تاکستان ، شهرستان و شهری در استان قزوین .

١) شهرستان تاکستان . در مغرب استان قزوین واقع است . از شمال به بخش مرکزی شهرستان قزوین ، از مشرق و جنوب به شهرستان بوئین زهرا و از مغرب به شهرستان ابهر (در استان زنجان ) محدود می شود و مشتمل است بر چهار بخش مرکزی و اِسفَروَرین و ضیاءآباد و خرّمدشت * و نُه دهستان ، از جمله دو دهستان قدیمی قاقازان / قاقزان شرقی و غربی و شهرهای اسفرورین و ضیاءآباد و تاکستان . مرکز آن شهر تاکستان است . بیشتر آبادیهای این شهرستان در دشت واقع است . شمال و شمال غربی و جنوب آن کوهستانی است . مهمترین کوههای آن در شمال و شمال غربی قَره قلعه (بلندترین قله : ح ١٣١ ، ٢ متر)، سلطانلو (بلندترین قله : ح ٧٥٠ ، ١ متر) و در جنوب ، کوه تل وزیرخان (بلندترین قله : ح ٤٢٠ ، ٢ متر) است . باد شمال یا باد سرد (نامهای محلی : مِهْ، منجیل ، کهک ، قاقازان ) و باد جنوب یا باد گرم (نامهای محلی : راز، شره ) در آن می وزد. رودهای خررود (به طول ح ٢٣٠ کیلومتر) و ابهررود (به طول ح ١٧٥ کیلومتر با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی ) اراضی آن را مشروب می کنند و با پیوستن به یکدیگر در جنوب تاکستان ، رود شورِ فشاپویه را تشکیل می دهند. این شهرستان چشمه هایی دارد، از جمله چشمة آب گرم معدنی در آبادی آبگرم (ح ٢٤ کیلومتری شمال شهر آوج ) و چشمة آب گرم یَله گنبد (ح ٣٩ کیلومتری شمال غربی شهر قزوین ). از گیا یمیشان (زالزالک )، شیرین بیان ، گون ، گل گاوزبان و درختچه های دارویی و صنعتی دارد. از زیا گربة وحشی ، سیاه گوش (از خانوادة گربة وحشی )، گراز، قوچ ، میش ، آهو، کَل و بز، مرغابی کلّه سبز، غاز وحشی ، بلدرچین ، کبک و تیهو در آن یافته می شود. منطقة حفاظت شدة حیات وحش نیز به وسعت ٠٠٠ ، ٢٦ هکتار در شمال شهر تاکستان قرار دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٦، ص ١٣٨ـ ١٣٩؛ رحمانی ، ص ١٧).

شهرستان تاکستان از قطبهای صادرات انگور و کشمش (میانگین تولید سالانة انگور در دهة ١٣٧٠ ش : دویست هزار تن ) به شمار می رود. علاوه بر آن ، مهمترین محصولات زراعی و باغی شهرستان ، گندم ، جو، شلیل و سیب است . دامداری آن اهمیت دارد. پرورش صنعتی و نیمه صنعتی طیور و زنبورداری در آن رایج است و قالی بافی ، گلیم بافی و جاجیم بافی و تولید ابریشم در بعضی نواحی آن رواج دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٦، ص ١٣٩؛ رحمانی ، ص ٧٠، ٨٠؛ رزم آرا، ج ١، ص ٤٤). از صنایع جدید، دارای کارخانه های تهیة مواد غذایی و مصالح ساختمانی است . سیلوی آن ٠٠٠ ، ٦٨ تُن ظرفیت دارد. پس از تأسیس شهر صنعتی تاکستان (در حدود هشت کیلومتری مغرب شهر تاکستان ) فعالیت صنعتی شهرستان بیشتر شده است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ١، ص ٧٣٤ـ ٧٣٥؛ رحمانی ، ص ٧٨ـ٧٩).

تاکستان دارای معادن مهم از جمله آلومینیم مرغوب (برآورد: ٥٠٠ میلیون تن )، کائولن (در نزدیکی آبادی عَلَنقیه در دوازده کیلومتری شمال غربی شهر تاکستان )، سنگ شیشه (نزدیک آبادی سیف آباد در نُه کیلومتری جنوب شرقی شهر ضیاءآباد) و سرب و نقره (در آبادی شاکین در حدود پانزده کیلومتری جنوب غربی شهر ضیاءآباد) است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٦، ص ١٣٨؛ رحمانی ، ص ٨١؛ مجتهدزاده ، ص ١١٩). راه اصلی قزوین ـ زنجان ، قزوین ـ همدان و راه آهن سراسری شمال غرب کشور از این شهرستان می گذرد. برخی از آثار قدیمی و زیارتگاههای این شهرستان عبارت اند از: تپه های قدیمی از جمله رادکان ، نَرگِه / نَرجِه ، اَک (در آبادی اَک ) و یاسین تپه ؛ قِز قلعه (در حدود پانزده کیلومتری جادة تاکستان ـ زنجان )؛ امامزاده کمال و امامزاده ولی در ضیاءآباد؛ امامزاده صالح در آبادی نهاوند (از ١٣٧٨ش : خرّمدشت )؛ امامزاده عبداللّه و امامزاده فضل اللّه در آبادی فارسجین در حدود سه کیلومتری شمال غربی ضیاءآباد (حاجی آقا محمدی ، ص ١٢٦؛ گلریز، ج ١، ص ٩٨٥؛ رحمانی ، ص ١٠٥ـ١٠٧).

