سنندج ، شهرستان و شهرى در استان كردستان ایران.

١) شهرستان سنندج، از شمال به شهرستان ديواندره، از مشرق به شهرستان قروه، از جنوب به شهرستان كامياران و از مغرب به شهرستان مريوان محدود مي‌شود (نقشۀ تقسيمات كشورى). كوههاى چال‌آب، كرالام، تيله‌قلعه و كچ‌كسار، هر كدام با بيش از ٨٠٠،٢ متر ارتفاع در اين شهرستان واقع‌اند (فرهنگ جغرافيائى كوههاى كشور، ج ١، ص ٣٥٨ـ٣٥٩، ٣٩٨). دشتهاى كامياران ( ٠٠٠،١١ هكتار مساحت)، خامسان ( ٠٠٠،٢ هكتار مساحت)، قشلاق ( ٦٠٠،٥ هكتار مساحت) و اميرآباد ( ٢٢٠،٦ هكتار مساحت) از دشتهاى معروف اين شهرستان محسوب مي‌شوند (فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور، ج ٣٥، ص١٩٠ـ١٩١؛ نجفى، ص ٣٩٦ـ٣٩٧). رودهاى قشلاق، گاوه، گزان، خركه، و تازه‌آباد در اين شهرستان جاري‌اند (افشين، ج ١، ص ٢٣٤ـ٢٣٥، ٢٣٨، ٢٤٠؛ نجفى، ص ٤١٦ـ٤١٧).

شهرستان سنندج در ٩ آذر ١٣١٦ تأسيس شد و در ١٣٧٧ش بخش كلاترزان بدان پيوست (ايران. وزارت كشور ١٣٨٢، ذيل «استان كردستان»). اين شهرستان داراى دو بخش مركزى (به مركزيت شهر سنندج) و كلاترزان (به مركزيت شهر شوشيه) و داراى ده دهستان و دو شهر به نامهاى سنندج و شوشيه است (ايران. وزارت كشور، ١٣٨٥، ذيل استان كردستان).

جمعيت شهرستان سنندج در ١٣٧٥ش حدود ٠٠٠،٣٦٠ تن گزارش شده است كه از اين تعداد، حدود ٠٠٠،٢٨٠ تن در نقاط شهرى و بقيه در نقاط روستايى ساكن بوده‌اند (مركز آمار ايران، ١٣٧٦ش الف، ج ١٥٤ـ٦، ص يازده).

دين مردم شهرستان سنندج اسلام با مذهب سنّى (شافعى) است و با گويشهاى كردى (اورامى و سورانى) تكلم مي‌كنند (فرهنگ جغرافيائى آبادي‌هاى كشور، ج ٢٥، ص ١٩١).

از ايلات و عشاير شهرستان سنندج كه تيره‌هايى از آنان تخته‌قاپو شده‌اند، مي‌توان به سادات نقشبندى، زند، كلاترزان، كشكى و كمانگير اشاره نمود (همانجا).

لباس مردها شامل نيم‌تنه‌اى به نام چوخه و شلوارى گشاد به‌نام رانك است كه مچ‌پاى آن تنگ است. لباس ديگرى نيز به‌نام مَلَكى دارند كه شامل نيم‌تنه‌اى بدون يقه است و از پايين تا بالا با دكمه بسته مي‌شود. لباس زنان شامل پيراهن بلند (بدون پولك يا با پولك)، قباى بلند و روسرى است كه، برخلاف لباس زنانه در ساير مناطق كردستان، فاقد شال است (سعيديان، ص ٥٣٤).

اساس اقتصاد اين شهرستان بر كشاورزى، باغدارى، دامدارى، دامپرورى و صنايع استوار است. دامدارى بيشتر به‌صورت عشايرى و كوچرو و شامل پرورش گوسفند است. مرغدارى به صورت صنعتى است و زنبوردارى نيز در آنجا رواج دارد. صنايع شهرستان در دو رشته كارخانه‌اى و دستى است. صنايع كارخانه‌اى آن شامل نساجى، كفاشى، چرم‌سازى، كاغذسازى، توليد شير پاستوريزه، توليدات شيميايى، صنايع برق و الكترونيك، صنايع فلزى، توليدات كانى غيرفلزى، و فراورده‌هاى غذايى و داروسازى است. صنايع دستى آن شامل موج و جانمازبافى، جاجيم و گليم و قالي‌بافى، نازك‌كارى چوب، خراطى، حصيربافى، سوزن‌دوزى و شال‌بافى است (فرهنگ جغرافيائى آبادي‌هاى كشور، ج ٢٥، ص ١٩٢ـ١٩٣). صادرات شهرستان سنندج عبارت‌اند از: تره‌بار، ميوه، كتيرا، گياهان دارويى، گردو، دام، فراورده‌هاى شيرى، مصنوعات چوبى و قند (سعيديان، ص ٥٣٣).معادن شهرستان سنندج شامل سنگهاى مرمريت، آهك، گچ، تراورتن، لاشه و سنگ ساختمانى است (همان، ص ٥٣٤).

