمختار آذربایجان در ٢١ آذر ١٣٢٥، موجب جدایى بسیاریاز اعضا و فعالان حزب و اعتراضاعضاى باقیمانده به رهبرى حزب توده ایران شد (خامهاى، ص ٥٦٨ـ ٥٦٩؛ فروتن، ج ١، ص ١٣٨). مهمترین انتقادهاى معترضان به سیاست حزب، در مورد فرقه دموكرات آذربایجان و دولت آن، پیروى از سیاست شوروى، چپرویهاى رهبران و مسئولان حزب، اعتماد به قوام و شركت در كابینه ائتلافى و بیتوجهى به انتقاد در داخل حزب بود (گذشته چراغ راه آینده است، ص ٤٦٣؛ خامهاى، ص ٥٧٠). تشكیل هیئت اجرائیه موقت براى اداره حزب، و انتقادهاى این هیئت از سیاست و عملكرد حزب در ١٣٢٤ـ١٣٢٥ش، و تأكید بر تصفیه تشكیلات و رعایت برنامه و اجراى اساسنامه حزبى، وحدت حزب توده را حفظ كرد، اما اختلافها و دستهبندیهاى درون حزب از بین نرفت و هر جناح براى اصلاح حزب برنامهاى داد (نامه مردم، سال ٤، ش ٣، ١٧ دى ١٣٢٥، ص ١؛ گذشته چراغ راه آینده است، ص ٤٦٩ـ٤٧١؛ خامهاى، ص ٥٧٢ـ٥٧٣، ٥٧٩ـ٥٨٢). در ١٣ دى ١٣٢٦ گروهى از آنان به رهبرى خلیل ملكى* از حزب توده ایران انشعاب كردند و «جمعیت سوسیالیست تودهى ایران» را تشكیل دادند (خامهاى، ص ٥٨٢ـ٥٨٤، ٥٩١ـ ٥٩٣، ٦٦٨ـ ٦٦٩؛ گذشته چراغ راه آینده است، ص ٤٧١).
دومین كنگره حزب توده در ٥ اردیبهشت ١٣٢٧ برگزار شد. هیئت اجرائیه موقت درباره اوضاع جهان و ایران، وضع عمومى حزب، فعالیت و مواضع سیاسى و تشكیلاتى حزب در فاصله دو كنگره، گزارش داد و با صدور قطعنامه، عملكرد و مواضع سیاسى رهبرى حزب را تأیید كرد. این كنگره همچنین مسئله انشعاب را بررسى كرد و با صدور قطعنامهاى آن را «عمل خائنانه» دانست. از دیگر موضوعاتى كه در كنگره بررسى شد، فعالیت آموزشى و تبلیغاتى حزب، عملكرد تشكیلات حزب و تشكلهاى وابسته به حزب بود. همچنین كنگره اساسنامه جدید را تصویب و اعضاى اصلى و مشاور كمیته مركزى حزب توده ایران را انتخاب كرد (رجوع کنید به اسناد و دیدگاهها، ص ١١٩ـ١٦٢؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ١٢٧ـ١٢٩؛ زیبائى، ص ٣٨٩). در اولین پلنومِ (مجمع) كمیته مركزى، اعضاى هیئت دبیران، هیئت اجرائیه و اعضاى تفتیش كل، هیئت سیاسى و هیئت تشكیلاتى معین شدند (زیبائى، ص ٤١٩ـ٤٢١).
در پى سوءقصد به جان محمدرضا شاه پهلوى در ١٥ بهمن ١٣٢٧، بهسبب انتساب آن به حزب توده ایران، حزب منحل شد، مأموران حكومتنظامى دفاتر آن را در سراسر ایران تصرف كردند (اطلاعات، سال ٢٣، ش ٦٨٥٤، ١٧ بهمن ١٣٢٧، ص ١)، نه تن از اعضاى كمیته مركزى و عدهایاز اعضاى حزب بازداشت شدند (مانى، ص ١٣ـ١٤، ٢٠، ٤٣ـ٤٤)، رادمنش و طبرى و كشاورز نیز به شوروى مهاجرت كردند (طبرى، ١٣٦٧ش، ص ٨٥ـ٨٦). سالها بعد مشخص شد كه كیانورى از اقدام ناصر فخرآرایى (ضارب شاه) اطلاع داشته و او را تشویق كرده است (پنج گلوله براى شاه، ص ٨٤ـ ٨٥، ٩٠ـ٩١؛ مرتضى زربخت، ص ٢١٦ـ ٢٢٢). در تابستان ١٣٢٨ش، حزب براى ادامه فعالیت، كمیته پنج نفرى را تشكیل داد كه این كمیته، تشكیلات تهران و شهرستانها را مخفیانه سامان میداد (فروتن، ج ١، ص ١٧٩ـ ١٨٠). در همان سال روزنامه مردم (ترجمان حزب) و رزم (ترجمان سازمان جوانان) مخفیانه منتشر شد (گذشته چراغ راه آینده است، ص ٥٢٥؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ١٦١، ١٦٥).
