پارس آباد ، شهرستان و شهری در استان اردبیل .

١) شهرستان پارس آباد (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٨٨٧ ، ١٣٨ تن ). در شمال غربی شهرستان اردبیل در دشت مغان * واقع شده و از شمال و مشرق با جمهوری آذربایجان هم مرز است . شهرستانهای بیله سوار * و گرمی * در جنوب آن قرار دارند. از مغرب به درّه رود و اراضی شهرستان اهر (آذربایجان شرقی ) محدود می شود. مشتمل است بر دو بخش مرکزی و اصلاندوز، پنج دهستان ، و شهرهای پارس آباد و اصلاندوز. * قلة اصلاندوز با ارتفاع حدود ٦٥٠ متر، بلندترین نقطة آن است . آب و هوای این ناحیه ، معتدل و نیمه مرطوب است . آب زراعی آن از طریق رود مرزی ارس و درّه رود تأمین می شود (جعفری ، ج ٢، ص ٢٢٢، ٣٣١؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣، ص ٤١).

این شهرستان از دیرباز محل قشلاق تیره هایی از طوایف شاهسَوَن بوده است ( رجوع کنید به شهبازی ، ص ١٤٠). اهالی آن عمدتاً به کشاورزی ، دامداری و صنایع کارخانه ای اشتغال دارند. گلیم بافی و قالی بافی نیز از دیرباز در آنجا رواج داشته است .

در این شهرستان معدن سیلیس وجود دارد (سازمان برنامه و بودجة استان اردبیل ، ص ٣٣٤). این ناحیه به دلیل آب و هوای مساعد و زمین حاصلخیز، یکی از قطبهای کشاورزی ایران به شمار می آید (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣، ص ٤١ـ٤٢؛ نوبان ، ص ١٢٩). این شهرستان ٠٠٠ ، ١٥٠ هکتار مرتع دارد که به سبب غنی بودن آنها، دامداری نیز در آنجا از رونق بسیاری برخوردار است . از جمله محصولات کشاورزی آن گندم ، جو، ذرت ، برنج ، تره بار، بنشن ، سویا، چغندرقند و میوه است که بخشی از آنها صادر می شود (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣، ص ٤١؛ سازمان برنامه و بودجة استان اردبیل ، ص ٢٩٩). غله ، بنشن ، دانه های روغنی ، تره بار و فرآورده های دامی از جمله صادرات آنجاست (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣، ص ٤٣).

از ١٣١٤ یا ١٣١٥ش ، بررسی امکانات کشاورزی ، در ناحیه ای که امروزه پارس آباد نامیده می شود، آغاز شد. در ١٣٢٧ش مقداری از زمینهای منطقه برای اجرای طرحهای عمرانی و اسکان عشایرِ شاهسون ، در اختیار سازمان برنامه قرار گرفت . در همان سال ، شرکت دولتی «شیار آذربایجان » تشکیل شد و عملیات مکانیزة دیمی را ( در حوالی اصلاندوز ) تجربه کرد که به نتیجة مطلوب نرسید. به منظورِ اشاعة زراعت آبی در آنجا، برای بخشی از اراضی ، شبکة آبیاری احداث شد. در ١٣٣٠ ش برای ایجاد آبراهه (کانال ) اقداماتی شد و در ١٣٣٢ ش شبکة آبیاریِ حدود چهار هزار هکتار زمین آمادة بهره برداری گردید. در ١٣٣٨ ش نیز طرح بزرگتری برای ساختمان آن به پایان رسید و از همین تاریخ ، از ٦٠٤ ، ١٨ هکتار زمین در دشت مغان بهره برداری شد و چهارهزار خانوار از عشایر محلی اسکان یافتند و ضمن دامداری به کشاورزی پرداختند (شرکت سهامی کشت و صنعت و دامپروری مغان ، ص ٤ـ٥؛ نیز رجوع کنید به قاسمی ، ج ١، ص ٢٣٨ـ ٢٤١). بین سالهای ١٣٤٤ تا ١٣٤٩ش ، سد انحرافی «میل و مغان » در ٥٣ کیلومتری مغرب شهر پارس آباد، احداث شد. در ١٣٥٣ش قانون تأسیس شرکت «کشت و صنعت و دامپروری مغان » به تصویب رسید (شرکت سهامی کشت و صنعت و دامپروری مغان ، ص ٦؛ قاسمی ، ج ١، ص ٢٤٣). بعد از انقلاب اسلامی (١٣٥٧ ش )، عمران بخشی از زمینهای مرتفعتر از آبراهه ها، به مساحت ٧٧٧ ، ١٨ هکتار، به شرکت «ملی کشت و صنعت دامپروری پارس » با سرمایة دولتی واگذار شد (قاسمی ، ج ١، ص ٢٦٧). شهرستان پارس آباد با ایجاد کارخانه های مهمی چون کارخانة قند مغان ، پنیرسازی ، پنبه پاک کنی ، کمپوت سازی و بخصوص با تأسیس مجتمع کشت و صنعت در ١٣٤٨ش ، رو به توسعه گذاشت و از مراکز مهم جذب جمعیت شد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣، ص ٤٢). در ١٣٧٦ ش پارس آباد، بعداز شهرستان اردبیل ، دومین تولیدکنندة گوشت قرمز استان بود و اکنون دو سردخانه دارد (سازمان برنامه و بودجة استان اردبیل ، ص ٢٨٧، ٣٦٤).

