حفظ ‌الصحّه ، مجله، نخستین ماهنامه طبى و بهداشتى به فارسى. این ماهنامه از صفر تا شوال ١٣٢٤/ فروردین تا آبان ١٢٨٥، در زمان مظفرالدین شاه قاجار، در نُه شماره در تهران انتشار یافت. صاحب امتیاز آن علی‌اصغر نفیسى، ملقب به مؤدب‌الدوله (رجوع کنید به ادامه مقاله)، بود و مدیر آن آقامیرزا اسداللّه طبسى، ملقب‌به جلیل‌الاطبا. این نشریه با «مجلس حفظ‌الصحّه»، كه پیش از انتشار آن تشكیل شده بود، ارتباطى نداشت (رجوع کنید به پروین، ج٢، ص٤١٣). حق اشتراك سالیانه در تهران پانزده قران، در ولایات شانزده‌قران، در روسیه چهار منات، در فرنگ ده فرانك و در هندوستان سه روپیه بود، كه در شماره سوم (ربیع‌الآخر ١٣٢٤) بهاى آن براى هند به هفت روپیه تغییر یافت. نمی‌دانیم این قیمت‌گذارى به‌این معنا بوده كه مجله به این كشورها فرستاده می‌شده است یا نه. با توجه به حق اشتراك سالیانه و قیمت هر شماره سی‌شاهى، به نظر می‌رسد كه در بدو كار، انتشار ده شماره در سال را در نظر داشته‌اند. تعداد صفحات مجله در ٩ شماره آن از ٢٧ تا ٣٤ صفحه، و شماره هفتم و هشتم (شعبان و رمضان ١٣٢٤) كه با هم درآمدند، ٦٤ صفحه است. ماهنامه در قطع خشتى در مطبعه آقامیرزا علی‌اصغر، به دستیارى آقامیرزا حسین، چاپ سنگى می‌شد (رجوع کنید به ش ١ و ٣، ص ١؛ ش ٧ و ٨، ص ٦٤). خط نستعلیق مجله از مرتضى نجم‌آبادى (رجوع کنید به ش ٣ـ٨، ص پایانى)، در زمان خودش هم موردتحسین بود (رجوع کنید به ادب، سال ٥، ش ١٨٥، ١٢ ربیع‌الاول، ص ٧؛ تربیت، سال ٩، ش ٤٠٣، ٢٨ ربیع‌الآخر، ص٢١٤٢؛ قس صدرهاشمى، ج ٢، ص٢٢٠ـ٢٢١، كه تاریخهاى هر دو روزنامه را اشتباه داده است). ماهنامه حفظ‌الصحّه مصور نبود.

در هر شماره این مطالب چاپ می‌شد: بحثهاى خاص پزشكى، مانند «پاطولوژى» (رجوع کنید به ش ١، ص ٢)؛ روشهاى معالجه برخى بیماریها، از قبیل اسهال (ش ١، ص ١٢ـ١٦)، اورام رَحِم (ش ٢، ص ٧ـ١٢) و «دیابیطوس‌قندى» (ش ٩، ص ١٢ـ١٧)؛ «نُسَخ مفیده» براى بیماریهاى رایج، چون بزرگى طحال، نواصیر و بواسیر (ش ١، ص ١٦ـ١٧)، صرع (ش ٣، ص ٢١ـ ٢٣)، و مقابله با كم‌خونى (ش ٩، ص ١٧ـ ٢٤)؛ «حفظ‌الصحه عامه»، كه مقالاتى عامه فهم بودند درباره تغذیه، ضعیفى و علیلى كودكان ایرانى (ش ٣، ص ٢٣ـ ٣٠؛ ش ٤، ص ١٨ـ٢٣)، دهان و دندان (ش ٩، ص ٢٤ـ٣٠) و غیره. در شماره ٩ (ص ٢٤) از خوانندگان تقاضا شده است كه مقاله آن شماره «حفظ‌الصحه عامه» را براى اهل خانه بخوانند یا اگر اهل خانه سواد دارند مقاله را در اختیار آنان بگذارند. در قسمت «بزرگان» طى نُه شماره به شخصیتهاى دوره باستان، چون سقراط (ش ١، ص ٢٤؛ ش ٩، ص ٣٠)، بقراط (ش٢، ص٢٨)، افلاطون (ش ٣، ص ٣٠)، ارسطو (ش ٤، ص٢٣؛ ش ٥، ص ٢٩) و جالینوس (ش ٦، ص ٢٤)، پرداخته شده است.