طبق تقسیمات کشوری در ١٣١٦ش ، بخش ضیاءآباد (تقریباً مشتمل بر شهرستان تاکستان کنونی ) در شهرستان قزوین (در استان یکم ) تشکیل شد. در ١٣٢٣ش ، دهستانهای رامند (مشتمل بر دوازده آبادی از جمله سیادَهَن /سیادُهُن / سیاه دهن ، دانسفان / دانسفهان ، اسفرورین و نرگه ) و دودانگه (مشتمل بر ٣٣ آبادی از جمله خَندآب ، ضیاءآباد، فارسجین و نهاوند) جزو شهرستان قزوین بودند (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ١، ص ١١، ١٣٩ـ١٤٠). در ١٣٣٧ش ، قصبة تاکستان مرکز دهستان رامند بود (گلریز، ج ١، ص ٩٨٣). در تقسیمات ١٣٥٥ش ، بخش ضیاءآباد (مشتمل بر پنج دهستان ) و شهر تاکستان (مرکز بخش ) در شهرستان قزوین (در استان مرکزی ) ذکر شده است . بخش ضیاءآباد به موجب تصویبنامة هیئت وزیران (شمارة ٣٦٠٦ مورخة ٥/٣/١٣٥٩ش ) به شهرستان تاکستان (در استان زنجان ) تبدیل شد و در ١٣٧٠ش دهستانهای ایلات قاقازان شرقی و غربی از آن جدا و به شهرستان قزوین الحاق گردید (ایران . وزارت کشور. حوزة معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت ، ص ٢١؛ حاجی آقا محمدی ، ص ١٢٠). شهرستان تاکستان در خرداد ١٣٧٦ از استان زنجان جدا و به استان جدید قزوین ملحق شد (رحمانی ، ص ٣٥). در ١٣٧٥ش ، جمعیت این شهرستان ٩٨٣ ، ١٣٥ تن بود که از آن میان ، ٥٠٥ ، ٦٠ تن (ح ٥ر٤٤%) در شهرها و بقیه در روستاها ساکن بودند. دو گروه طایفه ای رحمانی و طاهرخانی (ظاهراً از ساکنان اولیة تات زبان ) و عده ای از طوایف لُر (از جمله طایفة کاکاوند، غالباً ساکن در پیرامون آبادی قاقازان ) از ساکنان اصلی تاکستان به شمار می روند (کیهان ، ج ٢، ص ٣٧٢؛ حاجی آقا محمدی ، ص ١٢٢ـ١٢٣).

مردم تاکستان بیشتر به فارسی و تاتی تاکستانی (برای اطلاع بیشتر از گویشهای تاتی رجوع کنید به تات * ) و برخی به کردی سخن می گویند، و شیعة اثناعشری اند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٦، ص ١٣٩؛ رحمانی ، ص ٣٣، ٤٣).

٢) شهر تاکستان ، مرکز شهرستان . در مشرق شهرستان ، در ارتفاع ٢٧٠ ، ١ متری ، و در حدود ٣٣ کیلومتری جنوب غربی شهر قزوین قرار دارد. نام قدیم آن سیادهن و در میانِ اهالی ، سیادِن است (توکلی مقدم ، ذیل مادّه ؛ پدرام ، ص ٤٥، پانویس ٢؛ رحمانی ، ص ١٠٠).

