دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٥٣
بوزجانی ، ابوالوفا ، محمدبن محمدبن یحیی بن اسماعیل بن عباس ، ریاضیدان و ستاره شناس برجستة ایرانی قرن چهارم . از مشهورترین دانشمندان مسلمان ، و منشأ نوآوریها و پژوهشهای زیادی ، بویژه در هندسه و ریاضیات و نجوم ، بوده است . او را با لقبهای «حاسب » (صفدی ، ج ١، ص ٢٠٩) و «مهندس » (ابن خلّکان ، ج ٥، ص ١٦٧) نامیده اند. در تمامی نوشته هایی که از او یاد شده نامش محمد ذکر شده است ، اما معلوم نیست که چرا احمدامین در تصحیح کتاب الامتاع و المؤانسة ابوحیّان توحیدی (ج ١، ص ٥٠، پانویس ٢) او را محمود نامیده است . بوزجانی ، به نوشتة ابن ندیم (ص ٥٠٥)، در روز چهارشنبه اول رمضان ٣٢٨ در بوزجان * به دنیا آمد. همین تاریخ را، بدون ذکر روز آن ، قفطی (ص ٢٨٧ـ ٢٨٨) و ابوالفداء (ج ٢، ص ١٣٣) و ابن وردی (ج ١، ص ٣١٥) نیز تکرار کرده اند. بوزجانی از بزرگترین دانشمندان زمان خود به شمار می آمده ، و این ، از ذکر نام او در الفهرست ابن ندیم که معاصر بوزجانی بوده است ، پیداست . بخش مهمی از اطلاعات ما از زندگی بوزجانی نیز از همین کتاب به دست آمده است .
بوزجانی حساب و علم اعداد را نزد عموی خود، ابوعمرو مغازلی ، و دایی خود، ابوعبدالله محمدبن عنبسه آموخت و در ٣٤٨ به بغداد مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید و در همانجا درگذشت (ابن ندیم ، همانجا؛ ابن عبری ، ص ١٨١؛ قفطی ، ص ٢٨٨).
از جمله معدود آگاهیهایی که از خروج بوزجانی از بغداد وجود دارد، دیدار اوست با ابوحیّان توحیدی در شهر اَرَّجان (در نزدیکی بهبهان ) که پیش از ٣٥٨ روی داده است ( الامتاع ، ج ١، ص ٤؛ نیز رجوع کنید به کرمر، ص ٢٩٨). بوزجانی در بغداد، علاوه بر کارهای علمی ، از جمله رصدها و پژوهشهای ستاره شناختی ، به امور دیوانی نیز می پرداخت . بوزجانی در ٣٦٠، در مجلس مناظره ای که در دربار عزالدوله میان دو تن از متکلمان عصر برپا شده بود حضور داشته (کرمر، ص ٢٥٩) و در سال ٣٦٢ به همراه هیئتی برای آگاه کردن عزالدوله بختیار * از اوضاع بحرانی بغداد به کوفه رفته است (ابوحیان توحیدی ، الامتاع ، ج ٣، ص ١٥٣ـ ١٥٥). بوزجانی در بغداد، سرپرستی بیمارستانی را نیز به عهده داشته است (کرمر، ص ٣٠٠) و در دومین دیدار بین ابوحیّان توحیدی و بوزجانی ، که در ٣٧٠ در بغداد اتفاق افتاد، ابوالوفا که از وضع بد مالی ابوحیّان با خبر شده بود، او را در همین بیمارستان به کار گماشت (همانجا). بین ابوحیّان و بوزجانی نامه هایی نیز رد و بدل شده است که امروز، دست کم یکی از این نامه ها، که به نام «رسالة فی شکوی البؤس و رجاء المعونة » نیز نامیده شده ، در دست است (ابوحیّان توحیدی ، الامتاع ، ج ٣، ص ٢٢٥؛ همو، رسائل ، ص ٣٥٩ـ ٣٦٨). بوزجانی همچنین ابوحیّان توحیدی را به ابوعبدالله حسین بن احمدبن سعدان معرفی کرد و ابوحیّان توحیدی کتاب الامتاع و المؤانسة خود را به خواست و تشویق بوزجانی به رشتة تحریر درآورد ( الامتاع ، ج ١، ص ٢ـ١٠).
بوزجانی با ابوعلی حُبوبی ، ریاضیدان همعصر خویش ، نیز مکاتبه داشته است (رجوع کنید به ادامة مقاله ، آثار برجای مانده بوزجانی ). او با ابوریحان بیرونی نیز به همفکری پرداخته که قاعدتاً این همفکری از طریق مکاتبه صورت می گرفته است (رجوع کنید به ادامة مقاله ، پژوهشهای نجومی بوزجانی ). ابوحیّان توحیدی ( الامتاع ، ج ١، ص ٢) و ابونصر عراق (ص ٢) از او با لقب شیخ یاد کرده اند، و این اشاره ابونصر عراق که او را «شیخنا» خطاب کرده ، باعث شده است برخی بوزجانی را استاد ابونصر عراق بدانند ( ایرانیکا ، ذیل «ابوالوفا محمدبن محمد بوزجانی »)، اما قربانی (١٣٦٥ ش ، ص ١١٣) با دلایلی این نظر را رد کرده است .
