دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٥٦
بعث ، Øزب (عنوان کامل در عربی : Øزب البعث العربی الاشتراکی Ø› معادل Ùارسی : Øزب سوسیالیستی رستاخیز عرب / عربی )ØŒ Øزب طرÙدار ایجاد دولتی عربی بر پایة قوم گرایی Ùˆ ÙˆØدت عربی . بعث ØŒ Øزب رسمی Øاکم بر دو کشور عربی سوریه Ùˆ عراق است .
تأسیس . دربارة تاریخ دقیق تأسیس این Øزب اتÙاق نظر نیست Ùˆ بویژه پس از ایجاد شکا٠و بروز اختلا٠در Øزب Ùˆ دور شدن سیاستهای سوریه Ùˆ عراق از یکدیگر، داعیه های رهبری Ùˆ تعبیرهای خاص آنها از تØولات Øزب ØŒ اختلا٠نظرها بیشتر شده است . بعث پیش از آنکه به Øزب تبدیل شود، به صورت جنبشی Ùکری ظهور کرده بود (خدوری ØŒ ص ١٦٨) Ùˆ این نیز بر ابهام تاریخها اÙزوده است . آنچه مسلم است اینکه Øزب در خلال جنگ جهانی دوم (١٣١٨Ù€١٣٢٤ Ø´ / ١٩٣٩Ù€ ١٩٤٥) Ùˆ در جریان مبارزة شاخه ای از ملی گرایان سوری با Ùرانسویهایی Ú©Ù‡ سوریه را در اشغال داشتند، Ø´Ú©Ù„ گرÙت Ø› به مناسبت اعتصاب یک ماهه بر ضد Ùرانسویهای اشغالگر، نخستین بیانیة Øزبی با نام «الاØیاءالعربی » (نهضت / رنسانس عربی ) در اسÙند ١٣١٩ Ù€ Ùروردین ١٣٢٠/ مارس ١٩٤١ در دمشق انتشار یاÙت (عانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٣)ØŒ اما نخستین برنامة Øزبی در اول مرداد ١٣٢٢/ ٢٤ ژوئیة ١٩٤٣ (خلیل ØŒ ص ٣٠١) Ùˆ نخستین شمارة روزنامة بعث در مرداد ١٣٢٥/ ژوئیة ١٩٤٦ (عانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٥) منتشر گردید، Ùˆ اساسنامة Øزب در ١٨ Ùروردین ١٣٢٦/ ٧ آوریل ١٩٤٧ در نخستین کنگرة اتØاد عربی Øزب تصویب شد. چون در سوریه Ùˆ عراق سالگرد رسمی Øزب روز ٧ آوریل برگزار Ù…ÛŒ شود (برم ØŒ ص ٩) Ù…ÛŒ توان آن را تاریخ رسمیتری قلمداد کرد.
Øزب بعث را میشل عَÙÙ„ÙŽÙ‚ * (١٣٢٨ Ù‚ Ù€ ١٣٦٨ Ø´ / ١٩١٠Ù€ ١٩٨٩) متولد دمشق Ùˆ از پدری ارتودکس مذهب ØŒ Ùˆ ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† بیطار * (١٣٣١ Ù‚ Ù€ ١٣٥٩ Ø´ / ١٩١٢Ù€١٩٨٠) متولد دمشق Ùˆ از خانواده ای سنّی مذهب Ùˆ سنّتی بنیان گذاشتند. این دو همة اوقات خود را صر٠Ùعالیت Ùˆ تشکیلات سیاسی کردند، Ùˆ سرانجام به برداشت خاصی از «اشتراکیه » (سوسیالیسم )ØŒ «الوطن العربی » (میهن عربی ) رسیدند Ùˆ Øزب بعث را به عنوان بهترین راه برای نیل به آرمانهای خود، مشترکاً تأسیس کردند
( رجوع کنید به Øورانی ØŒ ١٩٨٣ØŒ ص ٣٥٧).
در سوریه . بنیانگذاران بعث در سوریه ØŒ نخست خواستار خروج نظامیان خارجی از کشور، تشکیل Øکومت قانونی ØŒ استقلال کامل ملی ØŒ برقراری Øکومت دموکراتیک Ùˆ سپس تشکیل جبهة مشترکی از اعراب برای اتØاد عربی شدند. اندیشة اتØاد عربی همپای قوت جنبش نیرو گرÙت . عÙلق مسیØÛŒ مذهب Øتی مدعی شد Ú©Ù‡ اعراب ØÙ‚ دارند در یک سرزمین واØد عربی زندگی کنند، کما اینکه بزرگترین تجربة تاریخی اعراب ØŒ ایجاد Ùˆ اتØاد سرزمینهای آنان به دست پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه وآله وسلّم بوده است ØŒ Ùˆ «این تجربه ثابت کرده است Ú©Ù‡ نه تنها مسلمین ØŒ بلکه همة اعراب در آن سهیم بوده اند» (همان ØŒ ص ٤٠٤Ù€٤٠٥). این تأکید ØµØ±ÛŒØ Ø¹Ùلق بیشتر به این دلیل بود Ú©Ù‡ از برخورد اندیشه های طرÙدار قومیّت Ùˆ ملی گرا با اسلام ØŒ بویژه آن برداشتی Ú©Ù‡ اخوان المسلمین از اسلام داشتند Ùˆ Ù…ÛŒ خواستند اتØاد همة مسلمانان Ùˆ همة اعراب را بر پایة آن ÙˆØدت بخشند، بپرهیزد. درواقع ØŒ پس از پایان جنگ جهانی دوم Ú©Ù‡ بر اثر ظهور مکتبهای ملی گرایی ( (قوم گرایی ) ) در میان اعراب ØŒ تعارض برخی اصول آنها با بعضی مبانی اسلام آشکار شده بود (عنایت ØŒ ص ٢٤١)ØŒ عÙلق Ùˆ دیگر رهبران بعث Ù…ÛŒ کوشیدند تا از تعارض منجر به برخورد شدید اجتناب کنند، Ùˆ اØساسات طرÙداران اسلام را به نوعی با خود همراه سازند یا دست Ú©Ù… بر ضد خود برنینگیزند.
Ùرانسویها در ١٣٢٥ Ø´ / ١٩٤٦ØŒ از سوریه خارج شدند، Ùˆ در Ù¾ÛŒ خروج آنها جنبش سیاسی بعث Ùˆ انتشار روزنامة آن با
نام البعث رسماً در سوریه آغاز شد. پس از برگزاری نخستین کنگرة بعث Ùˆ تصویب مرامنامه Ùˆ برنامة آن ØŒ نام رسمی «Øزب بعث عرب » انتخاب شد. میشل عÙلق به عنوان دبیر Ú©Ù„ Øزب ØŒ Ùˆ ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† بیطار، جلال السیّد، Ùˆ واهب الغنیم به عنوان اعضای کمیتة اجرایی برگزیده شدند Ùˆ تأسیس شاخه های Øزب در کشورهای اردن ØŒ عراق Ùˆ لبنان اعلام گردید. اندکی بعد نیز شاخة Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ در میان دانشجویان دانشگاه قاهره در مصر تشکیل شد (خدوری ØŒ ص ١٦٨Ø› سیل ØŒ ص ١٥١).
Øزب بعث شعار اصلی خود را سه چیز قرار داد: یک امت عربی (ÙˆØدت )ØŒ رسالتی جاویدان (آزادی اعراب Ùˆ تجدید ارزشهای انسانی Ùˆ به Øکومت رسانیدن آنها)ØŒ Ùˆ سوسیالیسم (Øکومت اشتراکی )Ø› Ú©Ù‡ به اختصار با سه Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Â«ÙˆØدت »، «Øرّیت » Ùˆ «اشتراکیه » بیان Ù…ÛŒ شد (عانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٣). مراد از امت عربی ØŒ تشکیل واØد سیاسی ØŒ اقتصادی Ùˆ Ùرهنگی تجزیه ناپذیری است Ú©Ù‡ هیچ کشور عربی از آن بیرون نماند. از دیدگاه بنیانگذاران بعث ØŒ جهان عرب ØŒ امت واØدی است Ú©Ù‡ زبان ØŒ Ùرهنگ Ùˆ مذهب مشترکی دارد. برداشت خود عÙلق از ملی گرایی (قوم گرایی ) عربی ØŒ چیزی جز زبان Ùˆ تاریخ مشترک اعراب نبود (عÙلق ØŒ جاهای متعدد؛ برم ØŒ همانجا). بعث به جدایی دین Ùˆ سیاست قائل است Ùˆ در واقع دین را مانع پیشرÙت Ù…ÛŒ داند. آنها ظاهراً با اسلام کاری نداشتند، یا Ù„Ùظاً با اØترام از آن یاد Ù…ÛŒ کردند، به این دلیل Ú©Ù‡ آن را یکی از مظاهر نبوغ جاودانی ملت عرب Ù…ÛŒ انگاشتند (عÙلق ØŒ ص ٢٤٣). اسلام از نظر عÙلق ÙˆØÛŒ الهی نبود، بلکه پاسخ نبوغ آسایی بود Ú©Ù‡ اعراب در عصر جاهلی Ùˆ بر شالوده های عربیت به نیازهای مردم در آن زمان نشان داده بودند (همانجا).
