دولت محمد (يا دولت مصور) ، از نگارگران بزرگ هندى در دوره اكبر (حك : ٩٦٣ـ١٠١٤) و جهانگير (حك : ١٠١٤ـ١٠٣٧). رقم وى، كه در برخى نقاشيها در داخل تصوير قرار گرفته (براى نمونه رجوع کنید به نگارۀ موزۀ سان‌ديه‌گو ١٩٩٠، ش ٣٥٣؛ گدار، ص ١٠ـ١٧؛ كريم‌زاده، ج ١، ص ١٧٧ـ١٧٨)، با عباراتى چون «عملِ كمترين خانه‌زاد»، «عملِ فقيرِ دولت»، «مشقِ كمترين بنده‌ها»، «دولتِ جهانگيرى» و «دولتِ مصور» بوده است. دربارۀ زندگى دولت محمد اطلاعى چندانى وجود ندارد. بنابر نگاره‌هاى رقم‌دار او و با توجه به تاريخ‌نگاره‌اى در خمسه نظامى (رجوع کنید به ادامۀ مقاله)، احتمالا وى در حدود ١٠٠١ در دربار اكبر به نقاشى مي‌پرداخته است (قس كريم‌زاده، ج ١، ص ١٧٦؛ >فرهنگنامۀ هنر< ، ذيل مادّه، كه ١٠٠٥ را ذكر كرده‌اند).

از رقم يكى از آثار دولت محمد در موزۀ سان‌ديه‌گو برمي‌آيد كه وى فرزند لعل*، نقاش پرآوازۀ هندى دربار اكبر، بوده (قس گدار، ص ١٢؛ بهنام، ش ١٩، ص ٣، كه دولت محمد را ايرانى مي‌دانند) و احتمالا زيرنظر پدرش نقاشى را فراگرفته است. همچنين با توجه به عبارتى در رزم‌نامه (١٠٠٧)، ترجمۀ حماسۀ هندى مهابهاراتا، داود، برادر دولت، كه شهرت كمترى دارد، نيز يكى از نقاشان كارگاه سلطنتى اكبر بوده است (>فرهنگنامه هنر<، همانجا). بنابر نوشتۀ كلارك (رجوع کنید به پرتره ٢٦)، دولت محمد همان شيخ دولت كلان است كه جهانگير (ص ١٢٤) وى را از ملازمان صميمى خود به شمار آورده است و كاركنان، سركارگران و صنعتگران بسيارى زيرنظر وى خدمت مي‌كرده‌اند. با توجه به آثار باقي‌مانده از دولت، وى ظاهرآ تا حدود ١٠١٨ مشغول به كار بوده است (قس >فرهنگنامه هنر<، همانجا، كه اين تاريخ را بنابر نگاره سان‌ديه‌گو ١٠٥٠ مي‌داند؛ نيز رجوع کنید به ادامۀ مقاله).

دولت در صورتگرى سعى در شبيه‌سازى داشت و در ارائۀ قيافه حقيقى اشخاص، استاد و پروسواس بود (كريم‌زاده، ج ١، ص ١٧٦). تفاوت سبكِ وى با نقاشيهاى سبك هرات، در نگاره‌هايى از جهانگير در مرقع گلشن* (رجوع کنید به گدار، ص ١٦ـ١٨؛ بهنام، ش ١٩، ص ٥؛ همو، ش ٢٠، ص ٤) آشكار است. در اين نقاشيها رنگها جاى خود را به خط داده‌اند و سعى شده است چهرۀ جهانگير دقيقآ طورى ترسيم گردد كه شناخته شود. چهار نگاره به تاريخ ١٠٠٤ـ١٠٠٥ در نسخه‌اى از اكبرنامه و سه نگاره به تاريخ ١٠٠٦ـ١٠٠٧ در نسخه‌اى از بابرنامه، قدرت چهره‌پردازى دولت را نشان مي‌دهد (بريتانيكا، ج ٣، ص ٩٠١؛ >فرهنگنامۀ هنر<، همانجا، نيز رجوع کنید به رانداوا ، ص ٣٤ـ٣٥، ٨٣، ١٢٢). اين شبيه‌سازى و نيز تأكيد بر حالات چهره اشخاص، از ويژگيهاى نقاشيهاى دولت محمد به شمار مي‌رود. مثلا، در نگاره‌اى از كتاب گلستان در مجموعۀ هنر والترز (داس ، ص ٨ـ٩) و نگاره‌اى از شخصى به ‌نام ابوالحسن پسر آقا رضا (گدار، ص ١١) و در تصويرى از بِشَنداس* كه بي‌قيدى او را به ظاهرش نشان مي‌دهد (گدار، ص ١٢؛ كريم‌زاده، ج ١، ص ١٧٦ـ١٧٧)، اين ويژگيها كاملا ديده مي‌شود. در يكى از اين نگاره‌ها، صورتها گونه‌هايى پر و بزرگ و چشمهايى درخشان دارند كه مستقيمآ به بيننده نگاه مي‌كنند (>فرهنگنامۀ هنر<، همانجا).

