حَدّاد ، طاهر، نویسنده و مبارز سیاسى تونسى و پیش‌گام در دفاع از حقوق زنان و كارگران تونسى. طاهربن علی‌بن بلقاسم الحداد در ١٣١٧/١٨٩٩ در شهر تونس، پایتخت تونس، به دنیا آمد (حداد، ج ١، مقدمه خالد، ص ١٣؛ كرو، ج ٢، ص ٣٨٥). در كودكى در مكتب‌خانه با مقدمات علوم دینى و قرآنى آشنا شد و در نوجوانى، هنگامى كه تونس تحت استعمار فرانسه بود، با جمعیت خلدونیه* و نیز باشگاه ادبى پیش‌گامان صادقیه (النادى الادبى لقدماء الصادقیة) همكارى داشت (مناعى، ص ١٣٧؛ شملى، قسم ٢، ص١٨٠ـ١٨١؛ حداد، همان مقدمه، ص ١٤). وى از ١٣٣٢/١٩١٤ در جامع زیتونه* در محضر استادانى چون ابن‌بادیس* (از پیش‌گامان اصلاحات در الجزایر) و محمد عنابى (فقیه و عالم تونسى)، تحصیل كرد (محفوظ، ج ٢، ص ١٠٩؛ حداد، همان مقدمه، ص ١٥؛ مناعى، ص ٣٩٤). در ١٣٣٨/١٩٢٠، پس از فارغ‌التحصیل شدن از جامع زیتونه، وارد مدرسه حقوق تونس شد، اما فعالیتهاى سیاسى و اجتماعى او سبب شد از ادامه تحصیل بازبماند و مدتى در مشاغل غیردولتى و امور خیریه به فعالیت بپردازد. او در این مدت با برخى نویسندگان اصلاح‌طلب و روزنامه‌نگاران برجسته، مانند محمود بیرم تونسى، ابوالقاسم شابى*، احمدالدرعى، عبدالعزیز ثعالبى* و طاهر صفر، مناسبات داشت و تحت تأثیر آنها قرار گرفت (مناعى، ص ١٣٧، ٣٩٤؛ محفوظ، همانجا؛ حداد، همان مقدمه، ص ٢٢ـ٢٣). در ١٣٣٨/١٩٢٠ در پى انتشار اعلامیه ویلسون، رئیس‌جمهورى امریكا، در تأكید بر پذیرش حق تعیین سرنوشت ملتهاى جهان به دست خودشان، طاهر حداد به همراه هیئتى از فعالان سیاسى تونس، براى مذاكره درباره استقلال تونس، به فرانسه رفت كه بی‌نتیجه بود، اما این ناكامى سبب شد عبدالعزیز ثعالبى حزب دستور* را در همان سال تأسیس كند. طاهر حداد نیز به عضویت آن درآمد و با مشاركت فعال، به‌ویژه انتشار مقاله در روزنامه‌هاى العالم‌الادبى و جریدةالامّة، از مشى آن دفاع نمود (داغر، ج ٣، قسم ١، ص ٢٩٨ـ٢٩٩؛ شملى، قسم ٢، ص١٨١ـ١٨٢، ١٨٨؛ مالكى، ص٢٥١، پانویس ١٧٩).

طاهر همچنین، پس از مشاهده اوضاع رقت‌بار كارگران تونسى، به همراه محمدعلى حامى، از سیاستمداران تونسى كه پس از پانزده سال تبعید به تونس بازگشته بود، جمعیت همكارى اقتصادى تونس (جمعیةالتعاون الاقتصادى التونسى) را تأسیس نمود كه به جامعه كارگران تونس (جامعة عموم العَمَلَةِ التونسیین) معروف شد (تیمومى، ج ٢، ص ١٩٦؛ حداد، همان مقدمه، ص ٢٥، ٧٦ـ٧٧؛ مناعى، ص٢٨١ـ٢٨٢)؛ اما دولت فرانسه در ٢١ آبان ١٣٠٤/ ١٢ نوامبر ١٩٢٥ محمدعلى حامى را دستگیر و به خارج از كشور تبعید نمود و جمعیت را منحل كرد. به‌رغم این فشارها، حداد به تلاش خود ادامه داد و كتاب العمال التونسیون و ظهور الحركة النقابیة (كارگران تونسى و پیدایش جنبش سندیكایى) را در ١٣٠٦ش/ ١٩٢٧ منتشر كرد و در آن تاریخچه تأسیس جمعیت و دلایل ناكامى و سركوبى آن را بررسى نمود. محتواى افشاگرانه آن سبب شد تا فرانسویها در دى ١٣٠٦/ ژانویه ١٩٢٨ همه نسخه‌های‌آن‌راجمع‌آورى نمایند (شملى، قسم٢، ص ١٨٥، ١٩١ـ ١٩٢؛ داغر، ج ٣، قسم ١، ص ٢٩٨؛ حداد، همان مقدمه، ص ٣٣ـ٣٤، ٤١ـ٤٢).