نکتة مهم اینکه پیش از عÙلق Ùˆ بیطار گروههای Ùکری Ùˆ سیاسی بسیاری در جهان عرب سعی کرده بودند تا میان ملی گرایی عربی Ùˆ قومیّت Ùˆ سوسیالیسم نوعی پیوند Ùˆ آشتی برقرار سازند اما توÙیق چندانی به دست نیاورده بودند. اهمیت کار عÙلق در این است Ú©Ù‡ ÙˆØدت عربی را به دور از نظریات سیاسی غربی به اعراب عرضه داشت Ú©Ù‡ نه بر اساس ستیز Ùˆ نبرد طبقاتی بلکه با برداشت خاص از عدالت Ùˆ برابری ØŒ با سوسیالیسم Ùˆ کمونیسم اروپایی بکلی متÙاوت بود. این شیوه با ذائقة اعراب مواÙÙ‚ بود، زیرا با مالکیت خصوصی Ùˆ آزادیهای Ùردی مخالÙت نمی کرد، بلکه Ùراخوانی بود به همکاری همة طبقات اجتماعی برای استقرار عدالت Ùˆ مساوات . نظر بعث دربارة سوسیالیسم نه تنها غیر مارکسیستی بلکه ضد مارکسیستی است ØŒ زیرا به تقدم هویت ملی / قومی قائل است Ùˆ Ù…Ùهوم تعارض آشتی ناپذیر طبقاتی را رد Ù…ÛŒ کند (Ùاروق
اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ٨٩). به عقیدة بنیانگذاران بعث ØŒ آزادی Ùˆ اتØاد اعراب ØŒ تضاد طبقاتی را به خودی خود از میان Ù…ÛŒ برد (عÙلق ØŒ جاهای متعدد؛ خدوری ØŒ ص ١٦٦Ù€١٦٧Ø› رجوع کنید به خلیل ØŒ ص ٣٢٨Ø› برم ØŒ ص ٩Ù€١٠). این تلقی از سوسیالیسم ØŒ برای بسیاری از اعراب جاذبه داشت Ùˆ مورد استقبال آنها قرار گرÙت . البته بعث با مخالÙان Ùˆ مخالÙتهای شدیدی هم مواجه شد، Ùˆ نیروهای سیاسی سوریه در آن زمان ØŒ Ú©Ù‡ در چارچوب ملی یا Ùراملی Ùعالیت Ù…ÛŒ کردند، به دو دستة اصلی تقسیم Ù…ÛŒ شدند: نیروهای معتقد به اسلام Ùˆ نیروهای چپگرا. نمایندة بارز دستة اول اخوان المسلمین ØŒ Ùˆ نمایندة بارز دستة دوم Øزب کمونیست بود. این دو دسته از همان آغاز کار بعث با آن به مخالÙت برخاستند (عانی ØŒ همانجا)ØŒ زیرا ملی گرایی را بویژه با این روایت بعث ØŒ مانع بزرگی بر سر راه خود Ù…ÛŒ دانستند.
کنگره ای Ú©Ù‡ بعث از ١٤ تا ١٦ Ùروردین ١٣٢٦/ ٤ تا ٦ آوریل ١٩٤٧ در دمشق برگزار کرد، نخستین کنگرة «ملی » بعث نیز به شمار Ù…ÛŒ آید. از آن کنگره تا ١٣٣٣ Ø´ / ١٩٥٤ Ú©Ù‡ مسیر سیاست بعث بر اثر تØولاتی تغییر یاÙت ØŒ دورة اول Øیات Øزب بعث شمرده Ù…ÛŒ شود. در این سالها، رهبری یا Ùرماندهی ملی Ùقط در سوریه بود، Ùˆ تشکیلات سیاسی بعث در عراق ØŒ لبنان ØŒ Ùˆ اردن رهبری منطقه ای داشت . شاخة بعث در اردن در ١٣٢٧ Ø´ / ١٩٤٨ به رهبری منی٠الرزاز، در عراق در ١٣٣١ Ø´ / ١٩٥٢ به رهبری Ùؤاد الرکابی Ùˆ همکاران او، Ùˆ در لبنان به رهبری
جیران مجدلانی تشکیل یاÙته بود. شاخه های Ú©Ù… اهمیت تری نیز در عربستان ØŒ مصر، Ùˆ شمال Ø¢Ùریقا تأسیس شد (خدوری ØŒ ص ١٦٨).
در ١١ Ùروردین ١٣٢٨/ ٣١ مارس ١٩٤٩ کودتای نظامی به Ùرماندهی ØÙسنی الزعیم * (ØÚ© : ١٣٢٨ Ø´ /١٩٤٩) در سوریه رخ داد. موÙقیت این کودتا Ú©Ù‡ نخستین رویداد از نوع خود در جهان عرب بود (عانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٧Ø› > واژه نامة سیاسی خاورمیانه در قرن بیستم < ØŒ ذیل «زعیم ØŒ Øسنی »)ØŒ به بعثیهای سوریه جان تازه ای بخشید، اما نظامیان کودتاگر به روشهای دیکتاتوری روی آوردند Ùˆ بسیاری از سران Ùˆ Ùعالان سیاسی ØŒ از جمله رهبران بعثی را دستگیر Ùˆ زندانی کردند، Ùˆ بعثیها از همکاری با دولت کودتا نومید شدند Ùˆ به Ùعالیت Ùˆ تشکیلات مخÙÛŒ Ùˆ همکاری پنهانی با عده ای از سیاسیون روی آوردند (عانی ØŒ همانجا).
در ٩ شهریور ١٣٢٨/ ٣١ اوت ١٩٤٩ کودتای دیگری به Ùرماندهی سامی الØناوی (ØÚ© : ١٣٢٨ Ø´ / ١٩٤٩) در سوریه رخ داد Ùˆ کودتاگران نظام پارلمانی را در آن کشور اعاده کردند. در Øکومت جدید، میشل عÙلق به وزارت آموزش Ùˆ Ùرهنگ برگزیده شد، Ú©Ù‡ موÙقیت مهمی برای بعثیها به شمار آمد Ùˆ نشانه ای از قدرت Ùˆ Ù†Ùوذ سیاسی آنها بود. بعثیها برای تØصیل قدرت بیشتر، در انتخابات عمومی شرکت کردند، اما اکثریت به دست نیاوردند؛ Ùˆ عÙلق برای اعتراض به روند انتخابات از وزارت استعÙا داد (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٧ Ù€ ٣٥٨).
در دهة ١٣٣٠ Ø´ / ١٩٥٠ چند رویداد مهم سیاسی بر Øرکتهای بعث تأثیر گذاشت . ملی شدن صنعت Ù†Ùت در ایران Ùˆ جنبش ضد استعماری ایران در سالهای منتهی به ١٣٣٢Ø´ ØŒ در کشورهای Ù†Ùت خیز عرب اثر بسیار عمیقی به جا نهاد Ùˆ به تØرکات سیاسی آنها دامن زد. در اول مرداد ١٣٣١/ ٢٣ ژوئیة ١٩٥٢ نظام سیاسی مصر از سلطنتی به جمهوری تغییر یاÙت Ùˆ الهامبخش Ùعالیتهای سیاسی جدیدی در کشورهای عرب شد. Øزب بعث از این رویدادهای سیاسی سود جست Ùˆ به اØساسات ملی گرایانه Ùˆ ضداستعماری در جهان عرب ØŒ بویژه در سوریه Ùˆ عراق ØŒ دامن زد.
Øزب بعث در ١٣٣٢ Ø´ / ١٩٥٣ با Øزب سوسیالیست عربی سوریه (الØزب العربی الاشتراکی ) متØد شد Ùˆ این دو جریان سیاسی از آن پس با نام «Øزب البعث العربی الاشتراکی » به Ùعالیت خود ادامه دادند، اما عناصر اندیشه های سوسیالیستی Ùˆ اصلاØات اجتماعی پس از اتØاد، Øتی بر سقوط Øکومت در سوریه Ùˆ به دست آوردن تعدادی کرسی مجلس در انتخابات ١٣٣٣ Ø´ / ١٩٥٤ تأثیر گذاشت ( رجوع کنید به Øورانی ØŒ ١٩٩١ØŒ ص ٤٠٤Ù€ ٤٠٥Ø› خدوری ØŒ ص ١٦٨Ù€١٦٩Ø› > واژه نامة سیاسی خاورمیانه در قرن بیستم < ØŒ ذیل «بعث »؛ اسود، ج ٦ØŒ ص ٣٤٨).
