پرویزی ، رسول ، شخصیت ادبی ـ سیاسی معاصر که شهرتش بیشتر به سبب قصه های اوست . وی در ١٢٩٨ ش در بوشهر به دنیا آمد (عابدینی ، ١٣٦٩ ش ، ذیل مادّه ؛ قس رکن زادة آدمیت ، ج ١، ص ٥٤٨: ١٣٠٠ ش ). در کودکی با پدرش به شیراز رفت و در مدارس آن شهر به تحصیل پرداخت (رکن زادة آدمیت ، همانجا). مقاله نویسی را در هفته نامة محلی سروش شیراز که ارگان حزب تودة ایران در آن شهر بود آغاز کرد (بهزادی ، ص ١٤٢). در بهمن ١٣٢٢، پرویزی و جمعی از نویسندگان و شاعران شیراز، از جمله فریدون توللی * و محمد باهری ، «جمعیت آزادگان فارس » را تشکیل دادند و در مبارزات انتخاباتی مجلس در آن دوره نامزدی معرفی کردند که انتخاب نشد. در واکنش به این رویداد، اعضای این جمعیت به افشاگری دربارة نحوة انتخابات پرداختند. این افشاگریها سبب شد که گروهی از آنها از جمله پرویزی ، محکوم و به بستک لار تبعید شوند (امداد، ص ٨١٦؛ شعبانی ، ص ٢٧٤). در ١٣٢٦ ش و در پی اختلافاتی که در رهبری حزب تودة ایران پیش آمد، پرویزی ، به خلیل ملکی (متوفی ١٣٤٨ ش ) و گروه انشعابی او پیوست . این گروه به نشر روزنامة شرق میانه پرداختند که پرویزی هم از اعضای هیئت تحریریة آن بود (امداد، ص ٨١٩؛ نیز رجوع کنید به خامه ای ، ص ٦٩٠). پس از آن وی به همکاری با هفته نامة ایران ما پرداخت . با تغییر سیاست رژیم پهلوی در آن دوره ، مبنی بر جذب مخالفان ، توجه اسدالله علم (متوفی ١٣٥٧ ش ) به او، که نوشته های پرخواننده ای در ایران ما داشت ، جلب شد و این دو به واسطة جهانگیر تفضلی (متوفی ١٣٦٩ ش ) با یکدیگر آشنا شدند (تفضّلی ، ص ٥٠، ١٠٠، مقدمه ، ص ١٨). رابطة پرویزی با علم سبب شد که به مشاغل و مقامات مهمی دست یابد و به همان نسبت در چشم مبارزان و مخالفان رژیم منفور و بدنام شود. وی نخست عضو هیئت مدیرة شرکت تلفن شد، سپس در ١٣٣٦ ش که علم حزب مردم را تأسیس کرد، به عضویت کمیتة مرکزی این حزب درآمد و از سوی همین حزب به نمایندگی مجلس رسید (بهزادی ، ص ١٤٥ـ١٤٦). او در دوره های بیست و یکم تا بیست و سوم مجلس شورای ملی ، نمایندة دشتستان و در دورة هفتم مجلس سنا نمایندة انتخابی شیراز بود (طلوعی ، ج ٢، ص ١٠٧٠، ١٠٩٥). پرویزی در دورة نخست وزیری علم ، معاون او بود. با تشکیل لژیون خدمتگزاران حقوق بشر، متصدی آن شد و تا پایان عمر در این سمت باقی بود. او در هفتم آبان ١٣٥٦ درگذشت و در حافظیة شیراز به خاک سپرده شد (بهزادی ، ص ١٤٧، ١٥٤؛ «درگذشت رسول پرویزی »، ص ٩٠١).