از ٢٦ اردیبهشت ١٣٢٩ كه سازمان دانشجویان دانشگاه تهران تشكیل شد (هراز، ص ٩٤) و نیز در جریان جنبش ملى كردن صنعت نفت، بهتدریج سازمانهاى علنى حزب توده بهوجود آمد، كه از آن جمله بود: جمعیت ایرانى هواداران صلح، ترجمان آن روزنامه مصلحت (رجوع کنید به جهان ما، سال ١، ش ٦، ٨مرداد ١٣٢٩، ص ٤، ش ٨، ٢٩ مرداد ١٣٢٩، ص ١)؛ جمعیت ملى مبارزه با شركت نفت جنوب، كه بعدها به جمعیت ملى مبارزه با استعمار تغییرنام یافت، ترجمان آن روزنامه شهباز (نوید آینده، سال ١، ش ٥، ٢٤ بهمن ١٣٢٩، ص ١)؛ سازمان زنان ایران، ترجمان آن جهان زنان (هوشمندراد، ص ٢٧١ـ ٢٧٢)؛ كانون جوانان دموكرات ایران، ترجمان آن جوانان دموكرات (منتصرى، ص ٨٣ـ٨٤؛ زرشناس، ص١٧٠)؛ انجمن كمك به دهقانان، ترجمان آن روزنامه انتقاد (مؤمنى، ١٣٥٩ش، ص ١٠٥؛ سیر كمونیسم در ایران، ص ٣٢١) و جمعیت مبارزه با بیسوادى (كبوتر صلح، ش ٢، ١ خرداد ١٣٣٠، ص ٢). سازمان افسران حزب توده ایران و سازمان درجهداران حزب توده ایران نیز تشكلهاى مخفى حزب بودند (خسروپناه، ١٣٧٧ش، ص١١٧ـ ١٢٠؛ همو، ١٣٨٠ش، ص ٣٣٨ـ٣٤٤). در میان روزنامههاى علنى، كه با حزب توده ایران رسمآ ارتباط نداشتند، بسوى آینده بود كه عملا ترجمان علنى حزب بود و طى چهار سال انتشار، با وجود توقیفهاى مكرر، با تغییر نام توانست همچنان منتشر شود (كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ١٧٤؛ حدادى، ص ٢٧١، ٢٧٣). سازمان افسران حزب توده ایران موفق شد در آذر ١٣٢٩ اعضاى كمیته مركزى و خسرو روزبه را از زندان قصر فرارى دهد (فروتن، ج ١، ص ١٩٣ـ١٩٧؛ زیبائى، ص ٥٦٩ـ ٥٧٠). پس از فرار از زندان، كمیته موقتى كه در زندان تشكیل شده بود، منحل و رهبرى مخفى حزب تشكیل گردید، با این تركیب: بهرامى، یزدى، كیانورى، جودت، قاسمى، فروتن، بقراطى و علوى (كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٢١٨).
با آغاز نهضت ملى شدن صنعت نفت، حزب توده ایران جبهه ملى را «وابسته به استعمارگران امریكایى» (روشن، ص ١٧) و «مجرى نظریات استعمارى» دانست (بسوى آینده، سال ١، ش ١٦٤، ٢٦ آبان ١٣٢٩، ص ١، ش ١٧٤، ٨ آذر ١٣٢٩، ص ٤) و شعار «الغاى بیقید و شرط امتیاز نفت جنوب» را در برابر شعار «ملى كردن صنعت نفت در سراسر كشور» مطرح كرد (گذشته چراغ راه آینده است، ص ٥٦٦؛ امیر خسروى، ص٢٦٥). پساز تصویب قانون ملى شدن صنعتنفت ( ٢٩ اسفند ١٣٢٩) و به نخستوزیرى رسیدن دكتر مصدق، حزب توده ایران از دولت او به عنوان «دولت ضد ملى دكتر مصدق» یاد میكرد (شجاعت، سال ١، ش ١، ٢٦ تیر ١٣٣٠، ص ١) كه آشكارا «به منافع ملت» خیانتمیكند (گذشته چراغ راه آیندهاست،ص٥٩٢). افزون بر آن، حزب توده و تشكلهاى وابسته به آن، با برپایى تظاهرات و سخنرانیها، با دولت دكتر مصدق مقابله میكردند (همان، ص ٥٨٦، ٥٩٦، ٦٠٧؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص ١٩٦ـ ١٩٧، ١٩٩، ٢٠٣ـ٢٠٤)، ولى پس از واقعه ٩ اسفند ١٣٣١ (توطئه دربار براى قتل دكتر مصدق)، حزب توده موضع خود را تغییر داد و سیاست پشتیبانى از دولت مصدق را در پیش گرفت (گذشته چراغ راه آینده است، ص ٦٣٢؛ كامبخش، ١٣٦٠ش، ص٢٢٤ـ٢٢٦؛ روشن، ص١٨ـ٢١؛ فروتن، ج١، ص٢٣٠ـ٢٣١).
در پاییز ١٣٣١ش حزب توده، با انتشار جزوه «برنامهى حزب تودهى ایران براى مرحله كنونى از تكامل اجتماعى كشور ما»، رسماً حزب توده را حزب طبقه كارگر و داراى جهانبینى ماركسیستى ـ لنینیستى دانست و وظیفه حزب را برانداختن نظام سلطنتى، تغییر قانون اساسى، تقسیم بلاعوض املاك زراعى، تشویق سرمایههاى داخلى براى توسعه صنایع، و استقرار دموكراسى تودهاى اعلام كرد (گذشته چراغ راه آینده است، ص ٦٣٣).