در ١٣٣٤ Ø´ / ١٩٥٥ØŒ نخستین کنگرة رهبری منطقه ای بعث در عراق برگزار شد. همزمان با قدرت گرÙتن بعثیها جنبش ملی گرای مصر به رهبری جمال عبدالناصر * (ØÚ© : ١٣٣٥Ù€ ١٣٤٩ Ø´ / ١٩٥٦Ù€ ١٩٧٠) قدرت گرÙت . بعثیها از ناصر Ùˆ ناصریها با شدت Ùˆ Øدّت طرÙداری کردند، Ùˆ در عین Øال از پشتیبانی آنها بهره مند شدند؛ اما در انتخابات سوریه موÙقیت چشمگیری به دست نیاوردند؛ Ùˆ ثابت شد Ú©Ù‡ در میان گروههای دیگر، گروهی بیش نیستند (سیل ØŒ ص ٣١٠). ناصر Ú©Ù‡ بعثیها را بدقت زیر نظر داشت ØŒ نمی توانست آنها را در Ù…Øاسبات سیاسی قدرتهای Øزبی خیلی جدی بگیرد، اما در عین Øال مراقب بود Ú©Ù‡ Øمایت آنها را از جنبش خود از دست ندهد.
در ٤ مرداد ١٣٣٥/ ٢٦ ژوئیة ١٩٥٦ Ú©Ù‡ آبراه سوئز * ملی اعلام شد، تقریباً همة جنبشها Ùˆ اØزاب سیاسی عرب از این اقدام مصر Øمایت کردند. بعثیها نیز با شور Ùˆ اشتیاق بیشتری ØŒ
اندیشه های ناصر را تبلیغ Ùˆ شعار اتØاد سوریه Ùˆ مصر را با Øرارت اÙزونتری Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù†Ø¯ Ùˆ در ١٣٣٦ Ø´ /١٩٥٧ØŒ مبارزات خود را برای اتØاد دو کشور شدت بخشیدند، تا اینکه سرانجام ÙˆØدت دو کشور تØقق یاÙت Ùˆ «جمهوری متØد عربی * » در ١٣ اسÙند ١٣٣٦/ ٢٢ Ùوریة ١٩٥٨ تشکیل شد. بعثیها Ú©Ù‡ از این ÙˆØدت سرخوش Ùˆ در ایجاد آن بسیار مؤثر بودند، خود را در آستانة تØقق آرمانها Ù…ÛŒ دیدند. سالهای ١٣٣٥ تا ١٣٣٨Ø´ / ١٩٥٦ تا ١٩٥٩ اوج قدرت Ùˆ گسترش Øزب بود Ùˆ Øزب در کمین تصر٠کامل قدرت تقسیم نشده نشسته بود (Øورانی ØŒ ١٩٩١ØŒ همانجا؛ Ùرهنگ تاریخ ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٩٣Ø› عانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٨).
با عدم استÙاده از وجود بعثیها در جمهوری متØد Ùˆ مخالÙت ناصر با Ùعالیتهای آنها، سرمستی Ùˆ پیروزی آنها دیری نپایید Ùˆ مجبور شدند Ú©Ù‡ به جریان مخÙÛŒ تبدیل شوند، اما در ظاهر به مخالÙت Ùˆ اقدامی آشکار دست نزنند ( > واژه نامة سیاسی خاورمیانه در قرن بیستم < ØŒ همانجا).
در ٦ مهر ١٣٤٠/ ٢٨ سپتامبر ١٩٦١ مصر Ùˆ سوریه به دنبال اختلاÙاتی از هم جدا شدند Ùˆ این جدایی بر شدت بØران داخلی بعث اÙزود. در این میان ØŒ رویدادهای سیاسی مهمی در عراق اتÙاق اÙتاد Ú©Ù‡ بر سرنوشت عمومی بعث مؤثر بود ( رجوع کنید به بعث در عراق ØŒ ادامة مقاله ).
بعث سوریه بر مسند قدرت . اÙسران جوان بعثی Ú©Ù‡ بشدت تØت تأثیر کودتای نظامیان در عراق قرار گرÙته بودند، با اقدامی جسورانه در ١٧ اسÙند ١٣٤١/ ٨ مارس ١٩٦٣ در سوریه کودتا کردند Ùˆ ناگهان بعث را در این کشور به قدرت رسانیدند، Ùˆ تقریباً به طور همزمان ØŒ بعثیها در عراق Ùˆ سوریه بر سر کار آمدند. کودتاگران سوری شورایی انقلابی با عضویت اÙسران مؤثر در کودتا تشکیل دادند. شورا، ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† بیطار را اسماً به نخست وزیری برگزید، Ùˆ ژنرال امین ØاÙظ * (ØÚ© : ١٣٤٢Ù€ ١٣٤٥ Ø´ / ١٩٦٣Ù€١٩٦٦) را به عضویت شورای انقلابی Ùˆ معاونت نخست وزیر تعیین کرد. گروه بعثی Øاکم از دو Ø¬Ù†Ø§Ø Ø§ØµÙ„ÛŒ تشکیل Ù…ÛŒ شد Ú©Ù‡ رهبری یکی از آنها با امین ØاÙظ بود. میشل عÙلق ظاهراً رهبری Ùکری را به عهده داشت ØŒ اما در واقع عÙلق Ùˆ بیطار Ú©Ù‡ بنیانگذاران بعث بودند، اینک با قدرت نظامیان جوان بر سر کار آمده بودند، Ùˆ جناØهایی از آنان رهبری این دو را قبول نداشتند. ازینرو بیطار مدت زیادی بر مسند قدرت نماند.
از سال ١٣٤٢ تا ١٣٤٩ Ø´ / ١٩٦٣تا١٩٧٠ بعث سوریه صØنة مخالÙتها Ùˆ مبارزات جناØهای مختل٠و عمدتاً دو Ø¬Ù†Ø§Ø Â«ØªØ±Ù‚ÛŒØ®ÙˆØ§Ù‡ » Ùˆ «ملی گرا» بود. ژنرال امین ØاÙظ در ٤ اسÙند ١٣٤٤/ ٢٣ Ùوریة ١٩٦٦ با کودتای جناØÛŒ از اÙسران بعثی تندرو به رهبری ژنرال ØµÙ„Ø§Ø Ø¬Ø¯ÛŒØ¯ * (ØÚ© : ١٣٤٥Ù€ ١٣٤٨ Ø´ / ١٩٦٦Ù€١٩٦٩) برکنار شد. ÙˆÛŒ میانه روان بعث را از رهبری کنار گذاشت Ùˆ در دورة Øکومتش با مارکسیستها Ùˆ اتØاد شوروی ( سابق ) همکاری نزدیک داشت Ùˆ از پشتیبانی آنها برخوردار بود ( > خاورمیانه Ùˆ شمال Ø¢Ùریقاـ ١٩٩٤ < ØŒ ص ٧٨٩). ØµÙ„Ø§Ø Ø¬Ø¯ÛŒØ¯ مبارزه با اسرائیل را شدت بخشید Ùˆ از گروههای Ùلسطینی Øمایت کرد، اما اقداماتش با مخالÙت ملی گرایان (طرÙداران بعث ملی ) به رهبری ØاÙظ اسد (ØÚ© : ١٣٤٩ Ø´ /١٩٧٠) روبرو شد Ùˆ با کودتایی ملایم در اسÙند ١٣٤٧/ Ùوریة ١٩٦٩ØŒ بخشی از قدرت Ùˆ در آبان ١٣٤٩/ نوامبر ١٩٧٠ همة قدرت خود را از دست داد Ùˆ از Øزب Ùˆ دولت اخراج شد.