طاهر حداد در خرداد ١٣٠٩/ ژوئن ١٩٣٠ در آزمونِ دریافت دانشنامه حقوق پذیرفته شد، اما انتشار كتاب جنجالى امرأتنا فى الشریعة و المجتمع (رجوع کنید به ادامه مقاله) در ١٩ مهر ١٣٠٩/ ١١ اكتبر ١٩٣٠، خشم مشایخ زیتونه را برانگیخت و سبب شد حكومت، تحت فشار آنها، وى را از ادامه تحصیل باز دارد. همچنین دیپلم عالى وى را، كه پیشتر از جامع زیتونه گرفته بود، باطل كردند و او را از مشاغلى كه داشت كنار گذاشتند (حداد، همان مقدمه، ص ٢٢ـ٢٣، ٤٣ـ٤٤؛ محفوظ، ج ٢، ص ١٠٩؛ مناعى، ص ٣٩٤). از آن پس، حداد منزوى شد. او در این دوران بخشى از افكار خود را نوشت و سرانجام در عزلت، در حالى كه برخى او را تكفیر كرده بودند، در ١٥ آذر ١٣١٤/ ٧ دسامبر ١٩٣٥ درگذشت (حداد، همان مقدمه، ص ٤٦ـ٤٧، ج ٣، ص ٢٧١ـ٣٠١؛ كرو، ج ٢، ص ٤٥٩، ٥٣١، ٥٤١، ٥٤٩).

پس از استقلال تونس در ١٣٣٥ش/١٩٥٦، طاهر حداد مورد توجه قرار گرفت و كتابهایى درباره زندگى و اندیشه‌هاى وى نوشته شد (رجوع کنید به مناعى، ص ٣٩٤ـ٣٩٥؛ كرو، ج ٢، ص ٣٨٦، ٣٩٦، ٥٥٣؛ داغر، ج ٣، قسم ١، ص ٢٩٩).

از طاهر حداد بیش از پنجاه مقاله و نامه، و نیز این كتابها به جامانده است: التعلیم الاسلامى و حركةالاصلاح فى جامع الزیتونة، خواطر، دیوان اشعار، العمال التونسیون و ظهور الحركة النقابیة، و امرأتنافى الشریعة و المجتمع. مجموعه آثار او را وزارت فرهنگ تونس در ١٣٧٨ش/١٩٩٩، به مناسبت صدمین سال تولد وى، در سه مجلد با عنوان الاعمال الكاملة، منتشر كرده است (محفوظ، ج ٢، ص ١١٥؛ مناعى، ص ٣٩٤؛ كرو، ج ٢، ص ٣٨٥ـ٣٨٦، ٥٠١).

به باور حداد، در زمان او سوسیالیسم بهترین راه براى بازگویى رنجهاى مردم ستمدیده و بزرگ‌ترین مانع در برابر تداوم سیاستهاى استعمارى است و رهبران جنبشهاى آزادی‌بخش نیز می‌توانند با اتكا به آن، براى رهایى ملتهاى خود از سیطره استعمار تلاش كنند (حداد، ج ١، ص١٨٠).

از میان آثار حداد، امرأتنا فى الشریعة و المجتمع اثرى جسورانه درباره دفاع از آزادى و حقوق زنان است. اندیشه‌هاى وى در مورد اعطاى حق طلاق به زنان، مساوات كامل میان زن و مرد در تقسیم ارث با وجود نص صریح قرآن، تلاش براى لغو حدود اسلامى در مورد كیفر برخى گناهان معین، و جانشین كردن قوانین حقوق غربى، لزوم كشف حجاب و جلوگیرى از تعدد زوجات، با وجود آگاهى اندك وى از فقه و تفسیر و نص صریح شریعت اسلامى، خشم و انزجار بسیارى، از جمله علماى زیتونه، را برانگیخت (محفوظ، ج ٢، ص ١١١ـ١١٣؛ كرو، ج ٢، ص ٤٦٨، ٥٠٠، ٥٠٨ـ ٥١٠، ٥٢٢ـ ٥٢٥). برخى برآن‌اند كه سبك نگارش كتاب و اظهارنظر وى تقلیدى از شیوه طه حسین، اندیشمند مشهور مصرى، و به شدت متأثر از آراى ماركسیستى است (رجوع کنید به كرو، ج ٢، ص ٥٢٢ـ ٥٢٥، ٥٢٧؛ تیمومى، ج ٢، ص ١٩٧؛ مناعى، ص ٢٧٧ـ ٢٧٩). برخى نیز گفته‌اند او مقلد ضیاء گوك‌آلپ*، ملی‌گراى افراطى ترك، بوده كه از طریق روزنامه‌هاى عربى تونس با اندیشه‌هاى او آشنا شده است (رجوع کنید به محفوظ، ج ٢، ص ١١٣).

منابع :
(١) هادى تیمومى، الاستعمار الرأسمالى و التشكیلات الاجتماعیة ما قبل الرأسمالیة: الكادحون الخِمّاسة فى الأریاف التونسیة (١٦٨١-٣٤٩١)، تونس ١٩٩٩؛
(٢) طاهر حداد، الاعمال الكاملة، چاپ احمد خالد، تونس ١٩٩٩؛
(٣) یوسف اسعد داغر، مصادر الدراسة الادبیة، بیروت ١٩٧٢ـ١٩٨٣؛
(٤) منجى شملى، فی‌الثقافة التونسیة، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٥) ابوالقاسم محمدكرو، حصاد العمر، تونس ١٤١٩/١٩٩٨؛
(٦) امحمد مالكى، الحركات الوطنیة و الاستعمار فى المغرب العربى، بیروت ١٩٩٤؛
(٧) محمد محفوظ، تراجم‌المؤلفین التونسیین، بیروت ١٩٨٢ـ١٩٨٦؛
(٨) طاهر مناعى، المثقفون التونسیون و الحضارة الغربیة فى مابین الحربین العالمیتین (٩١٩١-٩٣٩١)، سوسه، تونس ٢٠٠١.

/ ستار عودى /