نوآوریها و کوششهای بوزجانی در ریاضیات و نجوم زبانزد و مشهور است ، اما پژوهشهای او در موسیقی از اشتهار کمتری برخوردار است .
قفطی (ص ٢٨٨) زمان مرگ بوزجانی را سوم رجب ٣٨٨ ذکر کرده است ، اما ابن اثیر (ج ٧، ص ٤٩٣) سال ٣٨٧ را ثبت کرده است . ادوارد ون دایک (ص ٢٤٤) این تاریخ را به نادرست ٣٧٦ آورده است . به سبب اشتهار و فعالیتهای بوزجانی ، یکی از دهانه های سطح کرة ماه ، به نام او خوانده شده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ذیل مادّه ).
پژوهشهای ریاضی و نجومی بوزجانی . پژوهشهای علمی بوزجانی که ما از آنها آگاهی داریم پس از مهاجرت او از خراسان به بغداد صورت گرفته است ، و تنها صدیقی (ج ٣، ص ٤١٠) از رصدخانه ای که او در بوزجان تأسیس کرده بوده نام برده است که در صورت صحت ، این کار باید پیش از مهاجرت او صورت گرفته باشد.
فعالیتهای علمی بوزجانی در بغداد، دامنة وسیعی از علوم مختلف ، چون هندسه و مثلثات و حساب و نجوم ، را دربر می گرفته و در هر کدام از اینها او به دستاوردهای بدیع و تازه ای رسیده است . کار مهم بوزجانی در مثلثات ابداع شکلِظلی * است (بوزجانی ، المجسطی ، گ ١٦ پ ، سطر ١٨، گ ١٧ ر، سطر ١) که در حل مثلث قائم الزاویة کروی به کار می رود. بوزجانی (همانجا) حالت خاص شکل مغنی * را در مثلث قائم الزاویه کروی نیز اثبات کرده است . قضیة اخیر در اثبات حالت کلی شکل مغنی برای مثلث کروی نامشخص به کار می رود (ابوریحان بیرونی ، ١٩٨٥، ص ١٢١، ١٢٣، ١٤٩، ١٥١؛ قربانی ، ١٣٧٤ش ، ص ٢١٨ـ٢١٩). اثبات حالت کلی شکلِ مغنی را هم به بوزجانی نسبت داده اند ولی در این انتساب تردیدهایی وجود دارد. این که از بین ابونصر عراق ، بوزجانی ، حامدبن خضر خجندی و کوشیار گیلانی کدام یک نخستین بار به این رابطه دست یافته ، محل بحث است (قربانی و شیخان ، ص ٧)؛ ابوریحان بیرونی در مقالید علم الهیئِه (ص ١١١) ابداع این قضیه را به استاد خود، ابونصر عراق ، نسبت داده است . اما این فرض نیز وجود دارد که ابونصر عراق و بوزجانی هر یک مستقل از دیگری به این رابطه دست یافته باشند (قربانی و شیخان ، همانجا). خواجه نصیرالدین طوسی نیز در کتاب کشف القناع عن اسرار شکل القطّاع (ص ٩٤) می گوید که هم ابونصر عراق هم ابوالوفا مدعی ابداع این روش بوده اند. او (ص ٩٩ـ١٠٠) هم برهان ابونصر عراق و هم برهان ابوالوفا برای شکلِ مغنی را ذکر کرده است (نیز رجوع کنید به نالینو، ص ٣٠٤ـ٣٠٥).
بوزجانی در یکی از رسایل خود از دو روش مبتنی بر مثلثات کروی برای تعیین فاصلة بغداد تا مکة معظمه استفاده کرده است (آقایانی چاوشی ، ص ١٤٦ـ١٥١). او همچنین روشهای گوناگونی برای رسم شکلهای مختلف هندسی با خط کش و پرگاری که فتحة آن ثابت شده باشد، ابداع کرده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، همانجا؛ قربانی و شیخان ، ص ٢٨ـ٤٢).