تپه‌هاى كره‌سى و آرندان و غار كَرَفتو از آثار باستانى آن است و آثار تاريخى بعد از اسلام آن عبارت‌اند از: قلعه پلنگان، پل قشلاق، پل شيخ، عمارت خسروآبادى، خانه سالار سعيد (موزه سنندج)، پيرومر/ پيرعمر كه مدفن حضرت امامزاده عمربن حسين عليه‌السلام است (فرهنگ جغرافيائى آبادي‌هاى كشور، ج ٣٥، ص ١٩٣؛ نجفى، ص ٤٤٢؛ Ä بيات، ص ٤٠٥ـ٤٠٦؛ مشكوتى، ص ١٤٧ـ١٤٨).

٢) شهر سنندج، مركز استان كردستان و شهرستان سنندج، كه در دشت قشلاقِ منطقه كوهستانى زاگرس، در جنوب استان كردستان، در ارتفاع ٥٣٨،١ مترى از سطح دريا قرار دارد و كوههاى گردي‌بريان، كچك‌رش، آبيدربزرگ و چشمه آقائى آن را احاطه كرده‌اند (فرهنگ جغرافيائى آبادي‌هاى كشور، ج ٣٥، ص ١٩٤؛ رضوى و سليمانى، ص ٤٨). رود قشلاق به طول ٩٥ كيلومتر از سه كيلومترى مشرق سنندج عبور مي‌كند (افشين، ج ١، ص ٢٣٤، ٢٣٧ـ٢٣٨، ٢٤٠). سد مخزنى وحدت، كه در ده كيلومترى شمال شهر بر رودخانه قشلاق احداث شده و درياچۀ وحدت را به ‌وجود آورده است، آب آشاميدنى اهالى سنندج را تأمين مي‌كند (فرهنگ جغرافيائى آبادي‌هاى كشور، ج ٣٥، ص ١٩٥؛ نجفى، ص ٤٢٢).

آب و هواى شهر سنندج سرد و نيمه‌خشك است. ميزان بارندگى سالانه آن ٤٥٠ ميليمتر و حداكثر دماى شهر در تير حدود ْ٤٠ و حداقل آن در بهمن، ْ٥ر١٣- گزارش شده است (سازمان هواشناسى كشور، ص ٢٨٦).

طبق تقسيمات كشورى، شهر سنندج در ١٣٠٧ش تأسيس شده (ايران. وزارت كشور ١٣٨٢، ذيل «استان كردستان») و جمعيت شهر در ١٣٧٥ش، حدود ٠٠٠،٢٨٠ تن گزارش شده است (مركز آمار ايران ١٣٧٦ش ب، ص هشتادويك).

شهر سنندج يكى از مراكز مهم قالي‌بافى ايران است كه قاليهاى آن به‌ صورت بسيار ظريف و تك‌پود با گره متقارن بافته مي‌شود (ماهنامه خبرى سازمان صنايع دستى ايران، ش ١٤، ص ٢٤).

شهر سنندج مقر طوايفى از كردهاى اردلان، احمدزينل، قاري‌مرادى، قمرتوزه‌اى، چاردولى، خرات، دوم (گيوه‌كش)، سورسورى، شيخ‌اسماعيل، قادر مريويسى، كوسن رزين (كفش رزين)، گرگداى، گوران و هلاج بوده است (مردوخ، ج ١، ص ٧٦ـ١١٦). برخى از آثار تاريخى شهر سنندج، علاوه بر چند مسجد قديمى (رجوع کنید به ايازى، ص ٤٢٩ـ٤٧٢)، اينهاست: مجموعه بازارهاى آصف و سنندجى، مجموعه عمارتهاى سه‌گانۀ وكيل، مجموعه عمارتهاى مشيرديوان، مدرسه و مسجد والى، سه حمام دو خزينه، خان و شيشه، مسجد و مدرسه پيرعمر، پل قشلاق، كليساى سنندج، قلعه سنه‌دژ و مسجدجامع امان‌اللّه‌خانى يا دارالاحسان (قصرى، ص ٢٧، ٣٠، ٧٤ـ٨٤؛ وقايع‌نگار كردستانى، ص٣٠ـ٣١). قدمگاه خضر در سنندج در كوه آبيدر يكى از زيارتگاههاى اهالى است. قسمتى ديگر از محوطۀ قدمگاه خضر را خيرالياس مي‌نامند (مسعودى، ص ٥٦).

