دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤١٢٢
تهرانی ، حسین ، نوازندة مبتکر و صاحب سبک تمبک . در ١٢٩٠ یا ١٢٩١ ش در تهران به دنیا آمد. از ١٣٠٧ ش نزد حسین خان اسماعیل زاده نواختن تمبک را فرا گرفت . در آن زمان این ساز و نوازندة آن نزد مردم منزلتی نداشت (خالقی ، ج ٣، ص ١٦٣؛ آموزش تمبک ، ص ١٨). تهرانی با اِعمال ابتکارهایی در نوازندگی تمبک ، همراه با پایبندی به اصول اخلاقی ، در ارتقای منزلت اجتماعی این ساز و نوازندگی آن کوشش فراوان کرد. او از حدود ١٣١٧ ش نزد دوست خود، ابوالحسن صبا * ، و روح اللّه خالقی * نکات بسیاری در موسیقی فرا گرفت . تهرانی از آغاز تأسیس رادیو در ایران (١٣١٩ ش )، با آن همکاری داشت . چند سال بعد با انجمن موسیقی ملی و از ١٣٢٨ ش با هنرستان موسیقی ملی همکاری کرد، در مؤسسة اخیر به تدریس تمبک پرداخت و شاگردان متعددی تربیت کرد ( آموزش تمبک ، ص ١٨ـ ١٩؛ نواب صفا، ٥٦٢). او با تشکیل «گروه تمبک » ابتکارهای خود، مانند تقلید صدای قطار، را عملی کرد. از ١٣٣٧ ش تک نواز تمبک در ارکستر شمارة یک هنرهای زیبا (صبا) بود و در اجراهایِ متعددِ قطعة ابتکاریِ «فانتزی برای گروه تمبک و ارکستر» ساختة حسین دهلوی شرکت داشت . وی با گروه همنوازی فرامرز پایور نیز سالها همکاری می کرد (خالقی ، ج ٣، ص ١٦٥؛ آموزش تمبک ، ص ٢٠). صاحب نظران ایرانی و خارجی بارها اجراهای تهرانی را تحسین کرده اند (خالقی ، ج ١، ص ٤٠٢؛ نواب صفا، ص ٥٦٥؛ آموزش تمبک ، ص ٢٢). او پوست تمبک را به سه ناحیة طنینی تقسیم کرد. استفادة مناسب از نقش هر کدام از انگشتان و کاربرد مطلوب «ریز پلنگ » و قوی و ضعیف کردن صدای حاصل از این ساز، از جمله ابتکارهای اوست . وی در شناخت وزنها و ضربهای گوناگون ماهر بود و بیشتر تصنیفهای قدیم را از حفظ داشت ( رجوع کنید به آموزش تمبک ، ص ٢٥).
تهرانی ازدواج نکرد. وی هنرمندی بی پیرایه و شوخ طبع و با نزاکت بود (همان ، ص ٢٩ـ٣٠). او در هفدهم اسفند ١٣٥٢ در تهران درگذشت . تعدادی صفحة گرامافون و نوار مغناطیسی از اجراهای او باقی مانده و کتاب آموزش تمبک ، که او با همکاری چند تن دیگر نوشته ، بار اول به کوشش حسین دهلوی در ١٣٦٨ ش به چاپ رسیده است .
منابع :
(١) آموزش تمبک ، با همکاری حسین تهرانی و دیگران ، به کوشش حسین دهلوی ، تهران : مؤسسة فرهنگی ـ هنری ماهور، ١٣٧٢ش ؛
(٢) روح اللّه خالقی ، سرگذشت موسیقی ایران ، ج ١، تهران ١٣٥٣ش ، ج ٣، به کوشش ساسان سپنتا، تهران ١٣٧٧ش ؛
(٣) اسماعیل نواب صفا، قصة شمع : خاطرات هنری ، تهران ١٣٧٧ ش .
/ ساسان سپنتا /