عمدة پژوهشها و نوآوریهای ریاضی بوزجانی در مهمترین کتاب ریاضی او، کتاب فی مایحتاج الیه الکُتّاب و العُمّال من علم الحساب ذکر شده است . در سه منزل (فصل ) نخست این کتاب ، بوزجانی به بررسی اصول نظری ریاضی پرداخته و مفاهیم جدیدی چون انواع کسرها براساس تقسیم بندی و یافته های خود (بوزجانی ، ١٩٧١، ص ٧١ـ٧٢)، محاسبة آنها و بسط کسرهای مرکب به کسرهای اصلی با استفاده از قواعد مخصوص و جدولهای کمکی (همان ، ص ١٢٠ـ١٢٢؛ زندگینامة علمی دانشوران ، همانجا) ارائه کرده است . بوزجانی روشی ابداع کرد که به کمک آن نسبت به روشهای پیشین ، کسرها با سرعت بیشتری ساده می شوند. او در منزل دوم ، نخستین مورد کاربرد اعداد منفی در تاریخ ریاضیات در جهان اسلام را آورده و از اصطلاح «دَیْن » (وام ) برای این مفهوم استفاده کرده است (بوزجانی ، ١٩٧١، ص ١٩٨؛ زندگینامة علمی دانشوران ، همانجا). از میان مسائل ریاضی مختلفی که بوزجانی با آنها روبرو بوده است ، عمر خیام از مسئله ای یاد می کند که ابوسهل کوهی و ابوالوفای بوزجانی و ابوحامد صاغانی در دربار عضدالدوله ، مدتهای مدید برای حل آن کوشیدند، اما موفق نشدند؛ و در نهایت ، ابوالجود محمدبن احمدبن لیث ، از ریاضیدانان همعصر ابوریحان بیرونی ، موفق به حل آن شد. این مسئله عبارت است از یافتن دو عدد که مجموع آنها ده و مجموع مربع آنها و خارج قسمت عدد بزرگتر به عدد کوچکتر برابر ٧٢ باشد (مصاحب ، ص ٢٦٨). بوزجانی ، جیب زاویة نیم درجه را با دقت ٥ رقم شصتگانی به دست آورد (بتّانی ، ص ١٥٤) که تا رقم چهارم شصتگانی یا تا رقم هشتم دهدهی با مقدار حقیقی مطابقت دارد (وپکه ، ١٨٦٠، ص ٣٠٠؛ زندگینامة علمی دانشوران ، همانجا).
پژوهشهای نجومی بوزجانی ، در ناحیه ای در بغداد به نام باب التِّبْن و در زمان حکومت عزالدولة دیلمی ، انجام می شده است (ابوریحان بیرونی ، ١٣٥٢ش ، ص ٧٤). به نظر صاییلی (ص ١١٢) این محل را باید رصدخانة شخصی ابوالوفا دانست . یکی از مهمترین کارهای نجومی ابوالوفا، که اطلاعاتی از آن باقی مانده ، همکاری او با ابوریحان بیرونی در رصد ماه گرفتگی ، در ٣٨٧ بوده است ، ابوریحان در خوارزم (به طول جغرافیایی '١٠ ٥٩ شرقی ) با ابوالوفا در بغداد (به طول جغرافیایی '٢٦ ٤٤ شرقی ) قرار گذاشتند که هر دو آن را رصد نمایند و این کار برای یافتن اختلاف طول جغرافیایی این دو شهر صورت گرفت (ابوریحان بیرونی ، ١٣٥٢ش ، ص ٢١٨). به نوشتة ابوریحان بیرونی (همانجا) در نتیجة این همکاری ، اختلاف ساعت میان نصف النهارهای این دو شهر نزدیک به یک ساعت استخراج گردید که به مقدار واقعی بسیار نزدیک است . ابوریحان بیرونی (١٣٥٢ش ، ص ٧٤ـ٧٥) همچنین از رصدهایی که ابوالوفا در سالهای ٣٦٥ و ٣٦٦ در بغداد انجام داده یاد می کند. بر اساس نوشتة ابوریحان بیرونی ابوالوفا در کتاب المجسطی خود (رجوع کنید به ادامة مقاله ) مقدار میل کلی را '٣٥ ٢٣ به دست آورده بود (همانجا) که کاملاً برابر مقدار امروزی آن ، ولی ً٣٥ بیشتر از مقدار آن در زمان بوزجانی (قرن چهارم هجری ) بوده است (بتّانی ، ص ١٦٠). ابوریحان بیرونی (١٣٥٢ش ، ص ٧٥) همچنین عرض بغداد را، به نقل از المجسطی بوزجانی ، '٢٥ ٣٣ نوشته است .
