تویسرکان ، شهرستان و شهری در استان همدان .

١) شهرستان تویسرکان . در ناحیة مرکزی استان همدان واقع است . از شمال به شهرستانهای همدان و کبودرآهنگ ، از مشرق به شهرستان ملایر، از جنوب به شهرستان نهاوند و از مغرب به شهرستانهای کنگاور (در استان کرمانشاه ) و اسدآباد محدود، و مشتمل است بر دو بخش مرکزی و قِلقِل رود، هفت دهستان و سه شهر تویسرکان (مرکز شهرستان )، سِرکان و فَرسفَج .

مهمترین کوههای این شهرستان عبارت اند از: خان گورْمَز/ خان گُرمَز (بلندترین قله : ح ٨٥٣ ، ٢ متر)، چشمه دره (بلندترین قله : ح ٣٥٠ ، ٢ متر)، چالاب (بلندترین قله : ح ١٠٠ ، ٢ متر)، سیاه کوه و سیاه کمر (بلندترین قلة هر دو: ح ١٠٠ ، ٢ متر؛ جعفری ، ج ١، ص ١٨٤، ١٩٢، ٢١٢، ٣٤٣ـ٣٤٤). رود دایمی خرّم رود به طول حدود ٣٨ کیلومتر از ریزابه های قره چای در مسیر جنوب غربی ، و قلقل رود به طول حدود پنجاه کیلومتر از ریزابه های گاماساب / گاماسیاب ــ که خود ریزابه ای به نام کُرزان رود دارد ــ از رودهای مهم شهرستان تویسرکان اند (همان ، ج ٢، ص ٢٠٧، ٣٣٦ـ٣٣٧؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٧، ص ١٠٤).

پوشش گیاهی تویسرکان شامل درختان چنار، تبریزی ، اقاقیا، سنجد و نارون و گیاهانی نظیر ریواس ، بومادران ، گل گاوزبان ، شیرین بیان ، گون و کاسنی است که کاربرد دارویی و صنعتی دارند. تویسرکان زیستگاه مناسب جانورانی از قبیل کَل ، گرگ ، روباه ، گورکن ، گراز، پلنگ و یوزپلنگ ، عقاب ، قوش ، کبک ، قرقاول ، درنا و تیهوست .

منابع آب کشاورزی و آب آشامیدنی تویسرکان بیشتر چشمه ها و چاههای عمیق و نیمه عمیق و قناتهاست . مهمترین محصولات کشاورزی آن گندم ، جو، بنشن و محصولات جالیزی ، چغندر قند، پیاز و سیب زمینی و فرآورده های باغی از قبیل زردآلو، هلو، گلابی و گردوست .

منابع معدنی نظیر سنگ گرانیت ، سیلیس ، سنگ چینی ، سنگ گچ ، سنگ آهک و سنگ مرمر در تویسرکان وجود دارد (مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ٣٦٨). مهمترین صنایع این شهرستان صنایع ماشینی ، فیلترسازی ، تولید مایعات پاک کننده ، نساجی ، صنایع غذایی (تولید آرد) و صنایع ساختمانی است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ٢، ص ١٣٢٩). مهمترین صنایع دستی آن قالی و گلیم و گیوه است که صادر می شود. منبت کاری نیز از صنایع دستی آنجاست ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٧، ص ١٠٥). پرورش دام و زنبورعسل در این شهرستان رایج است (مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ٣٦٧).

جمعیت شهرستان تویسرکان در سرشماری عمومی ١٣٧٥ش ، ٩٥٤ ، ١١٨ تن بوده است که از آن میان ٣٠٨ ، ٤٣ تن ، (ح ٣٦%) شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند. مردم تویسرکان شیعة دوازده امامی اند و به ترکی و فارسی (باگویش لکی ) تکلم می کنند. طوایفی از ایل تُرکاشوَند * به نامهای علی مرشد، علی جانی ، سلیمانی و رحمتی در این شهرستان زندگی می کنند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٧، ص ١٠٤).

بر اساس قانون تقسیمات کشوری در ١٣١٦ ش ، تویسرکان ـ ملایر از بخشهای شهرستان ملایر در استان پنجم (کردستان ) بود. تویسرکان تا ١٣٢٨ ش ، مدتی جزو ولایت ثلاث شد وسپس به صورت فرمانداری مستقل در آمد و در این سال شهرستان شد (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ٩٧؛
ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، ص ١١٤). بر اساس تقسیمات کشوری ١٣٥٥ ش ، شهرستان تویسرکان مشتمل شد بر یک بخش حومه به مرکزیت شهر تویسرکان ، چهار دهستان به نامهای حومه و قلقل رود و کرزان رود و خرم رود، و سه شهر تویسرکان و سرکان و سرابی . بر اساس تصویبنامة هیئت وزیران در ١٣٦٦ش ، سه دهستان دیگر به آن اضافه شد (ایران . قوانین و احکام ، ص ٦٨٣ـ٦٨٤). شهرستان تویسرکان در تقسیمات کشوری ١٣٧١ ش ، فقط دو شهر به نامهای تویسرکان و سرکان داشت و در ١٣٧٩ ش ، شهر فرسفج نیز جزو آن شد.