دولت مهارت خود را در كشيدن چهرۀ درباريان (نظير چهرۀ عنايت‌خان در مجموعه كوركيان ) و چهرۀ افراد غير دربارى (مانند نقاشى درويش و موسيقي‌دان) نيز به نمايش گذاشته است (همان، ص ٥٤٣) و در مرقع گلشن شمارى از نقاشانى را كه در خلق اين اثر كوشيده‌اند به تصوير كشيده است. از جمله، خود را مردى سيه چرده با عمّامه و لباسى سفيد و عبايى تيره نقاشى كرده و بالاى لوح بزرگى كه در دست چپش دارد نوشته است: «اللّه‌اكبر» و در پايينِ آن: «به حكم شاه جهانگير نقش اين تصوير نمود بنده دولت شبيه خود قائله و راقمه فقيرالحقير» و در سطر بعد، كلمه «دولت» را نوشته است (گدار، ص ١١ـ١٣؛ منى سيدعلى حسن، ص ٢٩١ـ٢٩٢، ٥٨٥ تصوير٩٧).

در حاشيۀ برگ ١٤٨ مرقع گلشن نيز چهارنگاره رقم دولت را دارد كه يكى از آنها (مورخ ذيقعده ١٠١٨) تنها اثر تاريخ‌دار از دولت در اين مرقع است. در حاشيۀ همين برگ، تصوير زنى هست كه دراز كشيده و بر بالشى نارنجى تكيه زده و كتابى در دست گرفته است. به نظر گدار (ص ١٤ـ١٥)، پرداخت طبيعى و نسبتآ واقع‌گرايانه در طراحى چهرۀ اين زن، حاكى از آن است كه اين تصوير از روى الگويى واقعى ساخته شده است. دو تصوير نيز در حاشيه برگ ١٣٠ مرقع هست كه يكى از آنها ناشناس و ديگرى تصوير جامى، شاعر معروف ايرانى، است و بر كتابى كه در برابر او بر زمين است اين عبارات خوانده مي‌شود: «عامله كمترين خانه‌زادان دولت جهانگير شاهى از عمل استاد بهزاد نقل نمود» (رجوع کنید به گدار، ص ١٥ـ١٦؛ حبيبى، ص ٥٤٨). آخرين نگارۀ رقم‌دار دولت در حاشيۀ برگ ٤١، تصوير جهانگير در حال شكار است كه رقم دولت بر روى تفنگ وى ديده مي‌شود (رجوع کنید به كريم‌زاده، ج ١، ص ١٧٧؛ گدار، ص ١٠ـ١٧).