رهبرى حزب توده كه از طریق سازمان افسران از تلاشهاى ارتش براى سرنگونى دولت مصدق با خبر میشد و از شهریور ١٣٣١ در جراید علنى خود آن را افشا میكرد، كودتاى ٢٥ مرداد ١٣٣٢ را به دكتر مصدق اطلاع داد و كودتا خنثى شد (امیرخسروى، ص٥٢٤؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص٢٦٦؛ جوانشیر، ١٣٥٩ش، ص ٢٢٢ـ٢٢٦). از ٢٥ تا ٢٧ مرداد ١٣٣٢، حزب توده ایران خواستار اعلام جمهورى دموكراتیك شد و اعضاى حزب در تظاهرات برضد شاه، كه از كشور خارج شده بود، فعالانه مشاركت داشتند (رجوع کنید به امیرخسروى، ص ٥٧٦ـ٥٧٧، ٥٨١ـ٥٨٢؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٢٦٧ـ ٢٦٨؛ جزنى، بخش ٢، فصل ١، ص ٤٢ـ٤٣). در ٢٨ مرداد ١٣٣٢ هیئت اجرائیه حزب توده ایران، كه دچار دستهبندى و اختلاف بود (آذرنور، ص :١٤ «نامه مشترك دكتر بهرامى، دكتر جودت و دكتر یزدى»)، اقدامى نكرد و پس از آن نیز، با وجود تشكیل ستاد مقابله با كودتا (رجوع کنید به كتاب سیاه، ص ٩١ـ٩٢؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٢٩٥)، طرح جنگ چریكى و تلاش براى اتحاد با ایل قشقایى كه از هواداران دولت دكتر مصدق بودند (زیبائى، ص ٦٠١ـ٦٠٣، ٦٢١؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٢٩٨ـ٣٠٠)، خرابكارى در پادگان قلعهمرغى براى جلوگیرى از حمله به قشقاییها (اكتشافى، ص ٧٦ـ٧٩؛ زیبائى، ٦٠٣ـ٦٠٤؛ نصیرى، ص ١٠٣ـ١٠٤)، نارنجكسازى (اكتشافى، ص ٩١ـ٩٢؛ بانى سعید، ص ١١٢ـ١١٤) و تظاهرات مقطعى، حزب توده نتوانست در اوضاع تغییرى ایجاد كند و بهتدریج اعضا و شمارى از رهبران حزب، بهویژه پس از كشف سازمان افسران حزب توده ایران در شهریور ١٣٣٣ (آذرنور، ص ٩١ـ٩٢)، بازداشت و عدهاى نیز اعدام شدند (رجوع کنید به نامور، ص ٣٩ـ٤٢، ٤٦؛ حصارى، ص ٣٣٣ـ٣٣٤، ٣٣٧ـ٣٣٨؛ آبراهامیان، ص ١٣٤ـ١٣٥، ١٣٧ـ ١٣٨) و عدهاى از اعضا و نیز كیانورى و جودت به خارج رفتند و تا ١٣٣٦ش تشكیلات حزب توده در بیشتر مناطق كشور متلاشى شد (رجوع کنید به كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٣٤٦، ٣٥٠ـ ٣٥١؛ سیر كمونیسم در ایران، ص ٤٨١ـ٤٨٢).
تشدید اختلافنظر و چند دستگى در رهبرى و بیاعتمادى اعضا به رهبران حزب توده ایران موجب شد بسیارى از اعضایى كه در خارج از ایران به سرمیبردند، خواهان تشكیل «مجلس صلاحیتدار» براى رسیدگى به كار حزب شوند. با موافقت كمیته مركزى، پلنوم چهارم (پلنوم وسیع) حزب از ٥ تا ٢٦ تیر ١٣٣٦ در مسكو تشكیل شد (ناصر زربخت، ص ٤٥ـ٤٦، ٥٢، ٥٦؛ تربتى، ص ٨٥ـ٨٦؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٣٦٦ـ٣٦٧). پلنوم، سیاست و عملكرد رهبرى حزب را راجع به جبهه ملى، دكتر مصدق، نهضت ملى شدن صنعت نفت، عدم تحرك در قبال كودتاى ٢٨ مرداد، تصمیمات «ماجراجویانه» پس از كودتا، كشف سازمان افسران و ماهیت اختلافات در دستگاه رهبرى حزب، بررسى و در هر زمینه قطعنامهاى صادر كرد. سپس علل و عوامل خطاها و ماهیت آنها را مشخص و از آنها به شدت انتقاد كرد (رجوع کنید به اسناد تاریخى جنبش كارگرى...، ج ١، ص ٣٧٣ـ ٣٧٤؛ اسناد و دیدگاهها، ص ٣٦١ـ٣٦٣، ٣٧٥ـ٣٨٢). با این حال، بحران در حزب توده تداوم یافت (هیوا، ص ٧ـ٨، ١٠ـ ١١؛ مسایلحزبى، ش ٦، بهمن ١٣٣٧، ص ١٨ـ٢٠، ش ٧، خرداد ١٣٣٨، ص ١ـ٣) ولى پس از آن امكان فعالیت دوباره حزب توده ایران در خارج فراهم شد. در پاییز ١٣٣٦ش، رهبرى حزب توده از مسكو به لایپزیك در آلمان شرقى منتقل شد. در همان زمان رادیو «پیك ایران» ابتدا در برلین، بدون اعلام پیوند با حزب توده، آغاز به كار كرد و از ١٣٣٩ش تا ١٣٥٥ش برنامههاى آن از صوفیه، در بلغارستان، به عنوان صداى حزب توده ایران پخش شد (كیانورى، ١٣٧٢ش، ص٣٧٧، ٣٨٠ـ ٣٨١، ٤٨٦ـ٤٨٧؛ نورمحمدى، ص ١١٤ـ١١٧؛ كیهان، ش١٠٠٨١، ١٢ بهمن ١٣٥٥، ص ٣). نشریات حزب نیز ــ مانند صبح امید، مردم (ترجمان كمیته مركزى) و دنیا (ترجمان نظرى و سیاسى حزب)ــ در دوره مهاجرت فعالیت خود را آغاز كردند (كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٣٨١؛ طبرى، ١٣٦٧ش، ص ١٨٦).