دو کتاب شلوارهای وصله دار (١٣٣٦ ش ) و لولی سرمست (١٣٤٦ ش ) که هر دو چندین بار به چاپ رسیده ، مهمترین کارهای پرویزی است . شلوارهای وصله دار مجموعه ای است از داستانهایی که در سالهای ١٣٣١ـ١٣٣٢ ش در مجلة سخن منتشر می شد. نویسنده در این مجموعه نقال قصه های ساده ای است که ریشه در خاطراتش دارند، و ماجراهای ایام کودکی خود را به صورتی طنزآمیز روایت می کند. منتقدان ، داستان «شیرمحمد» این مجموعه را، به عنوان زمینه ای برای آفرینش رمان تنگسیر صادق چوبک (متوفی ١٣٧٧ ش )، قابل توجه دانسته اند. لولی سرمست ، مجموعة دوم نویسنده ، کمتر از مجموعة پیشین سرگرم کننده است و نویسنده در آن ، از دریچه ای تنگتر و فردگرایانه تر به زندگی می نگرد. پرویزی در این کتاب از مظاهر گذشتة شیراز با دریغ و حسرت یاد می کند (عابدینی ، ١٣٦٦ ش ، ج ١، ص ١٠٧). این دو مجموعه ، او را در زمرة نویسندگان ارزشمند نسل دوم قصه نویسی جدید در ایران قرار داده است ( رجوع کنید به شفیعی کدکنی ، ص ٣٦٥). سبک نویسندگی او تحت تأثیر محمدعلی جمالزاده و نثر وی ساده ، شیوا و آمیزه ای از نثر کتابی و محاوره است . آثار داستانی او به سبب پیوندهایی که با آداب و رسوم ایرانی دارد، اصیل است . از ویژگیهای قصه های پرویزی این است که غالباً قهرمان داستان راوی ماجرایی از دورة کودکی خود است و از این جهت ، در قیاس با آثار پیشینیان ، کم نظیر است . این قصه ها نشان دهندة قدرت تصویرسازی و طنزنویسی اوست (عابدینی ، ١٣٦٦ ش ، ج ١، ص ١٠٦؛ کسمائی ، ص ١٩٣ـ٢١٤).

پرویزی چنانکه خود اشاره کرده (ص ٨) نمی خواسته قصة کوتاه یا رمان بنویسد، بلکه کوشیده است تا با استفاده از شیوة نقالی ، نوعی قصه گویی بومی پدید آورد. ازینرو صورت داستانهای او، چندان منسجم و مقید به فنون قصه نویسی نیست و از نظر محتوا هم ، به شکلی عمیق با واقعیت درگیر نمی شود (کسمائی ، ص ١٩٨؛ عابدینی ، ١٣٦٦ ش ، ج ١، ص ١٠٧، ٢٨٢).

منابع :
(١) حسن امداد، «توللی و حوادث فارس »، آینده ، سال ١١، ش ١١ـ١٢ (بهمن و اسفند ١٣٦٤)؛
(٢) علی بهزادی ، شبه خاطرات ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٣) رسول پرویزی ، لولی سرمست ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٤) جهانگیر تفضّلی ، خاطرات جهانگیر تفضّلی ، چاپ یعقوب توکلی ، تهرن ١٣٧٦ ش ؛
(٥) انور خامه ای ، خاطرات سیاسی ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٦) «درگذشت رسول پرویزی »، راهنمای کتاب ، سال ٢٠، ش ١١ـ١٢ (بهمن و اسفند ١٣٥٦)؛
(٧) محمدحسین رکن زادة آدمیت ، دانشمندان و سخن سرایان فارس ، تهران ١٣٣٧ـ١٣٤٠ ش ؛
(٨) احمد شعبانی ، «سالشمار فریدون توللّی »، آینده ، سال ١٧، ش ١ـ٤ (فروردین ـ تیر ١٣٧٠)؛
(٩) محمدرضا شفیعی کدکنی ، «از انقلاب تا انقلاب ، ادبیات ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی »، در ادبیات نوین ایران : انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٠) محمود طلوعی ، بازیگران عصر پهلوی : از فروغی تا فردوست ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(١١) حسن عابدینی ، صدسال داستان نویسی در ایران ، ج ١، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٢) همو، فرهنگ داستان نویسان ایران ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٣) علی اکبر کسمائی ، برخی از نویسندگان پیشگام ایران در داستان نویسی امروز ایران ، تهران ١٣٦٣ ش .

/ محمدمنصور هاشمی /