مهمترین آثار باستانی و تاریخی تویسرکان عبارت اند از: تپه های باستانی باباکمال در دهستان کمال رود، که آثار به دست آمده در آن متعلق به چهار هزار سال قبل از میلاد است (مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ٦٦)؛
بقایای شهری قدیمی متعلق به دورة ساسانیان در ولاشجرد/ بلاشگرد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٧، ص ١٠٥)؛
کاروانسرای معروف شاه عباسی در ده کیلومتری جنوب غربی شهر تویسرکان متعلق به دورة صفوی (مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ٢٣٧، ٢٣٩)؛
پل قدیمی فرسفج در نزدیکی کاروانسرای شاه عباسی بر روی رودخانة قلقل رود به طول تقریبی شصت متر و عرض هشت متر (همان ، ج ١، ص ٢٤٣، ٢٤٥)؛
مقبرة ابومِحجَن ثقفی ، شاعر مشهور مُخَضْرم (متوفی ٣٠ هجری )، معروف به پیر کمربسته ، در جنوب غربی شهر سرکان (همان ، ج ١، ص ٢٠٨ـ٢٠٩)؛
بقعة امامزاده ابراهیم ، از نوادگان امام موسی بن جعفر علیه السلام ، در چهارده کیلومتری شهر تویسرکان ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا؛
مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ١٤٣).

٢) شهر تویسرکان ، مرکز شهرستان . در حدود ٩٣ کیلومتری جنوب شهر همدان و در مسیر راه اصلی ملایر ـ اسدآباد، در ارتفاع ٧٨٠ ، ١ متری ، قرار گرفته است . شهر تویسرکان با کوههای ساری آب در مشرق ، چشمه دره در جنوب ، سیاه کوه در شمال غربی و کوه قصر در شمال شرقی احاطه شده است . کرزان رود در شمال غربی و خرم رود در وسط شهر جریان دارند. آب و هوای آن نسبتاً سرد و خشک است . بیشترین دمای آن حدود ْ٣٢ در تابستان ، کمترین آن ْ١٥- در زمستان ، و میانگین بارش سالانة آن حدود ٣١٠ میلیمتر است . تویسرکان در ١٣١٠ش تبدیل به شهر شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، همانجا). در سرشماری ١٣٧٥ش ، جمعیت آن ٨٨٦ ، ٣٧ تن ذکر شده است .

مهمترین آثار قدیمی شهر عبارت اند از: آرامگاه حَبَقوقِ نبی علیه السلام ، از انبیای بنی اسرائیل ، که حدود ٢٦٠٠ سال قدمت دارد؛
آرامگاه میررضی الدین آرتیمانی (متوفی ١٠٠٥)، از عرفا و شعرای دورة صفوی ، واقع در شمال شرقی شهر (مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ١٩٥، ٢٢٢، ٢٢٦)؛
مدرسة شیخعلی خان زنگنه (متوفی ١١٠١؛
وزیر شاه سلیمان صفوی ) که در حدود ١٠٩٠ به دستور وی ساخته شد (همان ، ج ١، ص ٢٣٣)؛
بازار سرپوشیده یا راسته بازار، از بناهای دورة صفوی ، که بیش از ٣٥٠ سال قدمت دارد (همان ، ج ١، ص ٢٤٧)، ظاهراً در دورة قاجار قسمت اعظم این بازار رو به ویرانی نهاده بود، ولی به همت میرزا رضا قلی خان کلانتر و میرزا ابدال خان ، دوباره مرمت شد (همانجا؛
اعتمادالسلطنه ، ج ١، ص ٨١٩)؛
چند مسجد قدیمی مانند مسجد جولاستان / جولستان در پایین محله ، مسجد باغوار، مسجد زرهان و مسجدجامع که هریک در حدود دویست سال قدمت دارند؛
امامزاده زیدبن علی (شاه زید) و زیارتگاه امامزاده ناصر معروف به شاهزاده ناصر (شهادت ٢٥٠)، در چهار کیلومتری مغرب تویسرکان (مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ٢٧٣، ٢٧٨ـ٢٨٩).

