حسن كيادِه (كياشهر كنونى) ، بخش و شهرى بندرى در شهرستان آستانه اشرفيه در استان گيلان.

حسن‌كياده در نيمه اول قرن نهم به دستور حسن كيا كارگيابن سيدحيدر كيا (متوفى ٨٤٤) احداث، و به‌نام وى خوانده شد (فقيه محمدیجلالى، ج ١، ص ٤٠١؛ نيز رجوع کنید به مهدوى لاهيجانى، ص ١٨٧). از وقايع مهمى كه در حسن‌كياده رخ داد، شكست مدعيان سلطنت و شورشيان اين ناحيه از قواى شاه‌طهماسب اول صفوى در ٩٧٩ بود (روملو، ج ٣، ص ١٤٧٣ـ١٤٧٦؛ رابينو، ص ٤٣٧؛ قس فومنى، ص ٥٩، كه نوشته است اين واقعه در ١٢ ربيع‌الاول ٩٧٧ رخ داد). نام حسن‌كياده در شرح درگيريهاى نيروهاى دولتى و روسها با مجاهدان جنگل نيز مشاهده میشود (رجوع کنید به پاينده، ص ٣٥٥). لوئى رابينو، كه از ١٣٢٤ تا ١٣٣٠ در ايران به‌سر برده، لاهيجان را يكى از بخشهاى نوزده‌گانه ولايت گيلان با هفت بلوك و حسن‌كياده را در بلوك لَشتِ نشاء آن ضبط كرده (ص ٥٧ـ٥٨، ٣٠٦ـ٣٠٧، ٣٣٢) و گفته است كه ماليات ساليانه آن ١٠، ٦٥٨،١ قران است. در زمان او، حسن‌كياده صيدگاه بزرگى در دهانه سفيدرود داشت. وى ارزش كالاهايى را كه از روسيه، از طريق بندر حسن‌كياده وارد میشد، در يك سال (از محرّم ١٣٢٣ تا محرّم ١٣٢٤) ٤٠٠، ١٣٢ فرانك (هر ٢٥ فرانك = ٥٩ قران) و ارزش كالاهاى صادره به روسيه را ٢٥٠، ٨٩٣، ٣٦٦فرانك ضبط كرده است (ص ٢٥٧ـ ٢٥٨، ٣٣٢). رابينو خاطرنشان ساخته كه صيدگاه و بندر حسن‌كياده و صادرات آن درگذشته در دست بلژيكيها بوده و به نظر او، صيدگاه حسن‌كياده مهم‌تر از چمخاله بوده است. در اين صيدگاه، در فصل بهار ماهى خاويار صيد می شد و سردخانه جديدى در آن احداث كرده بودند و همه كارهاى صيدگاه، در زمينه‌هاى نجارى و قايق‌سازى و چليك و بشكه‌سازى، با چوبهايى كه از روسيه می آوردند، در خود صيدگاه انجام می گرفت (ص٦٠، ٣٠٣، پانويس). در زمان قاجار، گروهى از كردهاى تبعيدى، در اين منطقه سكونت كردند و همراه با تركهاى مهاجر و ساكنان اوليه آن، كه گيلك بودند، ساكنان كنونى شهر را تشكيل دادند (فقيه محمدى جلالى، ج ١، ص ٣٩٤).

حسن‌كياده در ١٣٠٩ش به شهر بدل شد (ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٢ش، ذيل «استان گيلان»). در كتاب اسامى دهات كشور (ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت‌احوال، ج ١، ص ٣٣)، نام آن به عنوان قصبه‌اى در دهستان آستانه شهرستان لاهيجان ضبط شده است و رزم‌آرا در حدود ١٣٢٨ش حسن‌كياده را يكى از دهستانهاى سه‌گانه بخش آستانه شهرستان لاهيجان، واقع در مصب سفيدرود، با چهارمحله به نامهاى بالامحله، ميان‌محله، سردهنه و موسی چاى معرفى كرده و نوشته است ساكنان آن شيعه‌مذهب‌اند و به گيلكى، فارسى و تركى سخن می گويند (ج ٢، ص ٩١).

١) بخش كياشهر. در ٤ بهمن ١٣٤٣، شهر بندرى و بخش حسن‌كياده فرحناز ناميده شد (اصلاح عربانى، ص٤٠) و در ٢١ ارديبهشت ١٣٥٩، نام آنها به كياشهر تغيير يافت (ايران. وزارت كشور. معاونت برنامه‌ريزى و خدمات مديريت، ص ١٥).