بوزجانی با رصدخانه ای که شرف الدوله (از امیران آل بویه ، متوفی ٣٧٩) در بغداد تأسیس کرده بود همکاری می کرد. سرپرستی ستاره شناسان این رصدخانه با ابوسهل بیژن بن رستم کوهی بوده است و همکاران او، پس از آنکه رصد خود را به پایان رسانیدند، جملگی نسبت به صحت اعمال خود گواهی نامه ای تهیه کردند. ابوالوفا بوزجانی به همراه رستم کوهی و افراد دیگری ، چون صاغانی و ابوالحسن مغربی و ابوالحسین خوزی ، از جمله امضاکنندگان این گواهی نامه بودند (قفطی ، ص ٣٥٣). در زیج ممتحنِ یحیی بن ابی منصور (رجوع کنید به بنومنجم * ) نسخة کتابخانة اسکوریال که به کوشش سزگین به چاپ رسیده صفحه ای شامل مشخصه های منسوب به بوزجانی وجود دارد (ص ٩٨). ابوریحان بیرونی نیز در دو جا (١٣٧٢ـ١٣٧٥، ج ٢، ص ٦٥٤، ٦٧٤) از محاسبة مدت طول فصلهای بهار و تابستان براساس یافته های ابوالوفا، و نیز از رصد محل اوج شمس (همان ، ج ٢، ص ٦٧٧)، که او انجام داده بود، خبر می دهد. ابوریحان بیرونی (١٩٢٣، ص ٢٥) همچنین نوشته است که بوزجانی به محاسبة ادوار (روزهای گذشته از مبدأ یک تاریخ خاص ) بر اساس رصدهای بطلمیوس یا اصحاب امتحان ( ممتحن ) ، اقدام نموده است .
در غرب ، تاکنون پژوهشهای زیادی دربارة بوزجانی صورت گرفته است که از آن جمله است پژوهش جنجال برانگیز سدیو ریاضیدان و ستاره شناس فرانسوی ، در ١٨٣٦ میلادی ؛ او در این پژوهش ، ادعا می کند که بوزجانی ، نُه قرن پیش از تیکو براهه ، منجم دانمارکی (متوفی ١٦٠١ میلادی )، «اختلاف سوم حرکت ماه » ( اختلاف محاذاة ) را کشف کرده بوده است . این ادعا بحثهای زیادی در انجمنهای علمی فرانسه به وجود آورد تا اینکه کارا دو وو در ١٨٩٢ میلادی ، ضمن معرفی کتاب المجسطی بوزجانی ، این ادعای سدیو را رد کرد (قربانی ، ١٣٦٥ ش ، ص ١٦٠ـ١٦١).
آثار مفقود بوزجانی . از مجموعة کتابهای مفقود بوزجانی ، ابن ندیم (ص ٥٠٥ـ٥٠٦) اینها را به او نسبت
داده است : ١) کتاب تفسیر کتاب خوارزمی فی الجبر و المقابلة ؛ ٢) کتاب تفسیر دیوفنطس فی الجبر ؛ ٣) کتاب البراهین علی القضایا التی استعمل دیوفنطس فی کتابه و علی ما استعمله هو فی التفسیر ؛ ٤) کتاب استخراج ضلع المکعب و مال المال و مایترکب منهما که موضوع آن حل هندسی معادلات =a ٤ x ، =a ٣ x و =b ٣ +ax ٤ x است ؛ ٥) کتاب زیج الکامل که به نوشتة ابن ندیم (همانجا) در سه مقاله بوده است . نیامدن نام کتاب المجسطی ابوالوفا (رجوع کنید به ادامة مقاله ) در الفهرست ، باعث این گمان شده است که گویا الکامل همان المجسطی باشد ( زندگینامة علمی دانشوران ، همانجا؛ دانشنامة ایران و اسلام ، ذیل «ابوالوفای بوزجانی »)، اما قربانی (١٣٦٥ ش ، ص ١٦٦ـ١٦٧) این گمان را رد کرده است ؛ ٦) زیج الواضح یکی دیگر از زیجهای منسوب به ابوالوفا است که مشخصه های نجومی مذکور در آن مورد استفادة مؤلفان پس از وی قرار گرفت (کندی ، ص ٤٨). ابوریحان بیرونی در افراد المقال (ص ٥١، ٥٥) از زیج ابوالوفا نام می برد، اما روشن نیست که منظور او همان زیج الواضح باشد. ابن ندیم (ص ٥٠٦) این کتاب را نیز دارای سه مقاله دانسته است ؛ ٧) او همچنین (ص ٤٧٩) از شرح ابوالوفا بر اصول اقلیدس خبر می دهد که موفق به اتمام آن نشده است .
قفطی (ص ٢٨٨) نیز کتاب تفسیر کتاب ابرخس فی الجبر و کتاب العمل بالجدول الستینی را علاوه بر کتابهای یاد شده ، به او نسبت داده است . پینگری ( ایرانیکا ، همانجا) این کتاب را به احتمال بخشی از کتاب المنازل دانسته است . اگرچه از کتاب ابرخس * (هیپارخوس ) در جبر اطلاعی در دست نیست ، اما ابن ندیم نیز (ص ٤٨٤) هنگام ذکر ابرخس می گوید که بوزجانی آن را ترجمه ، شرح و اصلاح کرده است . بغدادی (ج ٢، ستون ٥٥ ـ٥٦) کتاب مطالع العلوم المتعلمین را که ابن ندیم (ص ٥٠٦) به عموی بوزجانی نسبت داده ، از خود ابوالوفا می داند.
