جَهازْمحل‌ ، كاخی‌ از دوره‌ خَلَجیان‌ *در شهر ماندو از ایالت‌ مالوار هندوستان‌. جهاز محل‌ یا كاخِ كشتی‌، به‌ دلیل‌ اینكه‌ میان‌ دو دریاچه‌ مصنوعی‌ به‌ نامهای‌ كاپورتالائو در شرق‌ و مونجه تالائو در غرب‌ مانند كشتی‌ شناوری‌ در آب‌ قرار گرفته‌، به‌ این‌ نام‌ معروف‌ شده‌ است‌ (مارتین، ص‌٢٧٢؛ میچل، ص‌ ٥٧؛ آلفیه‌ ری، ص‌ ١٣٧؛ <فرهنگ‌ هنر>، ذیل‌ « Mandu »). بعضی‌ منابع‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به نات، ج‌ ١، ص‌ ٨٥) ساخت‌ جهازمحل‌ را به‌ محمود خلجی‌ اول‌ (حك:٨٤٠ ـ٨٧٣) نسبت‌ می‌دهند، اما به‌ گفته‌ آلفیه‌ری‌ (ص‌ ١٣٦)، بیشتر محققان‌ غیاث‌الدین‌ خلجی‌ (حك: ٨٧٣ ـ٩٠٦) را سازنده‌ این‌ بنا برای‌ حرمسرای‌ خود دانسته‌اند. این‌ مكان‌ محل‌ برگزاری‌ جشنها و مراسم‌ نیز بوده‌ است‌ (میچل‌، همانجا؛
آلفیه‌ری‌، ص‌ ١٣٨).

جهازمحل‌ بنایی‌ سنگی‌ است‌ به‌ طول‌ ١٢٢، عرض‌ پانزده‌ و ارتفاع‌ دَه‌ متر كه‌ به‌ صورت‌ دو طبقه‌ روی‌ زمینی‌ تپه‌ مانند و با محور شمالی‌ ـ جنوبی‌ ساخته‌ شده‌ است‌ (آرچ‌نت‌، ٢٠٠٧؛
آلفیه‌ری‌، ص‌ ١٣٧). قطر دیوارهای‌ كاخ‌ ٨٦ سانتیمتر و بیشتر قسمتهای‌ آن‌، برای‌ خنك‌ ماندن‌ در تابستان‌، بدون‌ سقف‌ است‌ (آرچ‌نت‌، ٢٠٠٧). در طبقه‌ اول‌ اتاقهای‌ مسكونی‌ قرار دارد (رجوع کنید به> شاهكارهای‌ معماری‌ هندی‌ و اسلامی‌>، تصویر ٣٩). ورودی‌ اصلی‌ در نمای‌ شرقی‌، فضای‌ باز طاقدار تورفته‌ای‌ است‌ كه‌ به‌ تالار مركزی‌ در طبقه‌ دوم‌ راه‌ دارد. در سمت‌ راست‌ و چپ‌ ورودی‌ هركدام‌ شش‌ طاق‌ باز متصل‌ به‌ هم‌، روی‌ پایه‌ ستونهای‌ سنگی‌ قرار گرفته‌ است‌. فضای‌ بالای‌ ورودی‌ با طاق‌نماها و نقش‌مایه‌های‌ تزیینی‌ گچ‌بری‌ شده‌ است‌ (آرچ‌نت‌، ٢٠٠٧). در طبقه‌ دوم‌ (همكف‌) سه‌ تالار بزرگ‌ (٩٦ر١٠ × ١٧ متر)، هر كدام‌ با شش‌ گنبد، در یك‌ ردیف‌ قرار گرفته‌اند. در حد فاصل‌ تالارها دو دهلیز و در انتهای‌ تالارها نیز اتاقهایی‌ تعبیه‌ شده‌ است‌ (همانجا). در انتهای‌ هر تالار، مشرف‌ به‌ دریاچه‌ مونجه‌ تالائو، یك‌ كلاه‌فرنگی‌ ساخته‌ شده‌ و كلاه‌فرنگی‌ تالار مركزی‌، مربعی‌ است‌ به‌ ضلع‌ ٤٨ر٥ متر كه‌ نمای‌ درونی‌ آن‌، به‌ سبب‌ وجود پنجره‌های‌ طاقدار متساوی‌الاضلاع‌ و عمیقاً تورفته‌، شایان‌ توجه‌ است‌. سقف‌ گنبدی‌ این‌ كلاه‌فرنگی‌ با كاشیهای‌ زرد و لاجوردی‌ پوشیده‌ شده‌ است‌. دو كلاه‌فرنگی‌ دیگر گنبدهای‌ كوچك‌تر و چندین‌ فضای‌ طاق‌دار باز دارند. كلاه‌فرنگیها نمای‌ ساختمان‌ را به‌ چند قسمت‌ تقسیم‌ كرده‌اند. نماهای‌ داخلی‌ و خارجی‌ كلاه‌فرنگیها با كاشیهای‌ زرد و آبی‌ و نقوش‌ گیاهی‌ پوشیده‌ شده‌ است‌ (میچل‌، ص‌ ٨٤؛
آلفیه‌ری‌؛
< شاهكارهای‌ معماری‌ هندی‌ و اسلامی‌>، همانجاها). در انتهای‌ شمالی‌ این‌ طبقه‌، استخر زیبایی‌ قراردارد كه‌ با ستون‌بندیهایی‌ از سه‌ طرف‌ احاطه‌ شده‌ است‌. در ابعاد ٩ر١٢ ×٩ر١٩ و عمق‌ سه‌ متر در اطراف‌ این‌ استخر، كه‌ محل‌ استحمام‌ و شنا بوده‌، ایوانچه‌هایی‌ برای‌ نشستن‌ تعبیه‌ شده‌ است‌. در پشت‌ ستون‌بندی‌ غربی‌ استخر، پلكانی‌ هست‌ كه‌ به‌ ایوان‌ راه‌ داشته‌ و بعدها جهانگیر نیز پلكان‌ دیگری‌ در قسمت‌ جنوبی‌ به‌ آن‌ افزوده‌ است‌. در این‌ كاخ‌ فواره‌ها، آبشارها و آبراهه‌های‌ زیادی‌ با طرحهای‌ زیبا ساخته‌ شده‌ كه‌ روش‌ آبرسانی‌ پیشرفته‌ای‌ داشته‌ و با قرقره‌های‌ مكانیكی‌ آب‌ دریاچه‌ بالا می‌آمده‌ و سپس‌ در آبراهه‌ها، حوضها و فواره‌های‌ هر دو طبقه‌ جریان‌ می‌یافته‌ است‌. اكنون‌ بقایای‌ این‌ روش‌ آبرسانی‌ پیشرفته‌ موجود است‌ (آلفیه‌ری‌؛
<فرهنگ‌ هنر>، همانجاها؛
آرچ‌نت‌، ٢٠٠٧). كلاه‌فرنگیها، چندگونگی‌ سقفها، گچ‌ منقوش‌ به‌ رنگهای‌ روشن‌، كاشیهای‌ زرد و آبی‌ از نوع‌ زرین‌فام‌ (رجوع کنید به سفالگری‌*) در اطراف‌ پایه‌های‌ گنبد، این‌ كاخ‌ را شگفت‌انگیز كرده‌ بود (مارتین‌، همانجا). شبه‌گنبدهای‌ دیدنی‌ و برجكها و ایوانهای‌ جهازمحل‌ چشم‌اندازهای‌ زیبایی‌ فراهم‌ آورده‌ بود (رجوع کنید به < شاهكارهای‌ معماری‌ هندی‌ و اسلامی‌>، همانجا). این‌ بنا، علی‌رغم‌ اندازه‌اش‌ بیش‌ از حد بزرگ‌ و حجیم‌ نمی‌نماید و به‌سبب‌ به‌كارگیری‌ رنگهای‌ روشن‌، می‌درخشد (آلفیه‌ری‌، همانجا). باغ‌سازی‌ در ادامه‌ تپه‌ و جریان‌ فواره‌های‌ آب‌ از ایوان‌ كه‌ ویژگی‌ این‌ بناست‌ بعدها مورد توجه‌ بابر * نیز قرار گرفته‌ است‌ (نات‌، ج‌ ١، ص‌ ٨٥).