اختلا٠درونی بعث سوریه شدیدتر Ùˆ عمیقتر از Ø§Ø®ØªÙ„Ø§Ù ØµÙ„Ø§Ø Ø¬Ø¯ÛŒØ¯ Ùˆ ØاÙظ اسد Ùˆ سایر رهبران Øزب بود. این اختلا٠، Ú©Ù‡ از ساخت Ùˆ ترکیب خود Øزب سرچشمه Ù…ÛŒ گرÙت ØŒ اختلا٠نظر بر سر ایدئولوژی Øزب بود. این تÙاوت دیدگاه به اندازه ای شدت گرÙت Ú©Ù‡ عده ای از سران بعث جان خود را در خطر دیدند Ùˆ از دمشق به بغداد گریختند. پس از Ùرار کسانی چون عÙلق Ùˆ بیطار، «بعث جدید» در سوریه شروع به Ø´Ú©Ù„ گرÙتن کرد ( رجوع کنید به Ùاروق اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ٨٩ Ù€ ٩٠Ø› تریپ ØŒ ص ٩١Ù€٩٢). اختلا٠دیگر، میان سنی مذهبان ØŒ علویان ØŒ مسیØیان Ùˆ دروزیان بود. بویژه از اواخر دهة ١٣٤٠ Ø´ / ١٩٦٠ علویان در رهبری Øزب اکثریت را به دست آورده بودند Ùˆ اÙسران جوان با Ù†Ùوذ در Øزب ØŒ جناØهای غیرنظامی را تضعی٠کرده بودند (خلیل ØŒ ص ٢٩٧). شاخه ای Ú©Ù‡ به رهبری ØاÙظ اسد علوی مذهب بتدریج قدرت را در دست گرÙته است Ùˆ اکنون بدون معارض جدی بر Øزب Ùˆ بر کشور Øکومت Ù…ÛŒ کند، خود را واقعگرا، مخال٠آرمانگرایان٠به دور از واقعیت ØŒ طرÙدار تعلیق روند انقلاب به سود Ù…ØµØ§Ù„Ø Ø³ÙˆØ±ÛŒÙ‡ ØŒ مداÙع آرمانهای مردم Ùلسطین ØŒ چپگرا، انقلابی Ùˆ سوسیالیست Ù…ÛŒ داند، Ùˆ از زمان به قدرت رسیدن نه تنها از بعث عراق دورتر، Ú©Ù‡ با آن دشمنتر نیز شده است Ø› Ùˆ همة کوششها برای برقراری آشتی میان آنها تاکنون به نتیجه نرسیده است ( > دایرة المعار٠خاورمیانه Ùˆ شمال Ø¢Ùریقای کمبریج < ØŒ ص ٤٢٤).
گروه جدید، به رهبری ØاÙظ اسد، بتدریج قدرت را قبضه کرد Ùˆ در آبان ١٣٤٩/ نوامبر ١٩٧٠ تکلی٠قدرت در سوریه معلوم شد. گروه جدید Ú©Ù‡ با عنوان «جنبش تصØÛŒØÛŒ » نیز از آن یاد Ù…ÛŒ کنند، قیود ایدئولوژیک را در بعث سبکتر کرده ØŒ Ùˆ به همکاری با کشورهای غربی Ùˆ دنیای سرمایه داری ØŒ Ùˆ مراعات
بیشتر موازین و مقررات بین المللی و توسل کمتر به اقدامات خشونت آمیز تمایل زیادتری نشان داده است .
بعث جدید پس از آنکه به اوضاع کاملاً مسلط شد، پیش نویس قانون اساسی جدیدی تنظیم کرد Ùˆ آن را در ١٣٤٨ Ø´ / ١٩٦٩ به تصویب رساند. بر اساس این قانون ØŒ بعث به تنها Øزب قانونی سوریه تبدیل شد، Ùˆ نام رسمی کشور به «جمهوری دموکراتیک سوسیالیستی سوریه » تغییر یاÙت . در ١٣٥٠ Ø´ / ١٩٧١ قانون اساسی دیگری به معرض آرای عمومی گذاشته شد Ú©Ù‡ سرانجام در ٢٢ اسÙند ١٣٥١/ ١٣ مارس ١٩٧٣ به تصویب نهایی رسید. در بهمن ١٣٤٩/ Ùوریة ١٩٧١ نخستین مجمع عمومی قانونگذاری به نام «مجلس ملی » به وجود آمد Ú©Ù‡ اکثریت آن از بعثیها بود. در اسÙند ١٣٥٠/ مارس ١٩٧٢ جبهة ملی ترقیخواه ØŒ متشکل از Øزب بعث Ùˆ چهار Øزب عمده به رهبری ØاÙظ اسد، به نیرومندترین اتØاد Ùˆ ائتلا٠سیاسی کشور تبدیل شد Ùˆ در انتخابات عمومی اردیبهشت ١٣٥٢/ مه ١٩٧٣ØŒ از ١٨٦ کرسی مجلس ملی ١٤٠ کرسی به دست آورد ( سوریه ØŒ ص ٣٩).
به موجب قانون اساسی سوریه ØŒ «Øزب سوسیالیستی بعث عرب رهبر جامعه در کشور است » (مادة ٨) Ùˆ رئیس جمهور کشور به پیشنهاد این Øزب ØŒ برای انتخاب در معرض نظرخواهی مردم گذاشته Ù…ÛŒ شود (مادة ٨٤ØŒ بند ١). بعث سوریه عملاً بر همة شئون زندگی این کشور Øاکم شده Ùˆ در همه چیز Ù†Ùوذ کرده است .
در عراق . ریشه های Øزب بعث را در عراق باید در زمینة سیاسی Ù€ اجتماعی سالهای پس از جنگ جهانی دوم ØŒ در دورة پادشاهی Ùیصل ثانی (ØÚ© : ١٣١٨Ù€١٣٣٧ Ø´ / ١٩٣٩Ù€ ١٩٥٨) Ùˆ بویژه پس از قیام رشید عالی گیلانی * در اردیبهشت ١٣٢٠/ مه ١٩٤١ØŒ رویدادهای سیاسی Ù¾ÛŒ آمد آن ØŒ تشدید Ùعالیتهای ضدانگلیسی ØŒ Ùˆ قدرت گرÙتن جنبشهای ملی در این کشور، سراغ گرÙت . از جمله کسانی Ú©Ù‡ در تأسیس بعث عراق مؤثر بودند عبارت اند از: نوری سعید * ØŒ نخست وزیر Ùˆ سیاستمدار کهنه کار عراقی Ø› دانشجویان عراقی Ú©Ù‡ در اسکندرون درس Ù…ÛŒ خواندند، مانند Ùایز اسماعیل ØŒ ادهم مصطÙÛŒ ØŒ سلیمان العیسی Ùˆ وصÙÛŒ الغانم Ø› Ùˆ دانشجویان سوری Ú©Ù‡ در بغداد تØصیل Ù…ÛŒ کردند. Ùؤادالرکابی مهندس شیعی مذهب Ùˆ اهل ناصریه را نیز از شمار بانیان بعث عراق Ù…ÛŒ دانند. او در ١٣٣٠ Ø´ / ١٩٥١ رهبری تشکیلات بعث را در دست داشت ØŒ Ùˆ بیشتر بعثیهای نخستین عراق ظاهراً از دوستان Ùˆ خویشان او Ùˆ شیعی مذهب بودند Ú©Ù‡ البته این مورد کاملاً استنثاست (Ùاروق اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ٩٠). نخستین تشکیلات منسجم سیاسی بعثیها در ١٣٣١ Ø´ /١٩٥٢ در جریان جنبشهای سیاسی داخل عراق Ø´Ú©Ù„ گرÙت . این جنبشها با جنبش ضدانگلیسی ایران در سالهای ١٣٣٠ØŒ سپس کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ Ùˆ انعقاد پیمان بغداد * همزمان ØŒ Ùˆ مانند سایر جنبشهای سیاسی کشورهای عربی از رویدادهای ایران متأثر بود. بعثیها از خلال همین وقایع پس از تعیین اعضای اصلی رهبری خود، نخستین بیانیة سیاسی خود را منتشر کردند، Ùˆ در ١٣٣٣ Ø´ /١٩٥٣ نخستین روزنامة مخÙÛŒ را با نام العربی الجدید انتشار دادند Ú©Ù‡ پس از دو شماره نام آن به الاشتراکی (سوسیالیست ) تغییر یاÙت (عانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٩). بعثیها در اکثر Ùعالیتهای سیاسی وارد شدند ولی موÙقیت چندانی به دست نیاوردند Ú©Ù‡ علت این ناکامیابی ریشه در ترکیب نامتجانس قومی عراق داشت ( > دایرة المعار٠خاورمیانه Ùˆ شمال Ø¢Ùریقای کمبریج < ØŒ ص ٣٤٧).
بعث عراق در دورة جمهوری . در ١٣٣٧ Ø´ /١٩٥٨ØŒ Ùˆ در جریان شدت گرÙتن بØران سیاسی در عراق ØŒ بعثیها Ú©Ù‡ در کمین تصر٠قدرت بودند، با نظامیانی Ú©Ù‡ به رهبری عبدالکریم قاسم * (ØÚ© : ١٣٣٧Ù€١٣٤٢Ø´ / ١٩٥٨Ù€١٩٦٣) زمینة کودتا را Ù…ÛŒ چیدند همکاری داشتند (Ùاروق اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ٤٩Ù€٥٠). چند تن از اÙسران کودتاگر بعثی بودند Ùˆ چهرة برجسته Ùˆ معرو٠آنها اØمد Øسن البکر * ( رجوع کنید به ادامه مقاله ) بود Ú©Ù‡ در آن زمان درجة سرهنگی داشت . در ابتدا بعثیها همکاریهای نزدیکی با کابینة قاسم داشتند Ùˆ لیکن پس از مدتی بین آنها Ùˆ قاسم اختلاÙات شدیدی به وجود آمد Ùˆ باعث خلع بعثیها از قدرت شد.