از نوآوريهاى دولت (رجوع کنید به سيدعلى حسن، ص ٢٩١ـ٢٩٢) نقاشيهايى است كه در آنها خود را به تصوير كشيده است. اين تصاوير در نگارۀ موزۀ سان‌ديه‌گو، حاشيۀ ديوان حافظ (>فرهنگنامۀ هنر<، همانجا)، آخرين صفحۀ خمسه نظامى (١٠٠١ـ١٠٠٣؛ راجرز، ص ٥٧ـ٥٨) و نيز مرقع گلشن ديده مي‌شود. با آنكه تاريخ نقاشى سان ديه‌گو را ١٠٥٠ ذكر كرده‌اند، تصوير دولت در اين اثر از پرتره‌هاى ديگر او در خمسه و مرقع گلشن، كه ظاهرآ سي‌ساله مي‌نمايد، جوان‌تر به نظر مي‌رسد و اين گمان را ايجاد مي‌كند كه اين نگاره در هنگام جوانى دولت و در دورۀ اكبر نقاشى شده است (قس تصويرنگارۀ سان‌ديه‌گو با تصوير خمسه نظامى و مرقع گلشن).

از ديگر آثار دولت، چند نگاره در مجموعۀ كوركيان، نسخه‌اى از پادشاه‌نامه، نسخه‌اى از نفحات‌الانس جامى، نيز بوستان سعدى به تاريخ ١٠١٤ است (>فرهنگنامۀ هنر<، همانجا؛ سودآور، ص ٣٤٦؛ راجرز، ص ٤٦ـ٤٧).

دولت در تذهيب نيز ممتاز بود و تذهيب نقاشى ذوالفقارخان در مرقّع مينتو ، از مهم‌ترين كارهاى وى محسوب مي‌شود. از ويژگيهاى تذهيب وى، نقاشى پرندگان و گلهاى متنوع رنگين در زمينه طلايى است. روش وى در تركيب و كنار هم قرار دادن گلها، در دورۀ مغولى هند بي‌همتاست. دولت گاهى متنِ خوشنويسى و گاهى حاشيه‌ها و گاه هر دو را تذهيب كرده است (رجوع کنید به استرونگ، ص ١٤٤، ١٦٩، ١٧٠ـ١٧٢). نمونه‌هايى از تذهيب وى در مجموعۀ كوركيان نگهدارى مي‌شود (>فرهنگنامۀ هنر<، همانجا). در يكى از صفحات مرقع گلشن نيز دولت تصريح كرده كه طلاكارى و كشيدن كوههاى نگاره در آن صفحه را خودش انجام داده است (كريم‌زاده، ج ١، ص ١٧٦).

منابع :
(١) عيسى بهنام، «آشنايى با چند نقاش ايرانى و هندى در اوايل قرن يازده هجرى»، هنر و مردم، دوره ٢، ش ١٩ و ٢٠، ارديبهشت و خرداد ١٣٤٣ش؛
(٢) جهانگير، امپراتور هند، جهانگيرنامه (يا) توزك جهانگيرى، چاپ محمدهاشم، تهران ١٣٥٩ش؛
(٣) عبدالحى حبيبى، هنر عهد تيموريان و متفرعات آن، ١٣٥٥؛
(٤) ابوالعلاء سودآور، هنر دربارهاى ايران، ترجمه ناهيد محمد شميرانى، تهران ١٣٨٠ش؛
(٥) محمدعلى كريم‌زاده تبريزى، احوال و آثار نقاشان قديم ايران و برخى از مشاهير نگارگر هند و عثمانى لندن ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش؛
(٦) آندره گدار، «حاشيه‌هاى مرقع گلشن»، آثار ايران، ترهان ١٣١٤ش؛
(٧) منى سيدعلى حسن، التصوير الاسلامى فى الهند، قاهره، ١٤٢٤؛

(٨) Britanica;
(٩) Asok Kumar Das, Splendour of Mughal painting, Bombay ١٩٨٦;
(١٠) M.S. Randhawa, Paintings of the Baburnama, New delhi,١٩٨٣;
(١١) J.M. Rogers, Mughal Miniatures, London ١٩٩٥;
(١٢) Dictionary of art, editor Jane Turner, New York: Grove, ١٩٩٦, s.v. "Daulat";
(١٣) Susan Stronge, Painting for the Mughal Emperor, New Delhi, ٢٠٠٢;
(١٤) http://synergy-weblogger.com, SDMA: An Imaginary Gathering of sages: Muhammad Daulat, Son of la'l".

/ سوسن فرهنگى /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٢/٠٧/١٣٨٨