حزب توده براى ایجاد وحدت رهبرى و سازمانى، وحدت با فرقه دموكرات آذربایجان را در پلنوم پنجم (اسفند ١٣٣٦) تأیید كرد كه در پلنوم هفتم (در ١٣٣٩ش) به تصویب رسید (اسناد و دیدگاهها، ص ٣٨٣ـ٣٨٤، ٣٩٣ـ٣٩٤؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٣٨٧). به منظور عملى شدن وحدت فرقه دموكرات آذربایجان و حزب توده ایران، در مرداد ١٣٣٩ كنفرانس وحدت برگزار شد و برنامه و اساسنامه مصوب پلنوم هفتم، با اصلاحات جزئى، به تصویب كنفرانس رسید (رجوع کنید به اسناد و دیدگاهها، ص ٤٠٦ـ٤١٠). برنامه مصوب پلنوم هفتم و كنفرانس وحدت، ایران را به سبب سلطه امپریالیسم و بقایاى مناسبات ارباب ـ رعیتى، «كشورى عقبمانده، نیمهمستعمره و نیمهفئودال» دانست كه در مرحله «انقلاب دموكراتیك نوین»، با مضمون ضد امپریالیستى و ضد نظام ارباب ـ رعیتى، قرار دارد و وظیفه اساسى انقلاب را از بین بردن نفوذ امپریالیسم، ریشهكن كردن نظام ارباب ـ رعیتى و استقرار جمهورى دموكراتیك دانست و هدف نهایى حزب توده ایران را «ساختمان جامعه سوسیالیستى در ایران» اعلام كرد (همان، ص ٤١٥ـ٤١٧).
در سالهاى ١٣٣٧ـ١٣٤٠ش بقایاى تشكیلات حزب توده در ایران (كمیته كردستان، آذربایجان، فارس و اصفهان) كشف شد و اعضاى آن بازداشت و پنج تن از اعضاى كمیته آذربایجان اعدام شدند (جزنى، بخش ٢، فصل ١، ص ٨٩ـ٩٠؛ كیهان، ش ٥٠٥٢، ١٤ اردیبهشت ١٣٣٩، ص ٥). در آبان ١٣٤٠، پس از دستگیرى فریدون یزدى و حسین یزدى، كه اسناد كمیته مركزى حزب را از خانه رادمنش (دبیر اول حزب و رئیس شعبه ایران) دزدیده و در اختیار مأموران ساواك در برلین گذاشتهبودند، موقعیت رادمنش به مخاطره افتاد ولى در پلنوم دهم (٢٩فروردین ١٣٤١)، با مداخله شوروى، رادمنش ابقا، هیئت اجرائیه تعطیل و اداره حزب به بورو (دفتر سیاسى)ى موقت (رادمنش، اسكندرى و كامبخش) واگذار شد (كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٣٩٣ـ٣٩٥؛ نورمحمدى، ص ٣٥، ٣٧؛ اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ٣٣٤ـ٣٣٦، ٣٤٩).
با آغاز برنامه اصلاحات در حكومت پهلوى در اوایل دهه ١٣٤٠ش، حزب توده ایران آن را ناشى از الزامات جامعه ایران و اوضاع بینالمللى و به منظور تثبیت حكومت شاه دانست و اصلاحاتارضى را طلیعه پایان فئودالیسم در ایران ارزیابى نمود. اما به علت تناقض «محتواى اجتماعى و سیاسى» انقلاب سفید با محتواى اقتصادى آن، اصلاحات ارضى را ناكافى و «نیمبند» دانست (طبرى، ١٣٤١ش، ص ٦ـ٩؛ همو، ١٣٤٢ش، ص٣ـ٤).
به گفته كیانورى (١٣٧٢ش، ص ٤٢٨) حزب توده ایران، با آغاز نهضت امام خمینى در خرداد ١٣٤٢ از آن پشتیبانى كرد و رادیو پیك ایران واقعه پانزدهم خرداد ١٣٤٢ را تظاهرات مردمِ به جان آمده از دیكتاتورى شاه كه «عناصر ارتجاعى» مخالفِ اصلاحات نیز در آن شركت كرده بودند، ارزیابى نمود (تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج ٢، سند ش ١٢٤/٤) و سخنرانى آیتاللّه خمینى در مدرسه فیضیه را پخش كرد (كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٤٢٨ـ٤٢٩).