اندکی پس از کودتای عبدالکریم قاسم ØŒ نیروهای عمدة سیاسی عراق به دو اردوی چپگرا Ùˆ ملی گرا ( = قوم گرا ) تقسیم شدند. این دو اردو بر سر مسیر «انقلاب عراق » اختلا٠داشتند. ملی گرایان طرÙدار اتØاد عراق با سوریه Ùˆ مصر Ùˆ پیوستن به جنبش ناصری بودند. عبدالکریم قاسم Ùˆ اکثریت رهبری سیاسی عراق در آن زمان ØŒ Ú©Ù‡ خود داعیه های دیگری داشتند Ùˆ به جنبش ناصری متمایل نبودند، به چپگرایان نزدیک شدند. همین نزدیکی علت اصلی دوری بعثیها از قاسم Ùˆ سپس مخالÙت Ùˆ دشمنی آنها با او شد. به دنبال همین دشمنیها، بعثیها برنامة قتل قاسم را Ø·Ø±Ø Ø±ÛŒØ²ÛŒ کردند، ولی او جان سالم به در برد Ùˆ بسیاری از طرÙداران بعثیها در ارتش را تصÙیه ØŒ Ùˆ Øتی عدة زیادی را Ú©Ù‡ مظنون به همکاری با بعثیها بودند، اخراج کرد. بعثیها ناگزیر تشکیلات خود را مخÙÛŒ کردند Ùˆ بسیار کوشیدند تا از Ùرو پاشیدن آن جلوگیری کنند. علی ØµØ§Ù„Ø Ø³Ø¹Ø¯ÛŒ به دبیر Ú©Ù„ÛŒ رسید Ùˆ سعی کرد تشکیلات Øزب را بازسازی کند. با کوششهای ÙˆÛŒ ØŒ وضع Øزب بعث تا Øدود قابل توجهی بهبود یاÙت ØŒ به طوری Ú©Ù‡ موقعیت Øزب بعث در پایان Øکومت قاسم با آغاز Øکومت او قابل مقایسه نبود (برم ØŒ ص ١٢Ø› جعÙری ولدانی ØŒ ص ٣٣٨Ù€٣٣٩Ø› خلیل ØŒ ص ٣٤٩Ø› > دایرة المعار٠خاورمیانه Ùˆ شمال Ø¢Ùریقای کمبریج < ØŒ همانجا).
در ١٩ بهمن ١٣٤١Ø´ / ٨ Ùوریة ١٩٦٣ØŒ عبدالسلام عار٠* (ØÚ© : ١٣٤٢ Ù€ ١٣٤٥ Ø´ / ١٩٦٣Ù€١٩٦٦) با کودتایی خونین عبدالکریم قاسم را از Øکومت عراق ساقط کرد. در این کودتا، بعثیها همکاری نزدیکی با عار٠داشتند Ùˆ پس از کودتا هشت تن از سران بعث در نخستین کابینة عار٠وارد شدند Ú©Ù‡ نشانة Ù†Ùوذ عمیق Ùˆ قدرت وسیع آنها بود. Øسن البکر به نخست وزیری ØŒ علی ØµØ§Ù„Ø Ø³Ø¹Ø¯ÛŒ به معاونت نخست وزیر Ùˆ وزارت کشور، پنج بعثی به تصدی وزارتخانه های خارجه ØŒ دÙاع ØŒ کشاورزی ØŒ راه ØŒ امور اجتماعی ØŒ Ùˆ یک بعثی دیگر به سمت وزیر مشاوری منصوب شدند ( تاریخ سیاسی عراق ØŒ ص ٢٠٨Ù€٢٠٩).
بعثیها، به رغم این موÙقیتها، نتوانستند قدرت خود را در Øکومت عار٠ØÙظ کنند. تندروی Ùˆ میل به کسب قدرت بیشتر، از جمله عواملی بود Ú©Ù‡ با بی تجربگی Ùˆ Ú©Ù… تجربگی رهبران بعث همراه شد Ùˆ نتیجة آن بروز خطاهایی بود Ú©Ù‡ بعثیها را برای مدتی از صØنة قدرت دور کرد. در آبان ١٣٤٢/نوامبر ١٩٦٣ØŒ به دنبال بالا گرÙتن اختلا٠میان عار٠و بعثیها، تشکیلات Øزب بعث منØÙ„ Ùˆ دÙترهای آن بسته شد. Øسن البکر از کار بر کنار، Ùˆ موج دستگیری سران بعثی آغاز شد. بعثیها به توطئه برای سرنگونی Øکومت انقلابی عراق متهم شدند Ùˆ سختگیریهای Øکومت عار٠بر آنها اÙزایش یاÙت Ùˆ از ١٣٤٢ تا ١٣٤٧ Ø´ / ١٩٦٣ تا ١٩٦٨ Ùعالیت بعثیها در عراق رسماً ممنوع بود.
در ١٣٤٥ Ø´ / ١٩٦٦ Øسن البکر به سمت رهبری بعث عراق Ùˆ صدام Øسین به معاونت او انتخاب شد. در Ù¾ÛŒ وقوع جنگ شش روزة اعراب Ùˆ اسرائیل Ùˆ شکست اعراب ØŒ بعثیهای عراق در شهریور ١٣٤٦/ سپتامبر ١٩٦٧ تظاهرات وسیعی بر ضد عبدالرØمان عار٠(ØÚ© : ١٣٤٥Ù€١٣٤٧ Ø´ / ١٩٦٦Ù€ ١٩٦٨) به راه انداختند. ناکامی Øکومت عار٠و برادرش عبدالرØمان ØŒ Ú©Ù…Ú© نکردن Øکومت Ùˆ ارتش عراق به جبهة جنگ اعراب با اسرائیل ØŒ تشدید اختلا٠میان عراق Ùˆ ایران ØŒ توسعة شورش Ú©Ùردان عراق Ùˆ ناتوانی ارتش در Ùرو نشاندن طغیانهای داخلی Ùˆ چند رویداد دیگر از جمله عواملی بود Ú©Ù‡ اوضاع را به سود بعثیها تغییر داد Ùˆ بار Ùشار را بر آنها Ú©Ù… کرد Ùˆ آنان توانستند جانی تازه گیرند.
در ١٣٤٦ Ø´ /١٩٦٧ØŒ اوضاع سیاسی برای اظهار نظر Ùˆ همکاری بعثیها باز هم مساعدتر شد، اما بعثیها ØµÙ„Ø§Ø Ù†Ù…ÛŒ دانستند Ú©Ù‡ به Øکومت نزدیکتر شوند (Ùاروق اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ١١٠). در بهار ١٣٤٧/١٩٦٨ØŒ عبدالرØمان عار٠اظهار علاقه کرد Ú©Ù‡ نظر عده ای از بعثیها Ùˆ ملی گرایان را شخصاً بشنود، Ùˆ میان آنها Ùˆ Øکومت همکاری نزدیکتری برقرار سازد. تعدادی از اعضای برجستة بعث در Øضور Øسن البکر تشکیل جلسه دادند Ùˆ در مذاکرات خود به این نتیجه رسیدند Ú©Ù‡ برای خروج از مشکلات سیاسی عراق تشکیل دولت ÙˆØدت ملی را به عبدالرØمان عار٠پیشنهاد کنند (همان ØŒ ص ١١١) ولیکن مذاکرات با عار٠به جایی نرسید Ùˆ بعثیها Ú©Ù‡ در کمین قدرت بودند، همه چیز را زیر نظر داشتند. بعث ØŒ با توجه به Ù†Ùوذ خود در ارتش Ùˆ با جذب دو تن از اÙسران ارشد Ùˆ با وعدة سمتهای مهمتر در آینده به آنها زمینة کودتای بعثی را آماده ساخت (کدوری ØŒ ص ٣٣١).
کودتای بعثی . در ٢٦ تیر ١٣٤٧/ ١٧ ژوئیة ١٩٦٨ØŒ Ø·ÛŒ کودتایی ØŒ رژیم عبدالرØمان عار٠سقوط کرد Ùˆ Øکومت به دست بعثیها اÙتاد. نظامیان ائتلاÙÛŒ به رهبری اØمد Øسن البکر (ØÚ© : ١٣٤٧Ù€ ١٣٥٨ Ø´ / ١٩٦٨Ù€١٩٧٩) کودتا را به آسانی به موÙقیت رسانیدند Ùˆ ظر٠مدتی کوتاه بر اوضاع مسلط شدند. پس از سقوط نظام سلطنتی در عراق ØŒ با کودتای عبدالکریم قاسم در ١٣٣٧ Ø´ /١٩٥٨ØŒ اکنون پس از ده سال چهارمین تغییر بزرگ در نظام سیاسی عراق رخ داده بود.