در تقسيمات‌كشورى جمهوریاسلامیايران، از بخش كياشهر به‌مركزيت بندر كياشهر نام برده شده كه داراى يك شهر (كياشهر) و دو دهستان به نامهاى دهگاه/ دهكاه (به مركزيت دهگاه) و كياشهر (به مركزيت دهسر) است (ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٢ش، همانجا؛ همو، ١٣٨٥ش، ذيل «استان گيلان»؛ نيز رجوع کنید به نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران).

رشته‌كوه البرز در جنوب اين بخش امتداد دارد. سفيدرود* از ميان آن می گذرد و به درياى خزر می پيوندد (كيهان، ج ١، ص٦٨؛ ستوده، ج٢، ص ١٥٥؛ محمودى، ص ٩٨). حشمت‌رود (از شعبات سفيدرود) نيز در اين بخش جارى است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ١٦، ص ٦٢) و براى رفع مشكل كم‌آبى، سدى از نوع انحرافى خاكى روى آن احداث شده است (افشين، ج ٢، ص ١٢١ و پانويس). رود ديگر در اين بخش، رود حسن كياده به عمق دوازده ساچين (هر ساچين = ٩٤٩ر١ متر) است (خودزكو، ص ٥٢). سرچشمه اين رود از آب باران است و نهر حسن كياده نيز ناميده شده است (بولر، ص ٢٥؛ رزم‌آرا، همانجا).

در سواحل بخش كياشهر، خروج گازهاى قابل اشتعال از دل خاك، گزارش و تأييد شده است (رياضى ضيابرى، ص ٢٩٣). در سرشمارى ١٣٧٥ش، جمعيت بخش ٣١٣، ٢٣تن بوده است (مركز آمار ايران، ١٣٧٦ش الف، ص ٢).

بيشتر اهالى اين بخش به كشاورزى و صيادى اشتغال دارند. از محصولات آن برنج، تره‌بار و بادام‌زمينى است. پرورش كرم ابريشم نيز در آنجا متداول است. صنايع‌دستى بخش شامل بافتن تور ماهيگيرى و حصير و سبد، و ساخت جارو و قاشق و كاسه‌هاى چوبى است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجا؛ فقيه محمدی جلالى، ج ١، ص ٣٩٥). از گذشته، در اين بخش سيب‌زمينى، چاى،ذرت و كنف كشت می شده‌است (ايران.وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت‌احوال، ج ١، ص ١٤٦؛ رزم‌آرا، همانجا؛ رابينو، ص٣٠٢). در كياشهر سه بازار هفتگى داير است. در اين بخش، در ماههاى محرّم و صفر مراسم عزادارى خاصى برگزار می شود (رجوع کنید به فقيه محمدجلالى، ج ١، ص ١٢٩، ١٤٥، ٢٢١). اماكن قديمى بخش كياشهر عبارت‌اند از : بقعه سه برادران در روستاى سالكده؛ بی بی هيبت در روستاى دهسر (پوراحمد جكتاجى، ص ٥٧٧؛ فقيه محمدى جلالى، ج ٢، ص ١٤٩، ١٦٢)؛ بقعه آقاسيدابوجعفر در گورستان عمومى كياشهر، كه به شهيدمزار و امامزاده آقاسيد نيز معروف است (رابينو، ص ٣٣٢؛ رزم‌آرا، همانجا؛ ستوده، ج ٢، ص ١٩٨)؛ و بقعه سيدزكريابن امام موسی الكاظم در ميانكوى حسن‌كياده (ستوده، ج ٢، ص ١٩٧).

٢) شهر بندرى كياشهر، مركز بخش كياشهر. در نزديكى مصب سفيدرود در ٢٧- مترى از سطح دريا، در شمال بخش و ١٨ كيلومترى آستانه اشرفيه واقع است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ١٦، ص ٦٢ـ٦٣؛ فقيه محمدى جلالى، ج ١، ص ٣٩٣؛ نيز رجوع کنید به نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران). بيشترين دماى آن در تابستان ْ٣٦، كمترين آن در زمستان ْ٣ سانتيگراد، و مقدار بارش ساليانه شهر حدود ٦٤٠، ١ميليمتر است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ١٦، ص ٦٣؛ نيز رجوع کنید به سازمان هواشناسى كشور، ص ٥٦٦). در سرشمارى عمومى ١٣٧٥ش، كياشهر ١٣٣، ١٤تن جمعيت داشته است (مركز آمار ايران، ١٣٧٦ش ب، ص هشتادوسه).