در پى تشدید اختلاف احزاب كمونیست چین و شوروى و نیز در ادامه بحران در حزب توده ایران، عدهاى از اعضاى حزب توده در اروپاى غربى كه رهبرى حزب و مشى آن را سازشكارانه و غیرانقلابى میدانستند، در پیروى از دیدگاههاى مائوتسه تونگ (رهبر چین)، در ١٣٤٢ش از حزب توده ایران انشعاب كردند و در ١٣٤٣ش «سازمان انقلابى حزب توده ایران» در خارج از كشور را تشكیل دادند كه حدود ٩٠% اعضاى حزب توده در اروپاى غربى به آن پیوستند (خانبابا تهرانى، ص ١٣٠؛ لاشائى، ص ٣٣، ٣٩؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٤٣٢ـ ٤٣٥، ٤٤٠). به گفته كیانورى (١٣٧٢ش، ص ٤٤٠)، انشعاب مائوئیستها بزرگترین انشعاب در تاریخ حزب بوده است. پلنوم یازدهم كمیته مركزى حزب توده ایران (٣٠ دى ١٣٤٣) در موضعگیرى نسبت به اختلاف در جنبش جهانى كمونیستى، اسناد جلسات مشاوره احزاب كمونیست و كارگرى (١٣٣٦ش/ ١٩٥٧ و ١٣٣٩ش/ ١٩٦٠) و كنگرههاى ٢٠ و ٢٢ حزب كمونیست شوروى را، كه در انتقاد از لطمه حزب كمونیست چین به وحدت نهضت كمونیستى و كارگرى بود، تصویب و مخالفت خود را با مواضع حزب كمونیست چین و حزب كار آلبانى اعلام كرد و انشعاب سازمان انقلابى را نتیجه مداخله و تبلیغات حزب كمونیست چین دانست (اسناد و دیدگاهها، ص ٤٨٢، ٤٨٦ـ ٤٨٩، ٥٤٥). پلنوم به رغم مخالفت بیشتر اعضا، زیرفشار نمایندگان حزب كمونیست شوروى، قاسمى و فروتن را كه با مواضع حزب كمونیست شوروى مخالف بودند از كمیته مركزى اخراج كرد (اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ٣١٢ـ٣١٤؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٤٣٠ـ٤٣١؛ فروتن، ج ٢، ص ٤٣٧ـ ٤٥١؛ طبرى ١٣٦٧ش، ص ٢٣٦ـ٢٣٧). موقعیت حزبى عباس سغایى (از مائوئیستها و از مخالفان حزب كمونیست شوروى) نیز به حال تعلیق درآمد (فروتن، ج ٢، ضمیمه ٣، نامه على امیرخیزى، ص ٥٦٩). عدهاى از اعضاى حزب در شهر دوشنبه و پراگ به این تصمیم اعتراض كردند (ناصر زربخت، ص ١١٦ـ ١١٨؛ تربتى، ص ١٢٣). در پى این تصمیم فروتن و سغایى و قاسمى به اروپاى غربى رفتند و به سازمان انقلابى پیوستند (فروتن، ج ٢، ص ٤٦٧ـ٤٦٨؛ نورمحمدى، ص ٩٧ـ٩٨؛ خانبابا تهرانى، ص ١٣٤ـ١٣٦).
در آغاز دهه ١٣٤٠ش، چند گروه هوادار حزب توده ایران، بدون ارتباط با رهبرى حزب، در ایران تشكیل شد؛ از جمله «كمیته انقلابى حزب توده ایران» (مسیحاللّه ذوالقدرى، گاگیك آوانسیان، ابوالفضل سلیمى) كه در ١٣٤٠ش تشكیل شد و در ١٣٤٢ش با كشف كمیته، اعضاى آن زندانى شدند. ترجمان آن روزنامه روزبه بود (چپ در ایران به روایت اسناد ساواك، ج ١، ص ٥٣، ٦٠ـ٦١، ٦٣ـ٦٤، ٦٩) و گروههاى متحده (متشكل از گروه ارانى، گروه پیوند، گروه آرش، گروه توده) كه در ١٣٤٥ش دستگیر شدند (جزنى، بخش ٢، فصل ١، ص ١٠٠). تشكیلات حزب توده در ایران معروف به تشكیلات تهران را عباسعلى شهریارینژاد (معروف به اسلامى و شهریارى)، عامل نفوذى ساواك، تشكیل داد (كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٤٤٧ـ٤٤٩). به رغم نشانهها و شایعه وابستگى شهریارى به ساواك و اعلام آن به رادمنش، دبیر اول حزب توده ایران (رجوع کنید به مؤمنى، ١٣٨٥ش، ص ٣٨، ٤٠؛ مرتضى زربخت، ص ٢٤٨؛ اسناد و دیدگاهها، ص ٥٨١ـ٥٨٢) و سوءظن برخى رهبران حزب توده به شهریارى و هشدار نمایندگان حزب كمونیست شوروى (كیانورى، ١٣٧٢ش، ص٤٤٨، ٤٥٥ـ٤٥٧؛ اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ٣٥١ـ٣٥٤؛ طبرى، ١٣٦٧ش، ص ٢٥٦ـ٢٥٧)، شهریارى تا ١٣٤٩ش در رأس تشكیلات تهران و تشكیلات جنوب بود و افزون بر تودهایها، برخى گروههاى مخفى چپ را به ساواك معرفى كرد (واحدیپور، ص٢٣٩ـ٢٤١). افشاى ماهیت شهریارى ــكه با تبلیغات گسترده برضد حزب توده ایران همراه شد (مردم، ش٦٧، دى ١٣٤٩، ص ٢، ٨)ــ موجب بركنارى رادمنش از مسئولیتهاى حزبى و انتصاب اسكندرى به دبیر اولى حزب شد (اسكندرى، ١٣٨١ش، ص٣٦٣؛ اسناد و دیدگاهها، ص٥٨٤).