در ٢٧ تیر ١٣٤٧/ ١٨ ژوئیة ١٩٦٨ØŒ شورای انقلابی Ùرماندهی عراق از Ù‡Ùت تن تشکیل Ùˆ خبر آن اعلام شد Ùˆ Øسن البکر در رأس آن قرار گرÙت . شورای انقلابی Ùرماندهی عراق بالاترین مرجع تصمیم گیری ØŒ با ØÙ‚ وضع قوانین Ùˆ چگونگی اجرای آن اعلام شد. آنها در همان دو Ù‡Ùتة اول ØŒ به چند اقدام سیاسی دست زدند Ùˆ ١١٧ تن از اÙسران بعثی را، Ú©Ù‡ قبلاً از ارتش عراق اخراج شده بودند، به خدمت Ùراخواندند، Ùˆ کسانی را Ú©Ù‡ به همکاری با مخالÙان مظنون بودند، از دولت کنار گذاشتند Ùˆ سمتهای مهم کلیدی در دست بعثیها قرار گرÙت .
بعثیهایی Ú©Ù‡ با کودتای ١٣٤٧ Ø´ / ١٩٦٨ به قدرت رسیده بودند، بعثیهای ١٣٤٢ Ø´ / ١٩٦٣ نبودند؛ تجربیات سیاسی Ùˆ Ùشارهای شدید، آنها را به سیاستمدارانی مصمم ØŒ عملی ØŒ Øیله گر Ùˆ دسیسه باز، خشن Ùˆ بیرØÙ… ØŒ Ùˆ در عین Øال بازیگر Ùˆ منعط٠و مصلØت گرا مبدل کرده بود، Ùˆ به آنان آموخته بود Ú©Ù‡ قدرت سیاسی را با غیر بعثی تقسیم نکنند (مار، ص ٢١١Ù€٢١٣). Øزب برای جلوگیری از تکرار وقایع ١٣٤٢ Ø´ /١٩٦٣ØŒ تأمین دو هد٠عمده را وجهة مراقبت جدّی خود قرار داد: ١)برقراری تسلط Øزب بر دستگاه دولت Ùˆ نظام سیاسی کشور؛ ٢)ØÙظ ÙˆØدت رهبری به هر قیمت Ø› بعث عراق از زمان کودتا تاکنون به این هدÙها، Ùˆ البته با پرداخت بهایی سنگین ØŒ پایبند مانده است .
در شهریور ١٣٤٧/ سپتامبر ١٩٦٨ØŒ نخستین قانون اساسی٠موقت بعثی ØŒ Øاوی سه نکتة مهم Ùˆ اصلی ØŒ انتشار یاÙت : اسلام ØŒ دین کشور؛ سوسیالیسم ØŒ مبنای اقتصاد؛ Ùˆ شورای انقلابی ØŒ بالاترین مرجع مقننه Ùˆ مجریة عراق (Ùاروق اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ١١٨). پس از انتشار متن قانون اساسی موقت ØŒ تصÙیة نیروهای سیاسی ØŒ از Ú†Ù¾ Ùˆ راست ØŒ در همان ماه آغاز شد. کمونیستها، ناصریها، بعثیهای طرÙدار سوریه ØŒ وزیران سابق ØŒ اÙسران اخراجی ØŒ Ùˆ کسانی Ú©Ù‡ به همکاری با کشورهای دیگر متهم شده بودند، همه به اتهام توطئه بر ضد رژیم بعثی دستگیر، زندانی ØŒ تبعید یا اعدام شدند (همانجا). عده ای از اÙراد با Ù†Ùوذ را به اتهام جاسوسی برای غرب ØŒ اسرائیل ØŒ ایران ØŒ یا هواداری از این کشورها دستگیر کردند. شماری از یهودیان نیز دستگیر Ùˆ چهارده تن در دادگاههای نظامی بعثی سریعاً Ù…Øاکمه Ùˆ اعدام شدند. موج اعدامها ماهها ادامه داشت . در آذر Ù€ دی / دسامبر، سیاست «بعثی کردن » ارتش آغاز شد. شماری از اÙسران دستگیر، عده ای اخراج ØŒ Ùˆ جمعی از Ùرماندهان تعویض شدند. مسئولیت مستقیم اجرای این سیاست با صدام Øسین بود، Ùˆ او تا دو سال بعد سعی کرد Ú©Ù‡ در همة رده های نظامی از اÙسران Ùˆ Ùرماندهان بعثی استÙاده کند (مار، ص ٢١٣Ù€٢١٤Ø› Ùاروق اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ١٢٠). Øوادث سالهای بعد نشان داد Ú©Ù‡ دنبال کردن جدّی این سیاست تا Ú†Ù‡ Øد برای بعثیها اهمیت داشته است .
Ùرماندهی Ùˆ رهبری Øسن البکر در رأس Øکومت Ùˆ Øزب البته بدون معارض نبود، اما تجربه Ùˆ قدرت او در تسلط بر اوضاع مددکارش بود. ÙˆÛŒ برای اینکه از خطر رقبای بعثی در رأس هرم قدرت مصون بماند، در همان اوایل کار «مکتب الامن القومی » (ادارة امنیت ملی ØŒ وابسته به شورای انقلابی ) را Ú©Ù‡ در واقع دستگاه امنیتی خصوصی رئیس جمهور بود، تØت نظر صدام Øسین ØŒ خویشاوند جوان Ùˆ مورد اطمینان Ùˆ Ùعالش ØŒ تشکیل داد. وظیÙØ© این دستگاه گردآوری اطلاعات دربارة اشخاص با Ù†Ùوذ Ùˆ مؤثر، Ùˆ نیز جنبشها Ùˆ تØرکات سیاسی Ùˆ مذهبی در عراق بود Ùˆ کاملاً مستقل از «الامن الاÙمم » (سازمان رسمی اطلاعات Ùˆ امنیّت عراق ) عمل Ù…ÛŒ کرد. بعدها صدام Øسین از آن دستگاه به سود خود استÙاده کرد، اما الامن ... تا سالها وسیلة مطمئنی برای تØکیم قدرت Øسن البکر بود (Ùاروق اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ١١٩Ù€١٢٠). تصÙیه های Øزبی Ùˆ قتل Ùˆ اعدام Ùˆ بازداشت Ùˆ اخراج اÙراد عمدتاً بر اساس اطلاعاتی بود Ú©Ù‡ این دستگاه گردآوری Ùˆ گزارش Ù…ÛŒ کرد.
خشونتهای بعثی در سالهای ١٣٤٨ Ùˆ ١٣٤٩ Ø´ / ١٩٦٩ Ùˆ ١٩٧٠ ادامه یاÙت . در دی ١٣٤٨ Ø´ / ژانویة ١٩٧٠ØŒ ٣٧ مرد Ùˆ زن به اتهام توطئه برای سرنگونی رژیم بعثی در عراق اعدام شدند. در همان ماه ØŒ سÙیر ایران از عراق اخراج Ùˆ کنسولگری ایران در بغداد بسته شد. عراق ØŒ ایران را آماج تندترین انتقادهای سیاسی قرار Ù…ÛŒ داد Ùˆ به همدستی با غرب Ùˆ اسرائیل Ù…Øکوم Ù…ÛŒ کرد. بعثیها شدت مخالÙتشان را با ایران از چند طریق نشان Ù…ÛŒ دادند: Øمله به کردهای شمال عراق ØŒ رÙتار خشونت آمیز با روØانیان شیعی Ùˆ شیعیان عراق Ùˆ اخراج بسیاری از ایرانیان مقیم عراق Ùˆ عراقیهای ایرانی تبار به سخت ترین Ùˆ رقت بارترین وضع . در کنار اینها سیاست منظم Ùˆ برنامه ریزی شدة سرکوب همة اقوام Ùˆ اقلیتهای نژادی Ùˆ قومی ØŒ به شیوه های مختل٠ادامه داشت . بدین ترتیب بود Ú©Ù‡ Øزب بعث در دهة ١٣٥٠ Ø´ /١٩٧٠ به قدرتی مطلق Ùˆ بلامعارض تبدیل شد.
در تیرماه ١٣٤٩/ ژوئیة ١٩٧٠ØŒ قانون اساسی جدیدی تدوین شد Ùˆ با تغییراتی اندک تا ١٣٦٣ Ø´ /١٩٨٤ به اجرا گذاشته شد. بر اساس این قانون ØŒ Øزب بعث عراق بر کشور Øاکم گردید، Ùˆ تØقق ÙˆØدت عربی تØت لوای بعث Ùˆ سوسیالیسم ØŒ مهمترین Ùˆ اصلی ترین هد٠کشور قرار گرÙت ( رجوع کنید به قانون اساسی جمهوری دموکراتیک خلق عراق ØŒ مواد مختل٠). براساس همین قانون ØŒ «شورای انقلابی Ùرماندهی » به نیرومندترین ارگان دولت تبدیل شد. اختیار مطلق وضع قوانین Ùˆ مقررات ØŒ تصمیم گیری دربارة جنگ Ùˆ ØµÙ„Ø ØŒ دÙاع Ùˆ امنیت ØŒ نظم Ùˆ آرامش ØŒ Ùˆ تصویب بودجه به این شورا سپرده شد. رئیس جمهوری کشور، Ú©Ù‡ Ùرماندهی نیروهای Ù…Ø³Ù„Ø Ø±Ø§ نیز به عهده داشت ØŒ رئیس این شورا Ùˆ رهبر بعث بود. به موجب مادة ٣٨ قانون اساسی ØŒ اعضای جدید شورای Ùرماندهی انقلاب باید Øتماً عضو Ùرماندهی Ù‚Ùطری (منطقه ای ) بعث باشند. به این ترتیب ØŒ ÙˆØدت رهبری Øزب Ùˆ دولت Ùˆ تمرکز همة قدرتها در یک نهاد، هدÙÛŒ بود Ú©Ù‡ بعثیهای عراق به هر ترتیب به آن دست یاÙتند.