در معماری‌ غیرمذهبی‌ شهر ماندو، میان‌ كاخها و فضاهای‌ آبی‌ ارتباطی‌ وجود دارد كه‌ جهازمحل‌ نمونه‌ آن‌ است‌. بنای‌ جهازمحل‌ در آب‌ انعكاس‌ می‌یافت‌ و با روشن‌ شدن‌ فانوسها و چراغها در شب‌، گویی‌ تمامی‌ سطح‌ آب‌ شعله‌ور می‌شد (میچل‌، ص‌ ٥٧).

منابع‌:

(١) Bianca Maria Alfieri, Islamic architecture of the Indian subcontinent, photographs by Federico Borromeo, London ٢٠٠٠;
ArchNet. [Online(. Available: http://archnet. org/library/sites/one-site. tcl? site-id = ٧٦١٤. )١٦ Feb. ٢٠٠٧(;
The Dictionary of art , ed. Jane Turner, New York: Grove, ١٩٩٨, s.v. "Mandu" (by Mehrdad Shokoohy);
Garry Martin, "Indian subcontinetn", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, ١٩٨٤;
Masterpieces of Indo-Islamic architecture, introduction and notes by Rustam J. Mehta, Bombay: Taraporevala, ١٩٧٦;
George Michell, The royal palaces of India , photographs by Antonio Martinelli, London ١٩٩٨;
R. Nath, History of Mughal architecture , New Delhi ١٩٨٢-)٢٠٠٥].

/ عبدالكریم‌ عطارزاده‌ /

تصاویر این مدخل:
جهاز محل منبع: Masterpieces of Indo-Islamic architecture ,ed. Rustam J.mehta, Bombay: Taraporevala, ١٩٧٦,pl.٣٩