بهدرا (بدهیرا/ ودهیرا) ، گَنیش داس ، مورخ فارسی نویس هندو مذهب سدة سیزدهم از تاریخ تولد و آغاز زندگی او اطلاعی در دست نیست . لقبش را از نام جد بزرگش ، کاکامَل بهدرا گرفت (ظهورالدین احمد، ج ٤، ص ٣٠) که در ٨٩٤ مِهتَة (استاندار یا ناظم امور دیوانی ) سیالکوت و بهلول پور بود. پدرش شیودیال (متوفی ١٢١٨)، از امرای دربار سردار «صاحب سینگ » بود (رجوع کنید به بهدرا، ص ٢٣٠، مقدمة سینگ ، ص ١٠). گروهی از مردم قبیلة او در دورة سلطنت اورنگ زیب (١٠٣٧ـ ١٠٦٨) به اسلام گرویدند

و گروهی دیگر که پدرش با آنان نسبت داشت ، در زمان اکبرشاه (٩٦٣ـ١٠١٤) به گجرات مهاجرت کردند (همان ، ص ٢٣٢، مقدمة سینگ ، ص ١٠). بهدرا در گجرات «قانون گو» (مأمور مالیاتی بخش ) شد و چندی بعد به پیشنهاد راجا گلاب سینگ (متوفی ١٢٧٣) نخستین فرمانروای دوگرا، کشمیر و جامو به کشمیر رفت و در آنجا به ریاست دارالانشا برگزیده شد. تاریخ مرگ او مانند تولدش معلوم نیست ، اما با توجه به سال تألیف تحفة الهدایت (١٢٧٧) مسلّماً تا آن تاریخ در قید حیات بوده است .

بهدرا افزون بر تاریخنگاری در شاعری و بویژه در سرودن اشعار تاریخی مهارت داشت . او در نوشته هایش اشعار شاعران ایرانی ، مانند فردوسی ، سعدی و حافظ را نقل کرده است (بهدرا، مقدمة سینگ ، ص ١٢).

بهدرا با تبحری که در زبان فارسی ، انشانگاری و تاریخ نویسی داشت ، با حمایت راجا گلاب سینگ آثار بسیاری به رشتة تحریر درآورد. از آثار مشهور او می توان به چهار باغ پنجاب ، تحفة الهدایت و راج دَرشَنی اشاره کرد (منزوی ، ج ١٠، ص ٥٨٥ ـ٥٨٦).

چهار باغ پنجاب . نام اصلی آن ، رسالة صاحب نما (بهدرا، ص ٢) و اثری است تاریخی که از قدیمترین روزگاران بشر و دورة اساطیری هند آغاز شده و به موضوعاتی از قبیل حملات احمد شاه ابدالی ، تاریخ سیکها، رهبران مذهبی ، خانواده های سلطنتی اسلامی و غیراسلامی پرداخته است . نویسنده به بزرگان دینی هندو، مسلمان ، سیک ، صوفی ، عارف ، و داستانهای پنجاب اهمیت خاصی داده است . بسیاری از شهرها، قصبه ها و روستاهایی که در این اثر ذکر شده اند، امروزه تغییر نام داده یا بکلی از بین رفته اند. بهدرا در این کتاب ، دور از هر گونه تعصب ، از حکومتهای مسلمانان و خاندانهای سلطنتی اسلامی یاد کرده است . ذکر تاریخ حملات پادشاهان پنجاب و حکومت هر پادشاه به تاریخ میلادی ، قمری و بِکرمی (سال بِکرماجیت مطابق با ٥٦ ق م )، از ویژگیهای دیگر این کتاب است (رجوع کنید به ص ٤٤، ٤٦). بهدرا در نگارش این اثر از آیات قرآنی و احادیث نبوی ، اشعار فارسی و اصطلاحات هندی و پنجابی بهره برده است . نگارش این کتاب در ١٢٦٥ به پایان رسید (همان ، ص ٤١٠ـ٤١١) و در ١٣٤٣ ش /١٩٦٥ به کوشش کِرپال سینگ و با تجدیدنظر دیوان سینگ چاپ شد.

تحفة الهدایت . این کتاب در ١٢٧٧/١٨٦٠ تألیف شده و مؤلف در مقدمه اشاره می کند که آن را در پاسخ به انتقادهای تحفة الهند از آیین هندو، نگاشته شده است . بهدرا با بهره گیری از کتابهای بنیادی هندوان ، به بیان اعمال و آرای آنان و دفاع از عقایدشان پرداخته است . این کتاب مشتمل بر دو «هدیه » (هدایت ) است : هدیة نخست هفده «زاد» (فصل ) و هدیة دوم پانزده زاد است (ظهورالدین احمد، ج ٤، ص ٣٦ـ٣٧). نسخه های خطی این کتاب در موزة بریتانیا و کتابخانة شخصی ظهورالدین احمد موجود است (همان ، ج ٤، ص ٣٩).

راج دَرشَنی . این کتاب که تاریخ ایالت جاموست از قدیمترین سلسله های پادشاهی هند یعنی سُورَج بَنسی (فرزندان خورشید) آغاز شده (همان ، ج ٤، ص ٣٢) و نسخة خطی آن در کتابخانة موزة بریتانیا نگهداری می شود (ریو، ج ٣، ص ٩٥٥).

منابع :
(١) ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسی ادب ، ج ٤، لاهور ١٩٨٥؛
گنیش داس بهدرا، چهارباغ پنجاب ، چاپ کِرپال سینگ و

(٢) تجدیدنظر دیوان سینگ ، پنجاب ١٩٦٥؛
(٣) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛

(٤) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , Oxford ١٩٦٦.

/ شاهد چوهدری /