نام تاکستان (گویا به دلیل فراوانی باغهای انگور در پیرامون آن ) با تصویب فرهنگستان زبان ، در ١٣١٧ش ، بجای سیادهن انتخاب شد (فرهنگستان زبان ایران ، ص ٢٤؛ د. فارسی ، ذیل مادّه ). شهر تاکستان موقعیت ارتباطی ویژه ای در استان قزوین دارد، به طوری که راههای اصلی شمال غرب و مغرب کشور به قزوین و تهران ، در نزدیکی آن به هم می پیوندد. راه آهن سراسری و نیز بزرگراه جدیدالاحداث قزوین ـ زنجان (از جانب شمالی و شمال غربی ) از آن می گذرد. تاکستان با شهرهای ابهر (ح ٤٨ کیلومتری مغرب )، آوج (ح ٧٨ کیلومتری جنوب غربی ) و ضیاءآباد (ح ٣٤ کیلومتری مغرب ) مرتبط است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٦، ص ١٤١؛ ایران . وزارت راه و ترابری ، ص ٥١ ـ٥٢، ٦٩ـ٧٠). جمعیت شهر در سرشماری ١٣٧٥ش ، ١٩٢ ، ٥٤ تن بوده است . از آثار قدیمی شهر، بقعة پیر (رجوع کنید به پیر * ، بقعه )، حمام شاه عباسی ، بقعه و تپة خَنْدُو/ خندا/ خندآب و تپة خله کو (ظاهراً مقر اولیة شهر، واقع در جنوب شهر کنونی تاکستان ) است (مشکوتی ، ص ٢٣١؛ رزم آرا، ج ١، ص ٤٤؛ رحمانی ، ص ٩٠، ٩٩). تاکستان در ١٣٣٧ش به شهر تبدیل شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، ص ٣٨). در زمین لرزة ١٣٤١ش ، شهر تاکستان و بعضی آثار قدیمی آن ، از جمله کاروانسرای حبیب و امامزاده ای متعلق به قرن ششم ، آسیب دید (امبرسز و ملویل ، ص ٢٥٦).

در مرکز شهر تاکستان ، محله هایی از قدیم باقی مانده که مسکونی است و بناهایی از خشت خام دارد، از جمله محلة «راهْاَک »، محلة «راهْشهر» و محلة «راه قَره باغ ». نام این محله ها از نام آبادیهای اطراف شهر تاکستان گرفته شده است . قسمت جدید شهر نیز در جانب شمالی گسترش یافته است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ١، ص ٧٣٤؛ رحمانی ، ص ٩٩).

پیشینه . تاکستان منطقه ای قدیمی است . از دوران پیش از اسلام و سده های اولیة اسلامی آن اطلاع چندانی در دست نیست ، اما در قرون اولیة اسلامی از ناحیة قاقازان (کمابیش منطبق بر منطقة قدیمی در شهرستان تاکستان کنونی ) مطالبی ذکر شده است . در قرن سوم ، بلاذری در بیان فتح قزوین و زنجان به قاقزان و پرداخت عشریة اهالی آنجا اشاره کرده است (ص ١٥٨). در اواخر این قرن ، ابن فقیه از احیای اراضی و واگذاری آن به قاسم بن رشید و پرداخت عشریه ای علاوه بر عشریة بیت المال سخن گفته است (ص ٢٨٢). یاقوت حموی ، در قرن هفتم ، قاقزان را در ناحیة قزوین ضبط کرده و گفته است که باد شدیدی در آنجا می وزد (ج ٤، ص ١٨). در قرن هشتم ، حمداللّه مستوفی مطالبی از قاقزان و ناحیة ابهررود ذکر کرده است ؛ به گزارش او، زمانی که هارون الرشید شهر قزوین را می ساخت ، قسمتهایی از قاقزان و ناحیة ابهررود را به سبب واقع شدن در دشت قزوین جزو قزوین کرد و قزوین «کوره » شد. او به پرداخت عشریه و نیز مزدکی بودن مخفی برخی اهالی قاقزان (از جمله در ده اک ) در دورة مغول اشاره کرده است ( تاریخ گزیده ، ص ٧٧٧ـ ٧٧٨). ظاهراً نخستین بار نام سیادهن با ضبط «سیاه دهان » در قرن هشتم در منابع آمده است . حمداللّه مستوفی آن را از دیههای معتبر ولایت قزوین ذکر کرده و ابهررود را در این ناحیه چون زنده رودْ «زاینده » دانسته است ( نزهة القلوب ، ص ٥٩، ٢٢١).

