تائيه ابن عامر (یا ذات الانوار ) ،

قصیده ای عرفانی به عربی سرودة ابوالفضل عزالدین عامربن عامر بصری ، حکیم و عارف و ادیب قرن هشتم . ابن عامرِبصری * قصیدة تائیه را به خواهش برخی دوستانش ، برای توضیح معانی تائیة ابن فارِض همراه با اضافات و مضامین جدیدی در بارة معرفت روح و نَفس ناطقه و مبدأ و معاد سرود (زنوزی ، روضة ٤، قسم ١، ص ٢٢٨ـ٢٢٩). در سال سرودن تائیه و تعداد ابیات آن اختلاف هست (رجوع کنید به ابن حجر عسقلانی ، ج ٢، ص ٢٣٥؛ اربع رسائل اسماعیلیة ، یادداشت تامر، ص ٧٨؛ فرّوخ ، ج ٣، ص ٧٤٦؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ١٠، ص ١). به نظر کامل مصطفی شیبی ، سال نظم قصیده ٧٠٥ و تعداد ابیات آن ٥٠٧ است (ص ١٢٧ـ ١٢٩). تائیة ابن عامر، سیزده بند دارد که شامل دوازده نور یا اشاره و یک لمعه است . قسم لمعه ، از انوار آن جداست و در بارة احوال شاعر است . محتوای انوار تا نور دوازدهم بترتیب عبارت است از معرفت توحید، روح ، نفس ناطقه ، هیولا و فلک و عناصر و منبع وجود عقول و افلاک ، رموز معجزات و مبدأ و معاد، رموز دقیق قرآن ، ظهور تباهی زمین و دگرگونی زمان ، و معرفت صاحب وقت (ابن عامر، ص ٢٤٨ـ٢٤٩؛ شیبی ، ص ١٣١). در نور یازدهم مطالبی در بارة قیامت و نزدیکی آن ذکر شده است که آن را نور دوازدهم ــ که در بارة اخلاق و آداب و تشویق به کمالات انسانی است ــ تکمیل می کند. وی در نور چهارم نظر فلاسفه را در بارة نحوة صدور و مراتب وجود، دور از اصالت و درستی دانسته است . ابن عامر، همانند ابن فارض ، با رد حلول ، به نوعی اتحاد قایل شده که این اتحاد ناظر به فناست (ص ٢٢٩ـ٢٣٠).

به نظر عارف تامِر ( اربع رسائل اسماعیلیة ، همانجا)، ابن عامر در این قصیده ، عقاید اسماعیلیه را بوضوح بیان کرده و از تعابیر آنان استفاده کرده است . اما به عقیدة شیبی (ص ١٣٢ـ ١٣٣)، ابن عامر قطعاً اسماعیلی نبوده و در تائیه ، افکار و اعتقادات امامیه را بیان کرده است (رجوع کنید به ابن عامر، ص ٢٤٥). به اعتقاد شیبی (ص ١٣٣) ساختار قصیده که از دوازده نور یا اشاره تشکیل شده ، همچنین تعداد ابیات (٥٠٧) و سال نظم آن (٧٠٥)، بر شیعة دوازده امامی بودن ابن عامر دلالت می کند. به گفتة شیبی (ص ١٣٢ـ١٣٣)، ابن عامر در نور پنجم (رجوع کنید به ص ٢٤١) به رافضی بودن (شیعه بودن ) خود تصریح ، و حضرت علی علیه السلام را خلیفه و وصی پیامبراکرم صلی اللّه علیه وآله و سلم معرفی کرده است (رجوع کنید به ابن عامر، ص ٢٣٧، ٢٣٩). شیبی (ص ١٣٤) به جهت مصراعی از ابن عامر در بارة شراب (وَخُذْ بِاعتدالٍ مِنْ لطائف ذَوْقِها رجوع کنید به ص ٢٥٢) وی را از نُصَیریه ، طایفه ای از غُلات ، دانسته است ، اما معلوم نیست که قصد ابن عامر در آن مصراع بیان نظر فقهی بوده باشد، زیرا مضمون آن با این بیت حافظ «صوفی ار باده به اندازه خورد نوشش باد/ ورنه اندیشة این کار فراموشش باد» (ج ١، غزل ١٠١، بیت ١) یکی است .

تائیة ابن عامر به مثابة حلقه ای استوار در جنبشهای صوفیانة شیعی است که نشان می دهد دو وجهه نظر شیعی و صوفیانه در دورة پس از فتح بغداد به دست مغولان ، کاملاً با یکدیگر پیوند یافته است (شیبی ، ص ١٣٥).

چاپهای متعدد تائیة ابن عامر عبارت اند از: ١) چاپ عبدالقادر مغربی (دمشق ١٣٦٧)؛ ٢) چاپ عارف تامر در ضمن اربع رسائل اسماعیلیة (بیروت ١٩٧٨)؛ ٣) چاپ قم در مجموعة ریاض الجنة تألیف زنوزی ، به اهتمام علی رفیعی (١٣٧٠ش ). در تصحیح اخیرِ ریاض الجنة ، ابیاتی از قصیده که در چاپهای

قبل حذف شده بود، اضافه شده است (برای نمونه رجوع کنید به ص ٢٣٧). رضاقلی خان هدایت نیز در تذکرة ریاض العارفین (ص ٣٧٤ـ٣٧٦) گزیده ای از نور اول قصیده را چاپ کرده است .

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ابن حجر عسقلانی ، الدررالکامنة فی اعیان المائة الثامنة ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٣) ابن عامر، ( «قصیدة تائیه » ) ، در زنوزی ، ریاض الجنة ، روضة ٤، قسم ١، چاپ علی رفیعی ، قم ١٣٧٠ش ؛
(٤) اربع رسائل اسماعیلیة ، چاپ عارف تامر، بیروت ١٩٧٨؛
(٥) محمدحسن بن عبدالرسول زنوزی ، ریاض الجنة ، روضة ٤، قسم ١، چاپ علی رفیعی ، قم ١٣٧٠ش ؛
(٦) شمس الدین محمدحافظ ، دیوان ، چاپ پرویز ناتل خانلری ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(٧) کامل مصطفی شیبی ، تشیع و تصوف تا آغاز سدة دوازدهم هجری ، ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران ١٣٥٩ش ؛
(٨) عمر فرّوخ ، تاریخ الادب العربی ، ج ٣، بیروت ١٩٨٩؛
رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، تذکرة ریاض العارفین ، چاپ مهرعلی گرکانی ، تهران ( ١٣٤٤ش ) .

/ سیدجعفر سجادی و حسن سیّدعرب /