ابن خلّکان (ج ٥، ص ١٦٧) کتابی در استخراج اوتار به بوزجانی نسبت داده است . وپکه قولی از بوزجانی در یک نسخة خطی عربی دربارة اندازه گیری محیط دایره یافته است که به موضوع رسالة مورد نظر ارتباط دارد (١٨٦٠، ص ٢٨٦ـ ٢٨٨) قربانی و شیخان (ص ١٩١ـ١٩٢) این متن و بررسی ریاضی آن را از مقالة وپکه به فارسی برگردانیده اند.
ابن اکفانی (ص ٩٣) از کتاب مختصر فی فن الایقاع بوزجانی در موسیقی نام برده است .
آثار برجای ماندة بوزجانی . ١) المجسطی ، یکی از کتابهای مهم بوزجانی در ریاضی و هیئت است که سزگین (ج ٦، ص ٢٢٣) نسخه ای ناقص از آن را در پاریس معرفی کرده است . کندی (ص ٤٨) این کتاب را همان زیج الواضح او می داند که نتیجة رصدهای ابوالوفا و همکارانش در حوالی ٣٦٠ در بغداد بوده است (همانجا). کارا دو وو (ص ٤٠٨ـ٤٧١) مطالب کتاب المجسطی ابوالوفا را بر اساس نسخة پاریس بررسی کرده است . طبق توضیحات او، این کتاب را می توان به سه بخش عمده شامل مثلثات ، به کار بردن دستورهای مثلثاتی دربارة رصدها، و فرضیة سیارات تقسیم کرد (نیز رجوع کنید به قربانی ، ١٣٦٥ ش ، ص ١٦٦)؛ ٢) کتاب فی مایحتاج الیه الصانع من اعمال الهندسه ، کتاب بوزجانی در هندسه که نام آن در الفهرست نیامده است و سزگین (ج ٥، ص ٣٢٤) چند نسخة خطی از آن را معرفی کرده است . این کتاب را، که معمولاً به اختصار اعمال هندسی خوانده می شود، یکبار نجم الدین محمود و ابواسحاق کوبنانی (قربانی ، ص ٦١) و بار دیگر مترجمی ناشناخته تحت عنوان کتاب تجارت به فارسی ترجمه و کمال الدین ابن یونس و محمدباقر یزدی آن را به عربی و فارسی شرح کرده اند (همان ، ص ١٦٢ـ١٦٣؛ استوری ، ج ٢، بخش ١، ص ٢ـ٣). در شرح فارسی محمدباقر یزدی با عنوان فتوحات غیبیه نام این اثر براهین اعمال الهندسیة آمده و پینگری ( ایرانیکا ، همانجا) به نادرست براهین اعمال الهندسیة را رسالة مستقلی از بوزجانی دانسته است . وپکه معتقد است که اعمال هندسی از ابوالوفا نیست ، بلکه یکی از شاگردانش از روی درسهای ابوالوفا آن را پدید آورده است (١٨٥٥، ص ٢١٨ـ٢١٩). وی (١٨٥٥ میلادی ) این کتاب را براساس ترجمة فارسی آن به فرانسه ترجمه و تجزیه و تحلیل کرده است . کراسنووا نیز در ١٩٦٦ ترجمة روسی این کتاب را، بر اساس نسخة استانبول منتشر کرده است . قربانی و شیخان (ص ١١٠ـ١٨١) عکس نسخه ای از این کتاب محفوظ در کتابخانة ایاصوفیه را به طور کامل به چاپ رسانده اند؛ تحریر نه چندان دقیقی نیز از ترجمة نجم الدین محمود و ابواسحاق کوبنانی از این کتاب را علیرضا جذبی با عنوان هندسة ایرانی : کاربرد هندسه در عمل در ١٣٦٩ ش انتشار داده است . سزگین (ج ٥، ص ٢٩٦) و قربانی (١٣٦٥ ش ، ص ٣٤١) نسخه ای از کتاب الحیل الروحانیة و الاسرار الطبیعیة فی دقائق الاشکال الهندسیة ، محفوظ در اوپسالای سوئد، را معرفی کرده ، آن را به ابونصر فارابی نسبت داده اند و احتمال داده اند که بوزجانی در تألیف کتاب فی مایحتاج ... از آن استفاده کرده باشد، اما این نسخه در اصل دستنویسی از کتاب فی مایحتاج ... است که برگهای افزوده به ابتدا و انتهای آن باعث انتساب نادرست آن به فارابی شده است . ٣) کتاب فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب ، مهمترین کتاب ابوالوفا در حساب است که آن را منازل ، یا منازل السبع نیز می نامند (صفدی ، همانجا؛ قربانی ، ١٣٦٥ ش ، ص ١٦١). این کتاب را بوزجانی به نام عضدالدولة دیلمی (بوزجانی ، ١٩٧١، ص ٦٤) تألیف کرده است . سه فصل اول این کتاب دربارة اعمال حساب و مساحت و چهار فصل دیگر آن دربارة صرافی ، تجارت ، مالیات و مانند آن است . سزگین (ج ٥، ص ٣٢٣ـ٣٢٤) چند نسخة خطی از این کتاب را معرفی کرده ، و سعیدان در ١٣٥٠ش / ١٩٧١، این کتاب را بر اساس دو نسخة خطی تصحیح و چاپ کرده است . علاوه بر نسخه هایی که سعیدان (بوزجانی ، ١٩٧١، مقدمه ، ص ٥٦) و سزگین (همانجا) ذکر کرده اند نسخه هایی نیز در دوبلین (کتابخانة چستربیتی ، ج ٧، ص ٦٦) و اسکوریال (روزنفلد، ج ٢، ص ١٧٨) وجود دارد. وپکه (١٨٥٥ میلادی ) عناوین بابهای این کتاب را به زبان فرانسه ترجمه کرده و مدوی نیز قسمتهایی از آن را به روسی برگردانده است (سزگین ، ج ٥، ص ٣٢٤).