منابع :
(١) ابراهيم اصلاح عربانى، «گيلان در تقسيمات كشورى»، در كتاب گيلان، به سرپرستى ابراهيم اصلاح عربانى، ج ١، تهران: گروه پژوهشگران ايران، ١٣٧٤ش؛
(٢) يداللّه افشين، رودخانه‌هاى ايران، تهران ١٣٧٣ش؛
(٣) ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب اسامى دهات كشور، ج ١، تهران ١٣٢٩ش؛
(٤) ايران. وزارت كشور. معاونت برنامه‌ريزى و خدمات مديريت، تغيير نام واحدهاى تقسيمات كشورى و عوارض طبيعى از ابتداى انقلاب اسلامى تا پايان فروردين ماه ١٣٦٥، (تهران ١٣٦٥ش)؛
(٥) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى: آذر ١٣٨٥، (تهران ١٣٨٥ش)؛
(٦) همو، نشريه اسامى عناصر و واحدهاى تقسيماتى (به همراه مراكز)، تهران ١٣٨٢ش؛
(٧) الكساندر بولر، سفرنامه بهلر: جغرافياى رشت و مازندران، چاپ علی اكبر خداپرست، تهران [?١٣٥٤ش[؛
(٨) محمود پاينده، خونينه‌هاى تاريخ دارالمرز: گيلان و مازندران، رشت ١٣٧٠ش؛
(٩) محمدتقى پوراحمد جكتاجى، «بقاع متبركه و اماكن مذهبى گيلان»، در كتاب گيلان، همان؛
(١٠) آلكساندر خودزكو، سرزمين گيلان، ترجمه سيروس سهامى، تهران ١٣٥٤ش؛
(١١) رزم‌آرا؛
(١٢) حسن روملو، احسن التواريخ، چاپ عبدالحسين نوائى، تهران ١٣٨٤ش؛
(١٣) حسين رياضى ضيابرى، «پتانسيلهاى معدنى گيلان»، در كتاب گيلان، همان؛
(١٤) سازمان هواشناسى كشور، سالنامه آمارى هواشناسى : ٧٦ـ ١٣٧٥، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٥) منوچهر ستوده، از آستارا تا اِستارباد، تهران ١٣٤٩ش ـ ؛
(١٦) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج١٦: رشت، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٧١ش؛
(١٧) محمدمهدى فقيه محمدجلالى، سيماى كوچان: بررسى تاريخ، جغرافيا، اقتصاد و معرفى مشاهير علم و ادب، آثار تاريخى، مذهبى و سياحتى آستانه اشرفيه و بندر كياشهر، قم ١٣٨٣ش؛
(١٨) عبدالفتاح فومنى، تاريخ گيلان: در وقايع سال‌هاى ٩٢٣ـ١٠٣٨ هجرى قمرى، چاپ منوچهر ستوده، تهران ١٣٤٩ش؛
(١٩) مسعود كيهان، جغرافياى مفصل ايران، تهران ١٣١٠ـ ١٣١١ش؛
(٢٠) فرج‌اللّه محمودى، «سيماى طبيعى و زمين‌شناسى گيلان»، در كتاب گيلان، همان؛
(٢١) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن١٣٧٥: شناسنامه آباديهاى كشور استان گيلان، شهرستان آستانه اشرفيه، تهران ١٣٧٦ش الف؛
(٢٢) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن ١٣٧٥: نتايج تفصيلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش ب؛
(٢٣) محمد مهدوى لاهيجانى، جغرافياى گيلان، نجف ١٣٨٩/ ١٩٦٩؛
(٢٤) محمدتقى ميرابوالقاسمى، «بازارهاى هفتگى گيلان»، در كتاب گيلان، همان، ج ٣؛
(٢٥) نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران، مقياس ٠٠٠، ٥٠٠،١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور، ١٣٨٣ش؛

(٢٦) Hyacinth Louis Rabino, Les provinces Caspiennes de la Perse: Le Guilan , Paris ١٩١٧.

/ معصومه رضازاده‌شفارودى /

تصاویر این مدخل:
بقعه آقا سید ابو جعفر منبع :عباس عربزاده ، گیلان رویای سبز ایران (مجموعه عکس) ، تهران ١٣٨٥ش ،ص ١٠٦