قدرت Øزب بعث با مجموعه ای از سیاستهای تهدید Ùˆ تØبیب ØŒ ارعاب Ùˆ تطمیع در اÙزایش بود. در رأس رهبری ØŒ میان Øسن البکر Ùˆ صدام Øسین ØŒ مرد نیرومند شمارة دو، برخوردی دیده نمی شد. ظاهراً وظای٠و مسئولیتها را بروشنی تÙکیک Ùˆ میان خود تقسیم کرده بودند. Øسن البکر Øمایت نظامیان بعثی Ùˆ غیر بعثی را همراه داشت ØŒ Ùˆ صدام Øسین با شور Ùˆ قدرت جوانیش نیروی Ù…Øرک Øزب برای توسعه Ùˆ پیشرÙت بود؛ Ùˆ در عین Øال Ú©Ù‡ در نهان تارهای شبکة پنهان قدرت را Ù…ÛŒ تنید، نهایت دقت را به کار Ù…ÛŒ بست Ú©Ù‡ هیچ اصطکاکی با بکر پیدا نکند. اوضاع Ùˆ اØوال سیاسی هم چندان به زیان بعث نبود، بخصوص پس از اÙزایش بهای Ù†Ùت در دهة ١٣٥٠ Ø´ / ١٩٧٠ØŒ بعثیها از راه درآمدهای کلانی Ú©Ù‡ از Ùروش Ù†Ùت به دست آوردند، توانستند برنامه های اقتصادی Ùˆ اجتماعی بسیاری را در کشور به اجرا بگذارند Ùˆ Ø³Ø·Ø Ø²Ù†Ø¯Ú¯ÛŒ Ùˆ رÙاه عمومی را بالا ببرند. بعثیها این تØول را به Øساب ایدئولوژی بعث Ùˆ رهبری خود گذاشتند.
پس از انعقاد قرارداد الجزیره * با ایران در ١٣٥٤ Ø´ /١٩٧٥ Ùˆ سرکوب شدن جنبش کردان عراق در شمال کشور، Ùˆ برقراری سکوت Ùˆ آرامش نسبی در کشور، همراه با وضع مناسب اقتصادی ØŒ به نظر Ù…ÛŒ رسید Ú©Ù‡ سالهای زرین عراق Ùرا رسیده است . Øزب بعث خود را موÙقترین گروه رهبری در جهان عرب قلمداد Ùˆ دربارة آن بیدریغ تبلیغ Ù…ÛŒ کرد. این خوش بینی در دهة ١٣٥٠ Ø´ / ١٩٧٠ ادامه داشت تا اینکه Øوادث دهة ١٣٦٠ Ø´ / ١٩٨٠ØŒ Ú©Ù‡ مقدمة آن وقوع انقلاب اسلامی در ایران بود، Ù…Øاسبات بعثیها را به هم ریخت Ùˆ عصر دیگری آغاز شد Ú©Ù‡ شاید سیاهترین ØŒ ظلمانی ترین Ùˆ مصیبت بارترین دورة تاریخی برای مردم عراق بوده است .
در ٢٥ تیر ١٣٥٨/ ١٦ ژوئیة ١٩٧٩ØŒ Øسن البکر در تلویزیون کناره گیری خود را از همة سمتهایش اعلام داشت
Ùˆ از صدام Øسین به عنوان مناسبترین Ùرد برای جانشینی
یاد کرد. این انتقال قدرت ØŒ ظاهراً آرام Ùˆ مسالمت آمیز صورت گرÙته بود، اما با شروع تصÙیه های خونین سران بعث ØŒ معلوم شد Ú©Ù‡ درون Øزب جنگ بیرØمانه ای بر سر قدرت جریان داشته است . ٢٢ تن از رهبران بعث عراق ØŒ Ú©Ù‡ عده ای از آنان در شمار دوستان Ùˆ یاران نزدیک صدام Øسین بودند، به اتهام توطئه دستگیر Ùˆ سریعاً اعدام شدند (Ùاروق اسلوگلت Ùˆ اسلوگلت ØŒ ص ٢٠٩). این بار تصÙیه ها بیشتر متوجه شیعیان بود Ú©Ù‡ بر اثر وقوع انقلاب اسلامی در ایران مبارزات سیاسی خود را شدت بخشیده بودند.
روز به روز، قدرت صدام Ùزونی Ù…ÛŒ یاÙت . او دیگر رئیس جمهور، نخست وزیر، دبیر Ú©Ù„ Øزب بعث ØŒ ریاست شورای انقلابی Ùرماندهی ØŒ Ùرمانده نیروهای Ù…Ø³Ù„Ø ØŒ Ùˆ رئیس شورای منطقه ای Øزب بود. اندیشه ای Ú©Ù‡ مدعی آزادی Ùˆ مساوات برای جهان عرب بود Ùˆ رستاخیز Ùرهنگی را تبلیغ Ù…ÛŒ کرد، اکنون پس از گذشت Øدود نیم قرن استØاله یاÙته Ùˆ در Øکومت صدام به آیین او مبدل شده بود. تÙسیر او از اصطلاØات Ùˆ تعابیر Øزبی بعثی ØŒ ØÚ©Ù… اØکام بلاتردید Ùˆ متّقنی را داشت Ú©Ù‡ از دیدگاه Øزب بعث ØŒ ملت عراق رسالت تاریخی یاÙته بود تا آن را به اجرا گذارد، Ùˆ این رسالت مهم در ١٣٥٩Ù€١٣٦٠ Ø´ / ١٩٨٠ØŒ سرکوبی شیعیان به پا خاسته ( رجوع کنید به دعوة الاسلامیة ØŒ Øزب * Ø› صدر، سیدمØمدباقر * )ØŒ کردان شورشی ØŒ اقلیتهای مبارز، Ùˆ نیز Øمله به ایران انقلابی بود.
بعث در عراق کنونی . Øزب بعث عراق ØŒ اکنون تنها تشکیلات منسجم Ùˆ مقتدر سیاسی Øاکم بر کشور است .
این Øزب در دهه های ١٣٥٠ Ø´ /١٩٧٠ Ùˆ ١٣٦٠ Ø´ /١٩٨٠
به چند اقدام مهم سیاسی دست زده است Ø› مانند تواÙÙ‚
با کمونیستها در ١٣٥٢ Ø´ / ١٩٧٣Ø› اتØاد با سه گروه سیاسی
در ١٣٥٣ Ø´ / ١٩٧٤Ø› تشکیل «جبهة مترقی ملی » یا تأسیس «جبهة دموکراتیک ملی اتØاد عربی » در آبان ١٣٥٩/ نوامبر ١٩٨٠ با شرکت Ù‡Ùت گروه سیاسی ( > دستینة سیاسی جهان :
نمودار ساختار تشکیلاتی Øزب بعث
١٩٩١ < ØŒ ص ٣٢٢Ù€٣٢٣). اما اینها جز نمایش سیاسی Ùˆ تظاهر به آزادی Ùˆ وجود تعدد اØزاب گروهها در عراق نیست . بعث با گماردن اÙراد Øزبی معتمد در مناصب Øساس دولتی ØŒ Ùˆ استقرار رسمی Ùˆ علنی دÙترهای Øزبی در همة سازمانهای دولتی Ùˆ وابسته به دولت Ùˆ در همة Ø³Ø·ÙˆØ ØŒ عملاً با Øکومت عراق یکی شده است . Øزب بعث وظای٠سیاستگذاری ØŒ برنامه ریزی ØŒ نظارت بر اجرا Ùˆ خبرگیری Ùˆ خبررسانی را به عهده گرÙته (هاینه ØŒ ص ٤٧)ØŒ Ùˆ در عین Øال از بعضی جهات به آلتی در دست Øکومت تبدیل شده است .