شهر سنندج را به علت واقع شدن در دامنۀ كوه، در قديم سنه مي‌خواندند و چون قلعه آن از لحاظ نظامى اهميت زيادى داشته، آن را سنه‌دژ (قلعه‌اى در پاى كوه) مي‌ناميدند كه كم‌كم به سنندج بدل شد (كريمى، ص ١٩١؛ چكنگى، ص ٩٦؛ نجفى، ص ٣٧٤؛ Ä نوبان، ص ٣٠٧). ژاك مورگان كه در اواخر سلطنت ناصرالدين‌شاه (حك : ١٢٦٤ـ١٣١٣) به ايران آمده، همه جا از اين شهر با نام سنه ياد كرده است (ص ١٩، ٤٨).

در ١٠٤٠ در زمان شاه‌صفى، سليمان‌خان (پسر ميرعلم‌الدين‌بن تيمورخان اردلان) حاكم كردستان شد و شهر سنندج كنونى را ساخت و آنجا را سنه‌دژ ناميد و كلمه «غم‌ها» را، كه به‌حساب ابجد ١٠٤٦ مي‌شود، مادّه‌تاريخ ساخت آن قرار داد (مردوخ، ج ١، ص ٥٦، ج ٢، جاهاى متعدد؛ سنندجى، ص ١٢٢). بنابراين، شهر سنندج تقريبآ در نيمۀ اول قرن يازدهم بنا شده است و به همين دليل، جغرافي‌نويسان بعد از اسلام از اين شهر ذكرى نكرده‌اند (نهچيرى، ص ٣٠١).

گرچه اين شهر جديدالبنيان است، تاريخهاى چند گور بيش از نهصد ساله در قبرستان شيخان و وجود مدفن امامزاده پيرمحمد (سيدعبدالصمد)، فرزند حضرت على عليه‌السلام، و مدفن حضرت هاجر خاتون، همشيره امام رضا عليه‌السلام، در اين شهر، همگى دليل بر قدمت تاريخى آن است (نجفى، ص ٣٧٤ـ٣٧٥).

شهر سنندج حدود چهار قرن زير فرمان حاكمان موروثى خاندان اردلان بود كه در جنگهاى ايران و عثمانى در دوران صفويه، گاه از ايران و گاه از عثمانى طرفدارى مي‌كردند. كريم‌خان زند در ١١٦٤ سنندج را ويران كرد و پس از يك دوره هرج و مرج، خسروخان اردلان در سنندج مستقر شد. از ١٢١٤ تا ١٢٤٠ امان‌اللّه‌خان اردلان، پسر خسروخان، در سنندج حكومت كرد و در اين مدت كارهاى زيادى براى آبادانى شهر سنندج به عمل آمد. از ١٢٤٠ تا ١٢٨٤، جانشينان خسروخان بر سنندج فرمانروايى كردند. در ١٢٨٤، حكومت مركزى حاج فرهادميرزا معتمدالدوله، عموى ناصرالدين‌شاه، را به حكومت كردستان منصوب كرد و وى تا ١٢٩١ در آنجا حكومت نمود (افشار سيستانى، ص ٤١٢ـ٤١٣؛ بيات، ص ٤٠٤ـ٤٠٥). تا قرن سيزدهم، دارالحكومه سنه برقرار و از خانهاى سرشناس آنجا امان‌اللّه‌خان بود. خانواده اردلان سنه (سنندج) خاندان قاجار را در جنگ با لطفعلي‌خان زند يارى داده‌اند (سجادى، ص١٠٠؛ سنندجى، ص٩٠ـ٢٧٤). هانرى بايندر (ص٤٠٠) شهر سنه را حاكم‌نشين كردستان ناميده است. بارتولد هم نوشته است كه ولايت بين كرمانشاه و آذربايجان اردلان نام دارد و شهر مهم آن سنه است كه در قرن سيزدهم/ نوزدهم والى كُرد آنجا به‌كلى مستقل بود ولى در زمان ناصرالدين‌شاه مطيع دولت قاجار شد (ص ٢٠٧).