از مقالات جالب‌توجه آن، معرفى «انجمن فرانسوى اتحاد حفظ الصحّه مدنى» براى گسترش فضاى سبز است و توصیه به اینكه مردم در ایران هم این كار را انجام دهند (رجوع کنید به ش ٩، ص ٦ـ٧). از ویژگیهاى مجله این است كه به ترجمه اكتفا نكرده و با توجه به وضع آن روز ایران مقالاتى تألیف شده براى شرایط خاص ایران دارد، از جمله شیوه‌هاى ضدعفونى كردن آب براى فقرا و طبقات متوسط (رجوع کنید به ش ١، ص ١٩ـ٢١)؛ مشكل ضعف و معلولیت كودكان ایرانى (ش ٣، ص ٢٣ـ٣٠؛ ش ٤، ص ١٨ـ٢٣)؛ نظر مؤدب‌الدوله درباره نقرس (ش ٥، ص١٠ـ ١٦) و انتقاد از غیب‌گویى و تفأل (ش ٧ و ٨، ص ٥٤ـ ٥٦)؛ و انتقاد از شیوه غیربهداشتىِ سرتراشان در آبله‌كوبى (ش ٧ و ٨، ص ٥٨ـ٥٩).

در مقالات، طبعاً اصطلاحات فرانسوى بسیارى به كار رفته است كه كوشش شده معادل فارسى ـ عربى مناسبى براى آن داده شود، مانند آلت بزّاله تنفسى دیولافوا در مقابل «آسپیراطور دیولافوا» (رجوع کنید به ش ٢، ص٦)، بدن صغیر در مقابل «میكرو ارگانیسم» و علم‌الجراثیم در مقابل «باكطریولوژى» (ش ٥، ص ٢ـ٣). شماره‌هاى ٧ و ٨ (ص ٢ـ٨) و ٩ (ص ٢ـ٧) مقاله‌هایى درباره هواى جوّ، گازها و تغییرات آنها دارند.

در پایان شماره ٩ (ص ٣٢)، در انتهاى مقاله «مواعظ سقراط»، به ادامه‌دار بودن مقاله در شماره بعدى اشاره شده، كه بر این اساس قصد صاحب امتیاز تداوم انتشار مجله بوده است. آن‌گونه كه پس از یازده سال در مجله طب مصور نوشته شده، مؤدب‌الدوله كه عهده‌دار مخارج انتشار مجله بوده، به دلیل «نامساعدتى همكاران» و پس از «مبلغى ضرر» به ناچار به نشر مجله پایان داده است (رجوع کنید به جهان پزشكى، سال ١، ش ٦، مهر ١٣٢٦، ص ٣٨).

حفظ‌الصحّه مؤدب‌الدوله را در همان زمان «اولین كتاب طبى نافع جامع... به زبان فارسى» دانستند (ادب، همانجا). دوره كامل آن در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، و كتابخانه مركزى فارس (پروین، ج ٢، ص ٤١٣، پانویس ٥) و دوره ناقصى از آن (٦ شماره) در كتابخانه ملى ایران نگهدارى می‌شود.

گفتنى است كه بر صفحه عنوانِ شماره نخستِ دوره موجود در كتابخانه ملى، به دلیل نامعلومى، تاریخ ١٣١٤ چاپ شده كه اشتباه است.