پارس آباد از لحاظ تقسیمات اداری و سیاسی ، سابقاً بخشی در شهرستان مغان در استان آذربایجان شرقی بود که مرکز آن شهر پارس آباد بود (ایران . وزارت کشور، ص ١١). در ١٣٧٠ش شهرستان شد و با تشکیل شدن استان اردبیل در ١٣٧٢ش یکی از شهرستانهای آن گردید (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ٨؛ ایران . قوانین و احکام ، ص ٢٤ـ٢٥).

برخی از آثار باستانی این شهرستان عبارت است از: قلعة اولتان در دوازده کیلومتری جنوب غربی شهر پارس آباد، متعلق به دورة اشکانی ؛ و نُه گورستان که قدمت آنها به هزارة اول پیش از میلاد می رسد؛ و تپه ای ، متعلق به هزارة سوم و چهارم پس از میلاد، که پس از تاجگذاری نادرشاه افشار در آن محل ، به تپه نادر معروف شد (ترابی طباطبائی ، ص ٦٦٢ـ٦٦٤؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، همانجا).

٢) شهر پارس آباد (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٤٨٥ ، ٦٠ تن ). در شمال شهرستان پارس آباد، در ١١٤ کیلومتری شمال شهر گرمی در دشت قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا ٣٢ متر است . از طریق بیله سوار و گرمی با مرکز استان (اردبیل )، و از طریق مشکین شهر با اهر در استان آذربایجان شرقی

ارتباط دارد. آب و هوای آن معتدل و نیمه مرطوب است . بیشترین درجة حرارت آن در تابستان ْ٣٩ و کمترین آن در زمستان ْ٣-، و میانگین بارش سالانة آن حدود ٣٦٠ میلیمتر است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، همانجا). رود ارس در جانب شمالی شهر جریان دارد و آب آشامیدنی اهالی ، از طریق آبراهه ، از این رود تأمین می شود. در حدود ده کیلومتری شهر، دریاچه ای احداث شده است که در مغرب و مشرق آن ،

دو شهرک مسکونی برای کارکنان شرکت کشت و صنعت مغان بنا کرده اند ( رجوع کنید به شرکت سهامی کشت و صنعت و دامپروری مغان ، ص ٢٤).

پیشینه . پارس آباد، آبادی کوچکی بود در منطقة قشلاقی ایلانْلیق (مارستان ) در نزدیکی قشلاق محمدرضالو (٦٢ کیلومتری شمال غربی بیله سوار) که مهندس پارسا آن را احداث کرد و ابتدا پارساآباد و سپس پارس آباد نام گرفت (نوبان ، همانجا؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ؛ ج ٣، ص ٤٢؛ قاسمی ، ج ١، ص ١٦٢). در ١٣٤٦ ش این آبادی به شهر تبدیل شد و برای مدت کوتاهی مغانشهر نامیده شد (قاسمی ، همانجا). در ١٣٤٨ ش یکی از شهرهای معتبر استان گردید (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، همانجاها). گفته شده است که در گذشته مرکز شهر پارس آباد با نزدیکترین قشلاقهای مسکونی (محمدرضالو و بالابیگلو) یک و نیم تا سه کیلومتر فاصله داشت اما با توسعة تدریجی شهر و تشکیل شهرداری ، هر دو قشلاق در پارس آباد ادغام شدند (ایوب عابدی ، مصاحبة مورخ ١٤ دی ١٣٧٤). در ١٣٥٥ش طرح جامع باغهای میوه ، در پانزده کیلومتری شهر پارس آباد در زمینی به مساحت شش هزار هکتار اجرا شد و به ثمر رسید، به طوری که سالانه مقدار زیادی میوه از آن برداشت می شود (قاسمی ، ج ١، ص ٢٥٥ـ٢٥٦؛ شرکت سهامی کشت و صنعت و دامپروری مغان ، ص ١٩). امروزه شهر پارس آباد محور برنامه های اجرایی توسعة «کشت و صنعت مغان » است .

منابع :
(١) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین سال ١٣٧٢ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٣ ش ؛
(٢) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٣) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تاسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
جمال ترابی طباطبائی ،

(٤) آثار و ابنیة تاریخی شهرستانهای اردبیل ، ارسباران ، خلخال ، سراب ، مشکین شهر، مغان ، در آثار باستانی آذربایجان ، ج ٢، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٥) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
سازمان برنامه و بودجة استان اردبیل . معاونت

(٦) آمار و اطلاعات ، آمارنامة استان اردبیل ١٣٧٦ ، اردبیل ١٣٧٨ ش ؛
(٧) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣: استپانکرت ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٨) شرکت سهامی کشت و صنعت و دامپروری مغان ، آشنائی با دشت مغان و برنامه های شرکت سهامی کشت و صنعت و دامپروری مغان ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٩) عبدالله شهبازی ، مقدمه ای بر شناخت ایلات و عشایر ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٠) احد قاسمی ، مغان نگین آذربایجان ، ج ١: جغرافیای شهرستانهای پارس آباد، بیله سوار و گرمی ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(١١) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٢) نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ ش ؛
(١٣) مهرالزمان نوبان ، نام مکانهای جغرافیایی در بستر زمان ، ( تهران ) ١٣٧٦ ش .

/ عبدالله عبداللهی فرد /