از بزرگان اين شهر مي‌توان به افراد ذيل اشاره كرد: باباشيخ‌احمد باينجوب، شيخ‌حسن مولان‌آباد، ملالطف‌اللّه شيخ‌الاسلام علامه مفتى دشتى كردستانى، اعتضادالاسلام معرفت، آيت‌اللّه مردوخ، ملاحسن خطاط (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به مسعودى، ص ١٤٥ـ١٧٩) و شعرايى چون رونق سنندجى، افسر كردستانى، صارم سنندجى، حيرت سنندجى، روشن سنندجى (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به همو، ص ١٨١ـ٢٠٧).

منابع :
(١) ايرج افشار سيستانى، پژوهش در نام شهرهاى ايران، تهران، ١٣٧٨؛
(٢) يداللّه افشين، رودخانه‌هاى ايران، تهران، ١٣٧٣؛
(٣) برهان ايازى، آئينه سنندج، تهران ١٣٦٠؛
(٤) ايران وزارت كشور، معاونت سياسى دفتر تقسيمات كشورى، نشريه اسامى عناصر و واحدهاى تقسيماتى (به همراه مراكز)، تهران، ١٣٨٥؛
(٥) همو، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢؛
(٦) هانرى بايندر، كردستان بين‌النهرين و ايران، ترجمه كرامت‌اللّه افسر، تهران، ١٣٧٠ش؛
(٧) عزيزاللّه بيات، كليات جغرافياى طبيعى و تاريخى ايران، تهران ١٣٦٧؛
(٨) عليرضا چكنگى، فرهنگنامه تطبيقى نامهاى قديم و جديد مكانهاى جغرافيائى، مشهد ١٣٧٨؛
(٩) عبدالحيمد حيرت سجادى، ايلات و عشاير كردستان، تهران ١٣٨١؛
(١٠) ژاك دومرگان، جغرافياى غرب ايران، ترجمه كاظم وديعى، تبريز ١٣٣٩؛
(١١) محمدرضا رضوى و سارا سليمانى، در جستجوى هويت شهرى سنندج، تهران، ١٣٨٤؛
(١٢) سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، فرهنگ جغرافيايى آباديهاى كشور، وزارت دفاع و پشتيبانى نيروهاى مسلح، تهران ١٣٧٤؛
(١٣) همو، فرهنگ جغرافيائى كوههاى كشور، وزرات دفاع و پشتيبانى نيروهاى مسلح، تهران ١٣٨١؛
(١٤) سالنامه آمارى هواشناسى ايران، وزارت راه و ترارى سازمان هواشناسى كشور، تهران ١٣٧٤ـ١٣٧٥؛
(١٥) عبدالحسين سعيديان، شناخت شهرهاى ايران، تهران، ١٣٧٩؛
(١٦) ميرزا شكراللّه سنندجى، تحفه ناصرى در تاريخ و جغرافياى كردستان، چاپ حشمت‌اللّه طبيعى، تهران، ١٣٦٦؛
(١٧) محمدكاظم قصرى، سنندج دارالاياكه كردستان ايران، دانشگاه كردستان، ١٣٨١؛
(١٨) ماهنامه خبرى آموزشى، سازمان صنايع‌دستى ايران، تهران سال دوم، ارديبهشت ١٣٨٢، شماره ١٤؛
(١٩) محمد مردوخ كردستانى، تاريخ مردوخ، چاپخانه ارتش (بي‌تا.)؛
(٢٠) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادي‌هاى كشور، استان كردستان شهرستان سنندج، تهران ١٣٧٦ش الف؛
(٢١) همو، نتايج تفصيلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش ب؛
(٢٢) اصغر مسعودى، سيماى سنندج، تهران ١٣٧٨؛
(٢٣) نصرت‌اللّه مشكوتى، فهرست بناهاى تاريخى و اماكن باستانى ايران، تهران، ١٣٤٩؛
(٢٤) يداللّه نجفى، جغرافياى عمومى استان كردستان، تهران ١٣٦٩؛
(٢٥) نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران، مقياس ٠٠٠، ٥٠٠،١:٢ سازمان نقشه‌بردارى كشور، تهران ١٣٨٣؛
(٢٦) مهرالزمان نوبان، نام مكانهاى جغرافيائى در بستر زمان، ١٣٧٤ (بي‌جا)، عبدالحسين نهچيرى، جغرافياى تاريخى شهرها، تهران، ١٣٧٠؛
(٢٧) علي‌اكبر وقايع‌نگار كردستانى، جغرافيا و تاريخ كردستان، چاپ محمد رئوف توكلى، انتشارات توكلى ١٣٧٩ش؛

(٢٨) Vasili Vladimirovich, Bartold, An historical Geography of Iran, tr. Svat Soucek edited C. E Bosworth, Princeton university Press, ١٩٨٤.

/ عبدالعلى حديدى /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢١/١٠/١٣٨٧