در دورة قاجار، عباس میرزا نایب السلطنه (١٢٠٣ـ١٢٤٩) از «قصبة سیادهن » و جمعیت زیاد آن یاد کرده است . به نوشتة او سیادهن از رودی مشروب می شود که از بلندی اللّه اکبر به سمت صائین قلعه ، ابهر، قروه (از آبادیهای مهم در شهرستان ابهر) و سیادهن جریان دارد (ص ١١٨ـ١١٩). بعضی منابع در همین دوره به کمی آب در آبادی سیادهن اشاره کرده اند (همان ، ص ١١٨؛
شیروانی ، ص ٣١٥). در ١٢٤٧، زین العابدین شیروانی به آبادی سیادهن از قرای قزوین با مردمان ترک که بیشتر شیعی مذهب بودند و همچنین به حدود دویست خانه و محصول هندوانة ممتاز اشاره کرده است (همانجا). اوژن فلاندن حدود ده سال پس از شیروانی از دهکدة بزرگ سیاده و ساختمانهای خوب آن ، مزارع و تاکستانهای پیرامون و انگور مشهورش و دیوارهای متکی به بروج آن مطالبی آورده است (ص ٩٨). در ١٢٩٥ اعتمادالسلطنه و در ١٣٠٩/ ١٨٩٢ کرزن از قریة سیادهن یاد کرده اند (اعتمادالسلطنه ، ج ٣، ص ١٨٠٩؛
کرزن ، ج ١، ص ٧٩). در ١٣١٧ـ ١٣١٨، مظفرالدین شاه سیادهن را دارای ١٢٠٠ خانوار و بسیار آباد ذکر کرده است (ص ١٨، ٢٦٤). در ١٣١٠ش سیادهن مرکز بلوک افشار در قزوین بود (کیهان ، ج ٢، ص ٣٧١).

منابع :
(١) ابن فقیه ؛
(٢) اعتمادالسلطنه ؛
(٣) یداللّه افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٤) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٥) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچة مسافات راههای کشور ، تهران ?( ١٣٦٦ش ) ؛
(٦) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٧) همو، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، چاپ دوم ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٨) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب اسامی دهات کشور ، ج ١، تهران ١٣٢٩ش ؛
(٩) ایران . وزارت کشور. حوزة معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت . تغییر نام واحدهای تقسیمات کشوری و عوارض طبیعی از ابتدای انقلاب اسلامی تا پایان فروردین ماه ١٣٦٥ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(١٠) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ش ؛
(١١) احمدبن یحیی بلاذری ، فتوح البلدان : بخش مربوط به ایران ، ترجمة آذرتاش آذرنوش ، چاپ محمد فرزان ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(١٢) علی پدرام ، «ته آبادابی سیادن »، در نسیم : فرهنگ و هنر و ادب قزوین ، به کوشش محمدعلی حضرتی ، دفتر دوم ، قزوین ١٣٧٦ش ؛
(١٣) غلامحسین توکلی مقدم ، وجه تسمیة شهرهای ایران ، ج ١، تهران ١٣٧٥ش ؛
(١٤) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(١٥) جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ١٣٦٦ش ؛
(١٦) عباس حاجی آقا محمدی ، سیمای استان قزوین ، قزوین ١٣٧٧ش ؛
(١٧) حمداللّه مستوفی ، تاریخ گزیده ؛
(١٨) همو، نزهة القلوب ؛
(١٩) د. فارسی ؛
(٢٠) رضا رحمانی ، آشنایی با شهر تاریخی تاکستان ( سیادن )، قزوین ١٣٧٧ش ؛
(٢١) رزم آرا؛
(٢٢) زین العابدین بن اسکندر شیروانی ، بستان السیاحه ، یا، سیاست نامه ، چاپ سنگی تهران ١٣١٥، چاپ افست ( بی تا. ) ؛
(٢٣) عباس میرزا قاجار (ملک آرا)، شرح حال عباس میرزا ملک آراء برادر ناصرالدین شاه ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦١ش ؛
(٢٤) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٢٦: قزوین ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٨ش ؛
(٢٥) فرهنگستان زبان ایران ، واژه های نو که تا پایان سال ١٣١٩ در فرهنگستان ایران پذیرفته شده است ، تهران ١٣٥٤ش ؛
(٢٦) اوژن ناپلئون فلاندن ، سفرنامة اوژن فلاندن به ایران ، ترجمة حسین نورصادقی ، تهران ١٣٥٦ش ؛
(٢٧) جرج ناتانیل کرزن ، ایران و قضیة ایران ، ترجمة غ . وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(٢٨) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ ١٣١١ش ؛
(٢٩) محمدعلی گلریز، مینودر، یا، باب الجنة قزوین ، ج ١: تاریخ و جغرافیای تاریخی قزوین ، ( قزوین ) ١٣٦٨ش ؛
(٣٠) پیروز مجتهدزاده ، جغرافیای سیاسی تنگة هرمز: توسعة تدریجی نقش ایران ( دهة ١٩٧٠ و ١٩٨٠ )، ترجمة محسن صغیرا، اصفهان ١٣٧١ش ؛
(٣١) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان زنجان ، شهرستان تاکستان ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٣٢) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٣٣) نصرت اللّه مشکوتی ، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران ، تهران ١٣٤٩ش ؛
(٣٤) مظفرالدین قاجار، شاه ایران ، سفرنامة مبارکة شاهنشاهی ، بمبئی ١٣٢١؛
(٣٥) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش ؛
(٣٦) نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ش ؛
(٣٧) یاقوت حموی .

/ وحید ریاحی /