به گفته برخى منابع پیش از این مجله، مجله طبى ـ بهداشتى دیگرى به نام حفظ‌الصحّه، وابسته به «انجمن صحّیه»، كه با ماهنامه مذكور ارتباطى نداشت، در ١٣١٩ در تهران انتشار یافته بود كه اطلاعى از آن در دست نیست (رجوع کنید به براون، ص ٧٧؛
قاسمى، ص ١٢٥، ش ٣٧٦).

صاحب امتیاز مجله حفظ‌ الصحة. علی‌اصغر نفیسى، فرزند مهتر علی‌اكبر نفیسى ملقب به ناظم‌الاطباء، در ١٢٩١ (= ١٢٥٢ش) به‌دنیا آمد. در دارالفنون، پزشكى خواند و براى ادامه تحصیل به اروپا رفت و از دانشگاه پاریس در طب داخلى فارغ‌التحصیل شد. در آغاز مشروطیت به ایران بازگشت و در تهران مترجم و مدرّس تشریح و طب مقدماتى گردید (روستایى، ج ٢، ص ٥٥٦). در نوشته برخى (از جمله ناصرالدین پروین در د. ایرانیكا، ذیل مادّه، كه شاید از صدرهاشمى ج ٢، ص ٢٢١ـ٢٢٢ بدانها راه یافته باشد)، وى نماینده مجلس دانسته شده، ولى در اسامى نمایندگان مجلس از آغاز مشروطیت...، از او نام برده نشده است. او در دولت سیدضیاء الدین طباطبایى (٣ اسفند ١٢٩٩ ـ ٣ خرداد ١٣٠٠) عهده‌دار وزارت صحیه (و امور خیریه) شد (دولتهاى ایران، ص ١١٤). این وزارت‌خانه پیش از این تاریخ وجود نداشت؛
بنابراین، او نخستین وزیر صحّیه در تاریخ ایران محسوب می‌شود. در ١٣٠٤ش كفیل صحّیه كل مملكتى بود (روستایى، ج ٢، ص ٤٦٦ـ٤٦٧). در ١٣١٠ش (قس روستایى، ج ٢، ص :٥٥٧ ١٣١٣ش)، به عنوان پیشكار ولیعهد (محمدرضا پهلوى)، همراهِ او به اروپا رفت (سالنامه پارس، ص ٦٤). وى در ١٣٢٨ش در تهران درگذشت (صدرهاشمى، ج ٢، ص ٢٢٢).

منابع :
(١) ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامه‌نگارى ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، ج ٢، تهران ١٣٧٩ش؛
(٢) حفظ ‌الصحّه، سال ١، ش ١ـ ٩ (صفرـ شوال ١٣٢٤)؛
(٣) دولتهاى ایران از میرزا نصراللّه‌خان مشیرالدوله تا میرحسین موسوى، براساس دفتر ثبت كابینه‌هاى نخست‌وزیرى، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ١٣٧٨ش؛
(٤) محسن روستایى، تاریخ طب و طبابت در ایران: از عهد قاجار تا پایان عصر رضاشاه به روایت اسناد، تهران ١٣٨٢ش؛
(٥) سالنامه پارس، سال ٧ (١٣١١ش)؛
(٦) محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان ١٣٦٣ـ ١٣٦٤ش؛
(٧) فرید قاسمى، راهنماى مطبوعات ایران: عصر قاجار (١٢٥٣ق/ ١٢١٥ش ـ ١٣٠٤ش)، تهران ١٣٧٢ش؛

(٨) Edward Granville Browne, The press and poetry of modern Persia, Los Angeles ١٩٨٣;
(٩) EIr., s.v. "Hefz al-Sehha" (by Nasseredin Parvin).

/ نگار نادرى /

تصاویر این مدخل:
صفحه اول از اولین شماره مجله حفظ الصحه منبع: حفظ الصحه ، سال اول ، شماره ١-٩ (صفر -شوال ١٣٢٤)