ظاهراً Øزب بعث کاملاً قدرتمند است Ùˆ بر همه چیز اشرا٠دارد، اما بØرانهای سیاسی عراق ØŒ بویژه پس از Øملة عراق به ایران (١٣٥٩Ù€١٣٦٧ Ø´ )ØŒ Ùˆ تشدید ناآرامیهای کردان Ùˆ شیعیان ØŒ Ùˆ پس از Øملة نظامی عراق به کویت در مرداد ١٣٦٩/ اوت ١٩٩٠ Ú©Ù‡ واکنشهای گسترده به دنبال داشت Ùˆ به سلب Øیثیت Ùˆ آبروی سیاسی رژیم Øاکم بر عراق در صØنة بین المللی Ùˆ برملا شدن تخلÙات Ùراوان آن از اصول Ùˆ موازین انسانی ØŒ اخلاقی ØŒ Øقوقی Ùˆ سیاسی انجامید، اعتبار Øزب بعث بشدت مخدوش شده Ùˆ قدرت آن رو به کاهش گذاشته است Ø› هرچند Ú©Ù‡ رژیم عراق برای پر کردن این خلا قدرت ناگزیر است بر قدرت Ùˆ اختیارات نظامی Ùˆ امنیتی خود بیÙزاید.
ساختار Ùˆ تشکیلات Øزب بعث . بعث سوریه Ùˆ عراق ØŒ جز برخی Ùرقها در Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø ÛŒØ§ در تقسیم بندی سلسله مراتب از
Ù„Øاظ ساختار Ùˆ تشکیلات ØŒ تÙاوتی ندارند. داوطلبان ورود به Øزب ناگزیرند Ú©Ù‡ چند مرØلة آزمون Ùˆ آموزش را بگذرانند تا از هواداری ØŒ پشتیبانی ØŒ Ùˆ عضو آموزشی به مرØلة عضویت برسند. از تجمع Øداقل سه عضو، یک Øلقه (هسته ) تشکیل Ù…ÛŒ شود. هسته ها پایین ترین رده در سلسله مراتب از Øزب بعث است . از مجموع دو تا Ù‡Ùت Øلقه یک Ùرقه (Øوزه ) Øزبی ØŒ Ùˆ از Øداقل دو Ùرقه یک شعبه (بخش ) تشکیل Ù…ÛŒ شود. هر یک از استانهای سوریه Ùˆ عراق چند شعبة Øزبی دارد. مجموعة شعبه های Øزبی ØŒ «قÙطر» (منطقه ) را تشکیل Ù…ÛŒ دهد. Ùرماندهی قطر، Ùعالیتهای Øزبی داخل کشور را رهبری Ù…ÛŒ کند، Ùˆ Ùرماندهی ملی ØŒ مدعی رهبری Ùعالیتهای بعث در قطرهای دیگر، یعنی در سایر کشورهای عربی است ( رجوع کنید به نمودار ساختار تشکیلاتی Øزب بعث ).
در سوریه ØŒ Ùرماندهی ملی از ٢١ عضو تشکیل Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ ده تن از کشورهای عربی Ùˆ ده تن از سوریه اند Ùˆ ریاست آن هم اکنون با ØاÙظ اسد است . Ùرماندهی ملی Øزب بعث سوریه مدعی تØقق شعار اتØاد عربی Ùˆ بالاترین رکن در سلسله مراتب بعث است . Ùرماندهی منطقه ای نیز از ٢١ عضو تشکیل Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ شش تن از آنان نظامی ØŒ دو تن امنیتی Ùˆ عده ای از اعضای کابینه Ùˆ کسانی هستند Ú©Ù‡ مسئولیت سازمانهای Øزبی نظیر سازمانهای جوانان ØŒ کارگران ØŒ زنان ØŒ روستاییان Ùˆ سایر نهادهای مردمی را بر عهده دارند Ùˆ معمولاً در انتخابات Øزبی برگزیده Ù…ÛŒ شوند.
در عراق ØŒ Ùرماندهی ملی بالاترین رکن در ارکان Øزبی Ùˆ اعضای آن عمدتاً از اجزای شورای انقلابی Ùرماندهی ØŒ بالاترین کانون در هرم قدرت عراق ØŒ هستند. Ùرماندهی منطقه ای نیز بظاهر تØت نظر Ùرماندهی ملی عمل Ù…ÛŒ کند Ùˆ همه اعضای آن جزو شورای Ùرماندهی ملی اند. وظیÙØ© انتخاب Ùˆ اخراج اعضا، انØلال واØدهای Øزبی ØŒ رهبری Ùˆ سرپرستی Ùعالیتهای Øزبی در سراسر کشور با همین Ùرماندهی است .
هر دو کشور سوریه Ùˆ عراق ØŒ به عنوان نظامهای تک Øزبی ØŒ سعی دارند Ú©Ù‡ بر شمار اعضا Ùˆ هواداران Øزب بعث بیÙزایند Ùˆ در عین Øال رهبری Øزب را از ورود عناصری Ú©Ù‡ بدانها اعتماد کامل ندارند مصون نگاه دارند. به طور Ú©Ù„ÛŒ ØŒ ساختار تشکیلاتی Øزب بعث ØŒ اعمال نظارت مستمر بر آن Ùˆ مقررات Ùˆ انضباط Øزبی از عوامل مهم قدرت Ùˆ دوام Ùعالیتهای این Øزب بوده است . با این Øال ØŒ کارآمدی٠ساختار تشکیلاتی آن تا زمانی بود Ú©Ù‡ Øزب روی به قدرت Ùˆ توسعه داشت .
منابع : عبدالرزاق Ù…Øمد اسود، موسوعة العراق السیاسیة ØŒ بیروت ١٩٨٦Ø› تاریخ سیاسی عراق ØŒ ( تهران ) : مؤسسة انتشاراتی نهضت جهانی اسلام ØŒ ( بی تا. ) Ø› اصغر جعÙری ولدانی ØŒ بررسی تاریخی اختلاÙات مرزی ایران Ùˆ عراق ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› مجید خدّوری ØŒ گرایشهای سیاسی در جهان عرب ØŒ ترجمة عبدالرØمان عالم ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› سمیر خلیل ØŒ جمهوری ÙˆØشت : سیاست عراق امروز ØŒ ترجمة اØمد تدین ØŒ تهران ١٣٧٠Ø´ Ø› سوریه ØŒ تهران : مؤسسة مطالعات Ùˆ پژوهشهای بازرگانی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ Ø› خالد عبدالمنعم عانی ØŒ موسوعة العراق الØدیث ØŒ بغداد١٩٧٧Ø› میشل عÙلق ØŒ ÙÛŒ سبیل البعث ØŒ دمشق ١٩٥٩Ø› Øمید عنایت ØŒ سیری در اندیشة سیاسی عرب ØŒ تهران ١٣٥٦ Ø´ Ø› Ùرهنگ تاریخ ØŒ ترجمة اØمد تدین Ùˆ شهین اØمدی ØŒ تهران ١٣٦٩ Ø´ Ø›
Amatzia Baram, Culture, history and ideology in the formation of Ba Ù€ thist Iraq, ١٩٦٨-٨٩ , New York ١٩٩١; The Cambridge encyclopedia of the Middle East and North Africa , ed. Trevor Mostyn, Cambridge ١٩٨٨; Marion Farouk-Sluglett, "Liberation or repression? Pan-Arab nationalism and the women's movement in Iraq", in Iraq: power and society , ed. Derek Hopwood, Habib Ishow, and Thomas Koszinowski, Oxford ١٩٩٣; Marion Farouk- Sluglett and Peter Sluglett, Iraq since ١٩٥٨: from revolution to dictatorship , London ١٩٩٠; Peter Heine, "Political parties, institutions and administrative structures", in Iraq: power and society , ed. Derek Hopwood, Habib Ishow, and Thomas Koszinowski, Oxford ١٩٩٣; Albert Hourani, Arabic thought in liberal age , London ١٩٨٣; idem, A history of the Arab peoples , Cambridge, Mass. ١٩٩١; Elie Kedourie, Politics in the Middle East , Oxford ١٩٩٢; Phebe Marr, The modern
history of Iraq , London ١٩٨٥; The Middle East and NAfrica-١٩٩٤ , London ١٩٩٣; Political dictionary of the Middle East in the twentieth century , ed. Yaacov Shimoni and Evyatar Levine, London ١٩٧٢; Political handbook of the world: ١٩٩١ , ed. Arthur S. Banks, New York ١٩٩١; Patrick Seale, The struggle for Syria , London ١٩٨٦; Peter Sluglett and Marion Farouk-Sluglett, "Sunnis and Shi Ù€ is revisited: sectarianism and ethnicity in authoritarian Iraq", in Iraq: power and society , ed. Derek Hopwood, Habib Ishow, and Thomas Koszinowski, Oxford ١٩٩٣; Charles Tripp, "The Iran-Iraq war and the Iraqi state", in Iraq: power and society , ed. Derek Hopwood, Habib Ishow, and Thomas Koszinowski, Oxford ١٩٩٣.
/ عبدالØسین آذرنگ /