در دهه ١٣٤٠ش حزب توده ایران خواستار سرنگونى شاه و تشكیل جمهورى دموكراتیك و ملى شد. حزب همچنین مبارزه در راه تأمین آزادیها و حقوق دموكراتیك مندرج در قانون اساسى و اعلامیه جهانى حقوق بشر را عمدهترین محتواى مبارزات مردم ایران دانست و تشكیل جبهه متحد ضددیكتاتورى و ضداستعمار را خواستار شد (مردم (ماهنامه)، دوره ٦، ش ١٨، شهریور ١٣٤٥، ص ٢ـ٦، ش ٤٤، آذر ١٣٤٧، ص ١ـ٢، ش ٦٢، مرداد ١٣٤٩، ص ١، ٣). از ١٣٥٣ش به بعد، سرنگونى حكومت شاه از طریق «اتحادِ عملِ» نیروهاى مخالف حكومت، هدفِ مبرمِ حزب توده ایران شد (سپهر، ص ٤ـ٥) و بر این اساس برنامه جدید حزب توده ایران در پلنوم پانزدهم كمیته مركزى در تیر ١٣٥٤ به تصویب رسید (اسناد و دیدگاهها، ص ٦٥١). پس از آن، چندین گروه و هسته طرفدار حزب توده در ایران مخفیانه تشكیل شد كه مهمترین آنها سازمان نوید (ترجمان آن روزنامه نوید) بود (سیاست و سازمان حزب توده، ج ١، ص ٢١٠ـ٢١٣؛ مهرگان، ص ٩٠١ـ٩٠٢؛ كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٤٧٤ـ٤٧٦).
مبارزه ایدئولوژیك حزب توده ایران با سازمان چریكهاى فدایى خلق ایران (رجوع کنید به جوانشیر، ١٣٥١ش، ص ١؛ كیانورى، ١٣٥٣ش، ص ١ـ١٠؛ «پیام به چریكهاى فدایى خلق»، ص ٢ـ٧؛ اخگر، ص ٧٤٥ـ٧٥٥) درباره چگونگى مبارزه با نظام سیاسى در ایران موجب شد در ١٣٥٦ش عدهاى از سازمان چریكهاى فدایى خلق ایران منشعب و به حزب توده ایران متمایل شوند (مواضع ایدئولوژیك انشعاب، ص ١ـ٢؛ بهروز، ص ٨٧).
با آغاز انقلاب اسلامى، حزب توده ایران خواستار تشكیل جبهه ضد دیكتاتورى «براى سرنگون ساختن رژیم استبدادى محمدرضا شاه» و اعلام جمهورى در ایران شد (كیانورى، ١٣٥٧ش، ص ٧٢؛ نوید، سال ٣، ش ٤٤، ١٨ شهریور ١٣٥٧، ص ١). در ٢٣ دى ١٣٥٧ در جلسه هیئت اجرائیه حزب توده ایران، به خواست حزب كمونیست شوروى، اسكندرى از مسئولیت حزبى خود بركنار و كیانورى دبیر اول حزب شد (كیانورى، ١٣٧٢ش، ص ٤٩٧؛ اسكندرى، ١٣٨١ش، ص ٣٩٧ـ ٣٩٩) و در ٢٧ دى در اعلامیهاى، رهبرى آیتاللّه خمینى و تشكیل جمهورى اسلامى ایران را پذیرفت (نوید، سال ٤، ش ٦٧، ٧ بهمن ١٣٥٧، ص ١ـ٢).
منابع :
(١) ارواند آبراهامیان، اعتراضات شكنجهشدگان، ترجمه رضا شریفها، سوئد ١٣٨٢ش؛
(٢) فریدون آذرنور، مصاحبه اختصاصى نشریه راه آزادى با فریدون آذرنور درباره حوادث ٢٨ مرداد ١٣٣٢، (بیجا) ١٣٧٢ش؛
(٣) اردشیر آوانسیان، خاطرات سیاسى، به كوشش على دهباشى، تهران ١٣٧٨ش؛
(٤) مسعود اخگر، «استراتژى شكست»، در اسناد و دیدگاهها: حزب توده ایران از آغاز پیدایى تا انقلاب بهمن ١٣٥٧، (بیجا): حزب توده ایران، ١٣٦٠ش؛
(٥) ایرج اسكندرى، «حزب توده ایران در گیرودار مبارزات سیاسى نخستین سال تأسیس»، دنیا، دوره ٣، سال ١، ش ٧ (دى ١٣٥٣)؛
(٦) همو، خاطرات ایرج اسكندرى: دبیر اول حزب توده ایران (١٣٤٩ـ ١٣٥٧)، تهران ١٣٨١ش؛
(٧) اسناد تاریخى جنبش كارگرى، سوسیال ـ دموكراسى و كمونیستى ایران، ج ١، به كوشش خسرو شاكرى، فلورانس ١٩٧٤؛
(٨) اسناد و دیدگاهها: حزب توده ایران از آغاز پیدایى تا انقلاب بهمن ١٣٥٧، (بیجا): حزب توده ایران، ١٣٦٠ش؛
(٩) پرویز اكتشافى، خاطرات سرگرد هوایى پرویز اكتشافى، به كوشش حمید احمدى، تهران ١٣٨١ش؛
(١٠) حسین الهى، احزاب و سازمانهاى سیاسى و عملكرد آنها در خراسان (٣٢ـ ١٣٢٠)، مشهد ١٣٨٢ش؛
(١١) بابك امیرخسروى، نظر از درون به نقش حزب توده ایران: نقدى برخاطرات نورالدین كیانورى، تهران ١٣٧٥ش؛