پیشینه . در بارة نام و گذشتة تویسرکان تا قبل از قرن هفتم اطلاعی در دست نیست . در قرن هفتم ، یاقوت حموی (ج ١، ص ٩٠١) در ذکر محلی به نام تُویْ (تُوَیّ)، به ابوعبداللّه حسین بن احمدبن جعفر تُوَیّی همدانی ، اشاره کرده (همان ، ج ٣، ص ٨٢) و سرکان را از قرای همدان ذکر نموده است . حمداللّه مستوفی (ص ٧٣) نیز در قرن هشتم اشاره ای کوتاه به توی و دیه سرکان دارد. از این دوره تا زمان صفویه ، راجع به حوادث یا رویدادهای تاریخی تویسرکان اطلاعات مهمی در دست نیست . گفته می شود که در اوایل دورة شاه عباس اول (٩٩٦ـ ١٠٣٨) قسمتی از عراق عجم ، از جمله نواحی توی و سرکان ، تحت حاکمیت امامقلی خان ، فرزند اللّه وردی خان ، قرار داشت (حقیقت ، ج ٤، بخش ٢، ص ٦٦٩). در ٩٩٦، ایلات تکلّو و ترکمانان ، تویسرکان را غارت و در آنجا قتل عام کردند (منشی قمی ، ج ٢، ص ٨٨٤). تویسرکان در دورة شاه صفی (١٠٣٨ـ ١٠٥٢) از شهرهای عمدة عراق عجم محسوب می شد (تاورنیه ، ج ٢، ص ٨٧). در ١١٤٢، تویسرکان مدتی مقرّ سپاهیان نادرشاه بود (استرآبادی ، ص ١١٩ـ١٢٠). در دورة فتحعلی شاه (١٢١٢ـ ١٢٥٠)، شیخعلی میرزا از فتحعلی شاه تقاضا کرد که قسمتی از نواحی اطراف تویسرکان را در محدودة حکومتی وی قرار دهد و فتحعلی شاه دستور داد که تویسرکان را به دولت آباد (ملایر امروزی ) ضمیمه کنند و شیخعلی میرزا حاکم ملایر و تویسرکان شد (مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ١٨٧). در دورة محمدشاه قاجار (١٢٥٠ـ١٢٦٤) و به دستور وی ، جهانگیر میرزا و خسرو میرزا، فرزندان عباس میرزا، را ــ که اسماعیل خان فراش باشی کور کرده بود ــ به قلعه ای در تویسرکان فرستادند (احمدمیرزا قاجار، ص ٣١٣ـ٣١٤). در ١٢٨٩، سیف اللّه میرزا به آزار مردم تویسرکان پرداخت ؛
به دستور او بعضی از سادات را در میدان شهر می بستند و با چوب می زدند (باستانی پاریزی ، ص ٤٦٨). شیروانی (متوفی ١٢٥٣) در بستان السیاحة ، تویسرکان را قصبه ای نیک با آب و هوایی سرد دانسته و مردم آن را تاجیک ، و روذراور/ روداور را دارالامارة آن ذکر کرده است (ص ١٩٢، ٢٩٩). در دورة ناصرالدین شاه (١٢٦٤ـ١٣١٣)، اعتمادالسلطنه (ج ١، ص ٨١٧) تویسرکان را شامل قصبة معتبری به نام توی و قریة بزرگ سرکان ضبط کرده است . در زمان وی ، این قصبه

را به تنهایی تویسرکان هم می نامیدند، اما قریه همان سرکان خوانده می شد.

از تویسرکان بزرگانی برخاسته اند، از جمله : میررضی الدین آرتیمانی ، دارای دیوان و ساقی نامه (مقدم گل محمدی ، ج ١، ص ٢٢٥، ٢٣١)؛
مولی حبیب اللّه توسرکانی ، از ریاضیدانان عصر صفوی و صاحب رساله ای فارسی در هیئت (امین ، ج ٤، ص ٥٥٨)؛
و شیخ محمدنبی بن احمد تویسرکانی (متوفی ١٣١٩)، از فقهای دورة قاجار (همان ، ج ١٠، ص ٧٩).

منابع :
(١) احمدمیرزا قاجار، تاریخ عضدی ، چاپ عبدالحسین نوایی ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢) محمدمهدی بن محمدنصیر استرآبادی ، جهانگشای نادری ، چاپ عبداللّه انوار، تهران ١٣٤١ش ؛
(٣) اعتمادالسلطنه ؛
(٤) امین ؛
(٥) ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦، چاپ دوم ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٦) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٧) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٨) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ش ؛
(٩) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شماره مصوبات آن ، تهران ١٣٨١ ش ؛
(١٠) محمدابراهیم باستانی پاریزی ، سیاست و اقتصاد عصر صفوی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(١١) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١، کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(١٢) جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ١٣٦٦ش ؛
(١٣) عبدالرفیع حقیقت ، تاریخ نهضتهای فکری ایرانیان ، ج ٤، تهران ١٣٦٨ش ؛
(١٤) حمداللّه مستوفی ؛
(١٥) زین العابدین بن اسکندر شیروانی ، بستان السیاحه ، یا، سیاحت نامه ، چاپ سنگی تهران ١٣١٥، چاپ افست ( بی تا. ) ؛
(١٦) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٤٧: همدان ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٦ش ؛
(١٧) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٨) محمد مقدم گل محمدی ، تویسرکان ، ج ١، تهران ١٣٧٨ش ؛
(١٩) احمدبن حسین منشی قمی ، خلاصة التواریخ ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٥٩ـ١٣٦٣ش ؛
(٢٠) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٢٥٠:١، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش ؛
(٢١) یاقوت حموی ؛

(٢٢) Jean-Baptiste Tavernier;
(٢٣) Les six voyages de Turquie et de Perse , Introduction et notes de Stephane Yerasimos, Paris ١٩٨١.

/ مهدی جوزی /