بَلَرْم (پالرمو ) ، شهری بندری در صِقِلیّه (سیسیل ). چهار سال پس از ورود مسلمانان به جزیرة صقلیه ، در پی محاصرة کوتاهی در ٢١٦، به دست ایشان افتاد و، از آن پس ، به صورت پایگاهی مستحکم برای تسلط مسلمانان بر آن جزیره درآمد. حکّام مسلمان در آنجا، ابتدا به نام اغلبیان و سپس به نام فاطمیان افریقا، فرمان راندند، اما ایشان هم بارها ناچار شدند که برای سرکوبی مهاجرنشینان طاغی بدانجا نیرو بفرستند؛ از آن جمله است لشکرکشی عبداللّه بن ابراهیم بن اغلب که در ٢٨٧ به فرمان پدرش به بلرم روانه شد؛ و نیز لشکرکشی ابوسعید که در ٣٠٤ به دستور مهدی ، خلیفة فاطمی ، به بلرم حمله برد و دژ خالصه (کالسا ) را روبروی شهر کهن بنا نهاد. در ٣٣٦، حسن بن علی کلبی زمام قدرت را در بلرم در دست گرفت و زیر لوای فاطمیان سلسلة محلی مستقلی تأسیس کرد که تا حدود ٤٤٢ پابرجا ماند. حکومت کلبیه ، هم برای بلرم و هم برای تمامی جزیرة صقلیه ، درخشانترین دوره در عصر تسلط مسلمانان بر آن ناحیه شمرده می شود. صمصام ، آخرین حاکم کلبی ، که پس از دوره ای پر از آشوب و ناآرامی و نیز مداخلة مستقیم زیریان افریقا به قدرت رسیده بود، در ٤٤٥ از بلرم بیرون رانده شد و از آن پس ادارة امور شهر بر عهدة «جامعه » یا انجمن شهر افتاد. در این دوره ، پیوندهای موجود میان پایتخت و مابقی کشور رفته رفته سست و سرانجام گسسته شد. به همین دلیل بلرم در دفاع از صقلیه اسلامی در برابر هجوم نورمانها عملی انجام نداد و کمابیش آسوده خاطر منتظر نشست تا فاتحان به پای دیوارهای شهر برسند و تنها در این مرحله بود که جانانه به دفاع از خود برخاست . اما، سرانجام ، پس از پنج ماه محاصره ، در ٤٦٤/ ١٠٧٢ تسلیم روبِر و روژه دوتْویل شد، و بدین سان پس از ١٤٠ سال حکومت مسلمانان ، بار دیگر به زیر سلطة مسیحیان درآمد. با همة این احوال ، خصلت اسلامی بلرم یکباره از بین نرفت . مسجد جامع این شهر به عبادات آیین مسیح اختصاص یافت و از آن پس مسلمانها صرفاً به عنوان رعایای نورمانها به زندگی خود ادامه دادند، ولی محو آثار و نفوس و ابنیه و عادات و رسوم اسلامی بیش از یک قرن به درازا کشید. حتی در ٥٨٠، ابن جُبیرِ سیّاح در بلرم مناطقی دیده که به مسلمانها و مساجد و مدارس و بازارهای آنان اختصاص داشته و زبان عربی هم در این مناطق بسیار شنیده می شده است . وضع زندگی این مسلمانها، در زمان حکومت مسالمت آمیز روژه ها، در پایتخت نورمانها تحمل پذیر بود، اما در دوران فرمانروایی جانشینان آنان (در ٥٥٦/١١٦١ مسلمانان قربانی آشوب یا کشتاری دسته جمعی شدند) روزبروز بدتر شد و در اغتشاشاتی که پس از مرگ ویلیام دوم (٥٨٦/ ١١٩٠) درگرفت از حد طاقت آنان درگذشت . در اواخر قرن ششم / دوازدهم ، بلرم دیگر تقریباً از ساکنان مسلمان خالی شده بود، هرچند برخی مسلمانان بلندپایة منتسب به دربار فردریک دوم ، هنوز در آن شهر به سر می بردند.

وصف دوران اسلامی بلرم را در شرح ارزندة ابن حوقل می توان یافت که در ٣٦١ به آن شهر سفر کرده است ، و نیز در آثار ابن جبیر و ادریسی که دو قرن بعد، یعنی در عصر فرمانروایی نورمانها، از بلرم دیدن کرده اند. بنابر مشاهدات ابن حوقل ، پایتخت کلبیها به پنج بخش تقسیم شده بود : قصر (کاسارو )، شامل بخش قدیمی شهر محصور در میان برج و بارو؛ خالصه (کالسا)، از بناهای فاطمیان و محصور در میان برج و بارو؛ نواحی نامحصور حارة المسجد و حارة الجدیده در جنوب و حارة الصقالبه در شمال . آماری (رجوع کنید به منابع ) جمعیّت بلرم را در دورة حکومت کلبیها در حدود سیصد تا ٣٥٠ هزار تن تخمین زده است . ویرانه هایی که از دوران اسلامی در بلرم به جا مانده (گذشته از عمارات معروفی که یادگار درآمیختن هنر نورمانها با هنر اسلامی است ) بسیار اندک است : بقایای مسجدی در کنار کلیسای سان جووانی دلی ارمیتی ، و آثار کهنی در داخل کاخ سلطنتی (تورّه پیزانا ) که اخیراً کشف شده است .

منابع :
(١) ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ، چاپ رایت ـ دخویه ، لیدن ١٩٠٧، ص ٣٣١ـ٣٣٣؛
(٢) ( ابن حوقل ، صورة الارض ، چاپ کرامرس ، لیدن ١٩٦٧، ص ١١٨ـ١٣١ ) ؛

(٣) M. Amari, Storia dei Musulmani di Sicilia , Catania ١٩٣٣- ١٩٣٨, passim;
(٤) G. M. Columba, Per la topografia antica di Palermo , in Centenario Amari , Palermo ١٩١٠, é , ٣٩٥-٤٢٦;
(٥) Idr ¦ â s ¦ â , ed. Amari and Schiaparelli, L'Italia nel libro del Re Ruggero , Rome ١٨٨٣, ٢٢-٢٣ (text), ٢٥-٢٧ (trans);
(٦) U. Rizzitano, L'Italia nel Kita ¦ b ar-Rawd ¤ al-mi ـ t ¤ a ¦ r (Arabic text), Cairo ١٩٥٨, ١٤٦-١٤٨.

/ ف . گابریلی ( د. اسلام ) /