(١٢) مختار بانیسعید، «سازمان افسران حزب توده ایران و تشكیلات نارنجكسازى (١)»، در سازمان افسران حزب توده ایران از درون و درباره سازمان درجهداران حزب توده ایران، به كوشش محمدحسین خسروپناه، تهران: پیام امروز، ١٣٨٠ش؛
(١٣) شمسالدین بدیع تبریزى، مناسبات ارضى در ایران معاصر، ترجمه غلامحسین متین، (تهران) ١٣٦٠ش؛
(١٤) پنج گلوله براى شاه: گفت و شنود محمود تربتى سنجابى با عبداللّه ارگانى، تهران: خجسته، ١٣٨١ش؛
(١٥) «پیام به چریكهاى فدایى خلق»، دنیا، دوره ٣، سال ١، ش ٥ (آبان ١٣٥٣)؛
(١٦) تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، مؤلف: جواد منصورى، تهران : مركز اسناد انقلاب اسلامى، ١٣٧٧ـ ١٣٧٨ش؛
(١٧) محمد تربتى، از تهران تا استالینآباد، بركلى، كالیفرنیا ١٣٧٩ش؛
(١٨) ابوالحسن تفرشیان، قیام افسران خراسان، تهران ١٣٥٩ش؛
(١٩) بیژن جزنى، طرح جامعهشناسى و مبانى استراتژى جنبش انقلابى خلق ایران، بخش :٢ تاریخ سیساله سیاسى، فصل ١، (تهران) ١٣٥٧ش؛
(٢٠) ف. م. جوانشیر، تجربه ٢٨ مرداد: نظرى به تاریخ جنبش ملى شدن نفت ایران، تهران ١٣٥٩ش؛
(٢١) همو، چریكهاى خلق چه میگویند؟، (بیجا) ١٣٥١ش؛
(٢٢) حسین جودت، «حزب توده ایران و جنبش سندیكائى كارگران ایران»، در چهل سال در سنگر مبارزه حزب توده ایران، (بیجا): حزب توده ایران، ١٣٦٠ش؛
(٢٣) چپ در ایران به روایت اسناد ساواك: كادرهاى حزب توده، تهران: وزارت اطلاعات، مركز بررسى اسناد تاریخى، ١٣٨٢ش؛
(٢٤) بهمن حدادى، «مطبوعات تودهاى: ٤٠ سال روشنگرى، رزمجویى، وحدتطلبى، سازماندهى علیه امپریالیسم و ارتجاع»، در چهل سال در سنگر مبارزه حزب توده ایران، همان؛
(٢٥) هوشنگ حصارى، «یادنامه شهیدان تودهاى»، در همان؛
(٢٦) انور خامهاى، خاطرات سیاسى، تهران ١٣٧٢ش؛
(٢٧) مهدى خانبابا تهرانى، نگاهى از درون به جنبش چپ ایران، (گفتگو كننده): حمید شوكت، تهران ١٣٨٠ش؛
(٢٨) محمدحسین خسروپناه، «درباره سازمان درجهداران حزب توده ایران»، در سازمان افسران حزب توده ایران از درون، همان؛
(٢٩) همو، سازمان افسران حزب توده ایران: ١٣٢٣ـ ١٣٣٣، تهران ١٣٧٧ش؛
(٣٠) رضا رادمنش، «الغاء اختیارات دكتر میلسپو»، مردم براى روشنفكران، سال ٢، ش ١٩، دى ١٣٢٣؛
(٣١) رضا روستا، «شوراى متحده مركزى وارث سنّت سیساله نهضت كارگرى در ایران است»، رزم، ش ١ (تیر ١٣٢٧)؛
(٣٢) روشن، «مناسبات حزب توده ایران و جبهه ملى در سالهاى ٢٨ـ١٣٣٢»، مسایل حزبى، ش ٧ (خرداد ١٣٣٨)؛
(٣٣) مرتضى زربخت، خاطراتى از سازمان افسران حزب توده ایران، گفتگو كننده: حمید احمدى، تهران ١٣٨٢ش؛
(٣٤) ناصر زربخت، گذار از برزخ: خاطرات یك تودهاى در مهاجرت، تهران ١٣٨٠ش؛
(٣٥) كیومرث زرشناس، «سازمان جوانان توده ایران، فرزند خلف حزب توده ایران»، در چهل سال در سنگر مبارزه، همان؛
(٣٦) على زیبائى، كمونیزم در ایران، یا، تاریخ مختصر فعالیت كمونیستها در ایران، (تهران ?١٣٤٣ش)؛
(٣٧) ا.سپهر، «سرنگون كردن رژیم ضد ملى، ضد دموكراتیك و تجاوزگر موجود هدف مبرم جنبش انقلابى ایران است»، دنیا، دوره ٣، سال ١، ش ١، تیر ١٣٥٣؛
(٣٨) سیاست و سازمان حزب توده از آغاز تا فروپاشى، ج ١، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سیاسى، ١٣٧٠ش؛
(٣٩) سیر كمونیسم در ایران: از شهریور ١٣٢٠ تا فروردین ١٣٣٦، تهران: كیهان، ١٣٣٦ش؛
(٤٠) ن. سیمونف، «سى و پنج سال حزب توده ایران»، دنیا، دوره ٣، سال ٣، ش ٩ (آذر ١٣٥٥)؛
(٤١) احمد شفائى، قیام افسران خراسان و سى و هفت سال زندگى در شوروى، تهران ١٣٦٥ش؛
(٤٢) احسان طبرى، «در میهن ما چه میگذرد»، دنیا، دوره ٢، سال ٣، ش ٤ (زمستان ١٣٤١)؛