در باب آخر (هفتم ) از منزل سوم این کتاب ، بوزجانی به شرح ساخت آلتی برای اندازه گیری فاصله ها، ارتفاع کوهها، عرض رودخانه ها و عمق چاهها و کارهایی از این قبیل پرداخته است (بوزجانی ، ١٩٧١، ص ٢٦٩ـ٢٧٦). این وسیله از عضاده ای با دولِبْنِه تشکیل می شد که بر روی سطحی افقی نصب می شد و بسیاری از کارهای اسطرلاب را انجام می داد و ظاهراً بی شباهت به ربع دیواری نبود؛ ٤) زیج شامل ، یکی از زیجهایی است که آن را به بوزجانی نسبت می دهند (سزگین ، ج ٥، ص ٣٢٤ـ٣٢٥) اما کندی (ص ٢٨) انتساب این کتاب را به بوزجانی رد کرده است . علاءالدین القوشی المنانی شرحی به نام الکامل بر این کتاب نوشته است (سزگین ، همانجا؛ ون دایک ، ص ٢٤٤)؛ ٥) رساله فی ترکیب عدد الوفق فی المربعات ، رساله ای دربارة مربعهای وفقی است که سزگین (ج ٥، ص ٣٢٤) نسخه ای از آن را که در ترکیه محفوظ است ، معرفی کرده است ؛ ٦) رساله فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات و اخذ تفاضلهما ، رساله ای است که بوزجانی در پاسخ پرسش ابوبشر حسن بن سهل منجم تکریتی نوشته است (آستان قدس رضوی ، ج ٨، ص ٣٤٨). نسخة منحصر به فرد این اثر در کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد (همانجا). بوزجانی این رساله را به نام بهاءالدوله ابونصر فیروز (٣٦١ـ٤٠٣)، پادشاه آل بویه ، نوشته است (نسخة خطی این کتاب ، ص ٢)؛ ٧) رسالة الارثماطیقی (سزگین ، همانجا) که آن را المدخل الی صناعة الارثماطیقا (همان ، ج ٥، ص ٤٠٣) و المدخل الحفظی الی صناعة الارثماطیقا (روزنفلد، ج ٢، ص ١٧٧) نیز می نامند. سزگین (ج ٥، ص ٣٢٤) چند نسخه از دستنویسهای این کتاب را معرفی کرده است ؛ ٨) رساله فی معرفة الابعاد بین المساکن ، رسالة کوتاهی است که بوزجانی در آن با دو روش متفاوت فاصلة شهر بغداد تا مکه را تعیین کرده است . از این رساله نسخه ای در مجموعة خطی به نام دستور المنجمین در پاریس نگهداری می شود (آقایانی چاوشی ، ص ١٤٤). آقایانی چاوشی (ص ١٤٣ـ١٥٥) این رساله را بررسی کرده و به پژوهش کندی دربارة این رساله ، با عنوان > «ابوالوفا فاصلة بغداد تا مکه را محاسبه می کند» < ، اشاره نموده است ؛ ٩) رسالة فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک ، که نام کامل آن رسالة الی احمدبن علی بن السکر فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک من قوس النهار و ارتفاع نصف النهار و ارتفاع الوقت است (بوزجانی ، ١٣٦٧، ص ١) و رساله ای است که بوزجانی در پاسخ سؤال احمدبن علی بن السکر برای تعیین اوقات روز از روی ارتفاع خورشید نوشته است . این رساله ، که نسخه ای از آن در هند وجود دارد (سزگین ، همانجا)، در مجموعة الرسائل المتفرقة فی الهیئة للمتقدمین و معاصری البیرونی در ١٣٦٧ در حیدرآباد دکن به چاپ رسیده است و ن . نادر متن آن را از نظر ریاضی مورد بررسی قرار داده است ؛ ١٠) رسالة قوس قزح که سزگین (ج ٦، ص ٢٢٤) نسخه ای از آن را، که در مصر است ، معرفی کرده است ؛ ١١) جواب ابی الوفا محمدبن محمد البوزجانی عما سأله الفقیه ابوعلی بن حارث الحبوبی عن ایجاد مساحة المثلث بدلالة الاضلاع بدون معرفة الارتفاع . این رساله را به نام مساحة المثلث (رجب و کندی ، ص ١٢٨) نیز معرفی کرده اند. روش بوزجانی در این رساله ، یعنی یافتن مساحت مثلث با استفاده از اضلاع آن بدون آنکه ارتفاعش در دست باشد، تکامل یافتة روش ایرن (هرون ) اسکندرانی (قرن اول میلادی ) است . کندی و موالدی (ص ٥٠ ـ٥٣) محتویات این رساله را از نظر هندسی بررسی کرده اند؛ ١٢) رساله ای دربارة انواع عدد و نسبت که آن را با نامهای رساله فی النسب و التعریفات (سزگین ، ج ٥، ص ٣٢٤؛ قربانی ، ١٣٦٥ ش ، ص ١٦٤) و رسالة فی الحساب (نسخة کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ش ٦٦٥٧) و رسالة فی الاصطلاحات الریاضیة (نسخة کتابخانة شخصی حسن نراقی که میکروفیلمی از آن در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران موجود است رجوع کنید به دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد، ج ٢، ص ١٨٧) خوانده اند. این گمان قربانی (١٣٦٥ ش ، همانجا) که این رساله ممکن است جزئی از کتاب مایحتاج الیه الکتاب و العمّال من علم الحساب باشد، صحیح نیست ؛ ١٣) کتاب فی عمل المسطرة و البرکار و الکونیا . روزنفلد (ج ٢، ص ١٧٩) و طوقان (ص ٢٣٠) نسخه ای از آن را در قاهره معرفی کرده اند؛ ١٤)رساله ای در هندسه از بوزجانی متعلق به کتابخانة ظاهریه که در فهرست آن کتابخانه (دارالکتب الظاهریة ، ص ٨٢) شرح مجسطی نامیده شده است . این کتاب در سیزده مقاله نوشته شده و با توجه به عناوین بابهای آن ، ارتباطی با مجسطی بطلمیوس یا بوزجانی ندارد.
منابع :
(١) آستان قدس رضوی . کتابخانه ، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ٨ ، تألیف احمد گلچین معانی ، مشهد ١٣٥٠ش ؛
(٢) جعفر آقایانی چاوشی ، «روش ابوالوفای بوزجانی برای محاسبة فاصلة بغداد تا مکة معظمه »، فرهنگ (ویژة تاریخ علم )، سال ٩ و ١٠، ش ٢٠ـ٢١ (زمستان ١٣٧٥)؛
(٣) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، ج ٧، چاپ محمد یوسف ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) ابن اکفانی ، کتاب ارشاد القاصد الی أسنی المقاصد ، مصر ١٣١٨/١٩٠٠؛
(٥) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، قم ١٣٦٤ش ؛
(٦) ابن عبری ، تاریخ مختصر الدول ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٧) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٨) ابن وردی ، تاریخ ابن الوردی ، قاهره ١٢٨٥؛
(٩) اسماعیل بن علی ابوالفداء، المختصر فی اخبار البشر ، قاهره ١٣٢٥ـ١٣٢٦/١٩٠٧ـ ١٩٠٨؛
(١٠) علی بن محمد ابوحیان توحیدی ، رسائل ابی حیان توحیدی ، چاپ ابراهیم کیلانی ، ( دمشق ، بی تا. ) ؛
(١١) همو، کتاب الامتاع و المؤانسة ، چاپ احمد امین و احمد زین ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٢) محمدبن احمد ابوریحان بیرونی ، الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة ، چاپ ادوارد زاخائو، لایپزیگ ١٩٢٣؛
(١٣) همو، رسائل البیرونی : افراد المقال فی امر الظلال ، حیدرآباد دکن ١٣٦٧/ ١٩٤٨؛
(١٤) همو، کتاب القانون المسعودی ، حیدرآباد دکن ١٣٧٣ـ ١٣٧٥/ ١٩٥٤ـ١٩٥٦؛
(١٥) همو، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن ، ترجمة احمد آرام ، تهران ١٣٥٢ش ؛
(١٦) ابونصر عراق ، رسائل ابی نصر منصوربن عراق الی البیرونی : القسی الفلکیة ، حیدرآباد دکن ١٣٦٧؛
(١٧) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٨) محمدبن محمد بوزجانی ، رسالة فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک ، حیدرآباد ١٣٦٧؛
همو، رسالة فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات ، نسخة
(١٩) خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، ش ١/٥٥٢١؛
(٢٠) همو، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب »، در تاریخ علم الحساب العربی ، ج ١، چاپ احمد سلیم سعیدان ، ( عمان ١٩٧١ ) ؛
(٢١) همو، المجسطی ، نسخة خطی کتابخانة ملی فرانسه ، ش ٢٤٩٧؛
(٢٢) دارالکتب الظاهریة ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة : الریاضیات ، وضعه محمد صلاح عایدی ، دمشق ١٣٩٣/١٩٧٣؛
(٢٣) دانشگاه تهران . کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، فهرست میکروفیلمهای کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران ، ج ٢، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٢٤) دانشنامة ایران و اسلام ، زیرنظر احسان یارشاطر، ذیل «ابوالوفای بوزجانی » (از هاینریش سوتر)؛
(٢٥) جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ٤٨٧١»، مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ٥، ش ١ و ٢ (١٩٨١)؛
(٢٦) زندگینامة علمی دانشوران ، زیرنظر احمد بیرشک ، تهران ١٣٦٩ ش ـ ، ذیل «بوزجانی » (از آ. پ . یوشکه ویچ )؛
(٢٧) م .ر. صدیقی ، «ریاضیات و نجوم »، ترجمة احمد آرام در تاریخ فلسفه در اسلام ، به کوشش میان محمد شریف ، تهیه و گردآوری ترجمة فارسی زیرنظر نصرالله پورجوادی ، تهران ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ ش ؛