(٤٣) همو، «شاه چه میخواهد و ما چه میخواهیم»، همان، دوره ٢، سال ٤، ش ٣ (پاییز ١٣٤٢)؛
(٤٤) همو، كژراهه: خاطراتى از تاریخ حزب توده، تهران ١٣٦٧ش؛
(٤٥) بدرمنیر علوى، «گزارش هفده ماهه تشكیلات زنان»، بیدارى ما، سال ١، ش ١٠ (فروردین ١٣٢٤)؛
(٤٦) نجمى علوى، ماهم در این خانه حقى داریم: خاطرات نجمى علوى، به كوشش حمید احمدى، تهران ١٣٨٣ش؛
(٤٧) غلامحسین فروتن، یادهایى از گذشته: خاطرات دكتر غلامحسین فروتن، به كوشش على دهباشى، تهران ١٣٨٠ش؛
(٤٨) عبدالصمد كامبخش، «سى سال فعالیت ثمربخش»، دنیا، دوره ٢، سال ١٢، ش ٣ (پاییز ١٣٥٠)؛
(٤٩) همو، شمهاى درباره تاریخ جنبش كارگرى ایران: سوسیال دمكراسى انقلابى، حزب كمونیست ایران، حزب توده ایران، تهران ١٣٦٠ش؛
(٥٠) همو، «ملت ایران و دكتر میلسپو»، مردم براى روشنفكران، ش ٢، ١٦ تیر ١٣٢٣؛
(٥١) كتاب سیاه: درباره سازمان افسران توده، (بیجا: بینا.)، ١٣٣٤ش؛
(٥٢) فریدون كشاورز، من متهم میكنم كمیته مركزى حزب توده ایران را، (تهران ١٣٥٧ش)؛
(٥٣) نورالدین كیانورى، «جنبش دلیرانه مردم تبریز: نمودار برجسته بحران اجتماعى عمیق در كشور ما»، دنیا، دوره ٣، سال ٥، ش ٢ (اردیبهشت ١٣٥٧)؛
(٥٤) همو، خاطرات نورالدین كیانورى، تهران ١٣٧٢ش؛
(٥٥) همو، «درباره شیوههاى مبارزه»، دنیا، دوره ٣، سال ١، ش ٢ (مرداد ١٣٥٣)؛
(٥٦) گذشته چراغ راه آینده است، ویراستار بیژن نیكبین، تهران ١٣٦٢ش؛
(٥٧) حبیب لاجوردى، اتحادیههاى كارگرى و خودكامگى در ایران، ترجمه ضیاء صدقى، تهران ١٣٦٩ش؛
(٥٨) كورش لاشائى، نگاهى از درون به جنبش چپ ایران، (گفتگو كننده): حمید شوكت، تهران ١٣٨١ش؛
(٥٩) ا. مانى، درباره محاكمات سیاسى، تهران ١٣٣١ش؛
(٦٠) م. منتصرى، «نظرى به تاریخ سازمان جوانان توده ایران»، دنیا، دوره ٢، سال ٩، ش ٣ (پاییز ١٣٤٧)؛
(٦١) مواضع ایدئولوژیك انشعاب، (بیجا، بیتا.)؛
(٦٢) باقر مؤمنى، راهیان خطر، پاریس ١٣٨٥ش؛
(٦٣) همو، مسئله ارضى و جنگ طبقاتى در ایران، تهران ١٣٥٩ش؛
(٦٤) حیدر مهرگان، «از محفلهاى حزبى تا سنگرهاى انقلاب»، اسناد و دیدگاهها، همان؛
(٦٥) رحیم نامور، یادنامه شهیدان، (تهران) ١٣٥٦ش؛
(٦٦) نصراللّه نصیرى، «ماجراى خرابكارى در پادگان هوایى قلعهمرغى (٣١ شهریورماه ١٣٣٢)»، در سازمان افسران حزب توده ایران از درون، همان؛
(٦٧) قاسم نورمحمدى، حزب توده ایران در مهاجرت: مطالعهاى براساس اسناد منتشر نشده آلمان شرقى، تهران ١٣٨٥ش؛
(٦٨) امیر نیكآئین، «حزب توده ایران در دفاع از منابع طبقاتى دهقانان زحمتكش و به خاطر حل بنیادى مسئله ارضى»، دنیا، دوره ٣، سال ٣، ش ٥ (مرداد ١٣٥٥)؛
(٦٩) ایرج واحدیپور، «بیژنى كه من شناختم»، درباره زندگى و آثار بیژن جزنى: مجموعه مقالات، پاریس: خاوران، ١٣٧٨ش؛
(٧٠) ا. هراز، «حزب توده ایران و جوانان و دانشجویان»، دنیا، دوره ٣، سال ٣، ش ٥ (مرداد ١٣٥٥)؛
(٧١) هما هوشمندراد، «پیكار رهاییبخش زنان ایران»، اسناد و دیدگاهها، همان؛
(٧٢) ا. هیوا، «مبارزه درون حزبى و سانترالیسم دموكراتیك»، مسایل حزبى، ش ٦ (بهمن ١٣٣٧)؛
(٧٣) ناتالیا یگوروا، «بحران آذربایجان از دیدگاه اسناد نویافته شوروى»، در نفت ایران، جنگ سرد و بحران آذربایجان، ترجمه كاوه بیات، تهران: نشر نى، ١٣٧٩ش؛
(٧٤) Maziar Behrooz, Rebels with a cause: the failure of the left in Iran, London ٢٠٠٠.
/ محمدحسین خسروپناه /
تصاویر این مدخل:
نشان حزب توده ایران تا قبل از انقلاب اسلامی منبع : نوید (دوره کامل) ، ش ١-٧٣ (١٣٥٤-١٣٥٧) انتشارات حزب توده ایران، ١٣٦٠ش (ش ١٢ ،شنبه ١٩ آذر ١٣٥٦ ، ص ٨)