(٢٨) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ١، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ١٣٨١/١٩٦٢؛
(٢٩) قدری حافظ طوقان ، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٩٦٣ ) ؛
(٣٠) ابوالقاسم قربانی ، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی : تحریری نوین از بیرونی نامه ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٣١) همو، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی : از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٣٢) ابوالقاسم قربانی و محمدعلی شیخان ، بوزجانی نامه : شرح احوال و آثار ریاضی ابوالوفا بوزجانی ریاضیدان و منجم بزرگ ایرانی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٣٣) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء ، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(٣٤) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١؛
(٣٥) چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣٦) جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه : انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی ، ترجمة محمد سعید حنایی کاشانی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٣٧) ادوارد استوارت کندی ، پژوهشی در زیجهای دورة اسلامی ، ترجمة محمد باقری ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٣٨) ادوارد استوارت کندی و مصطفی موالدی ، «ابوالوفاء البوزجانی و نظریة ایرن الاسکندرانی »، مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ٣، ش ١ (١٩٧٩)؛
(٣٩) غلامحسین مصاحب ، حکیم عمرخیام به عنوان عالم جبر ، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(٤٠) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش ؛
(٤١) کارلو آلفونسو نالینو، تاریخ نجوم اسلامی ، ترجمة احمد آرام ، تهران ?( ١٣٤٩ ش ) ؛
(٤٢) محمدبن محمد نصیرالدین طوسی ، کشف القناع عن اسرار شکل القطاع ، نسخة خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، ش ٥٣٩١؛
(٤٣) ادوارد ون دایک ، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/١٨٩٦، چاپ افست قم ١٤٠٩؛
(٤٤) یحیی بن ابی منصور، الزیج المأمونی الممتحن ، چاپ عکسی از روی نسخة خطی کتابخانة اسکوریال ، چاپ فؤاد سزگین ، فرانکفورت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
Abu Rayhan B ¦âru ¦n ¦â, Kita ¦b Maqa ¦l i ¦d ـ i lm al-hay ف a: la trigonomإtrie sphإrique chez les Arabes de l'Est ب la fin du
(٤٥) x e siةcle , ed. and trans. by Marie-Thإrةse Debarnot, Paris ١٩٨٥;
(٤٦) Muh ¤ammad b. Dja ¦b ¦âr Batta ¦n ¦â, A l-Batta ¦n i ¦sive Albatenii Opus astronomicum... , Arabice , ed. C. A. Nallino, Rome ١٨٩٩;
(٤٧) Carra de Vaux, "L'Almajeste d'Abu ¦lwإfa al Buzdja ¦ni", JA (١٨٩٢);
(٤٨) The Chester Beatty Library, A handlist of the Arabic manuscripts , by Arthur J. Arberry, vol. VII, Dublin ١٩٦٤;
(٤٩) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Abu'l-Wafa ¦ ÝMoh ¤ammad b. Moh ¤ammad Bu ¦zja ¦n ¦â", (by D. Pingree);
(٥٠) B. A. Rozenfeld, Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekonva i ikh trudi ( VIII th -XVII th cent. ), Moscow ١٩٨٣;
(٥١) Ayd ân Say âl â, The observatory in Islam , Ankara ١٩٦٠;
(٥٢) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤;
(٥٣) C. A. Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , vol. II, pt. I, London ١٩٧٢;
(٥٤) M. F. Woepcke, "Analyse et extrait d'un recueil de construction gإomإtriques par Aboأl Wafہ", JA (١٨٥٥);
idem, "Sur une mesure de la circonfإrence du cercle, due aux astronomes arabes, et fondإe sur un calcul d'Aboأl Wafہ", JA (١٨٦٠).
/ فرید قاسملو /