دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٣٦
بَلاساغون (بلاسَغون ) ، از پایتختهای خاقانهای ترک آسیای مرکزی در قرن اول Ùˆ دوم . نام این شهر در متون تاریخی بسیارآمده است . چون سمعانی ( رجوع کنید به Ùاراب * ) این نام را به صورت «بلادسغور» ضبط کرده Ùˆ یاقوت دو جزء آن را درهم ادغام کرده Ùˆ بلاساغون خوانده ØŒ دربارة Ù…ØÙ„ شهر اختلا٠پیدا شده است ( رجوع کنید به بارتولد، ١٨٩٧ØŒ ص ٣٥). سرانجام ØŒ در قرن گذشته معلوم شده است Ú©Ù‡ بلاساغون شهری در Øوضة رود Ú†Ùˆ بوده است (برتشنایدر ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٦Ù€ ٢٧٢). بارتولد نیز، Ú©Ù‡ شخصاً در این نواØÛŒ تØقیق کرده (١٨٩٧ØŒ ص ٣٩)ØŒ ادعا Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ ØŒ به اØتمال قریب به یقین ØŒ بلاساغون در Ù…ØÙ„ خرابه های Ùعلی آق پشین قرار داشته Ùˆ خرابه های بورانه در تÙقماق قدیم ØŒ واقع در پنج تا شش کیلومتری این خرابه ها نیز بقایای شهر دیگری درکنار بلاساغون بوده است . خرابه های بورانه را ترکان Ù…ØÙ„ÛŒ «شو» Ù…ÛŒ نامیده اند (بارتولد، ١٩٣٥ØŒ
ص ٨٠). Øیدر میرزا دوغلات ØŒ Ú©Ù‡ این ناØیه را شخصاً دیده ØŒ نوشته است Ú©Ù‡ بورانه تلÙظ قرقیزی کلمة عربی «مناره » است ومغولها در قرن دهم آن خرابه ها را به این نام Ù…ÛŒ خوانده اند. قبر امام Ù…Øمد Ùقیه بلاساغونی ØŒ Ú©Ù‡ در ٧١١ ÙˆÙات یاÙته ØŒ در اینجاست Ùˆ سنگ قبر آن نیز هم اکنون موجود است .
بویژه از نوشته های بیرونی Ùˆ Ù…Øمود کاشغری Ø¨ÙˆØ¶ÙˆØ Ùهمیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ بلاساغون Ùˆ شهر شو (یا شویاب ) درمØÙ„ خرابه های آق پشین Ùˆ تقماق قدیم (بورانه ) قرار داشته است . بیرونی در جدولی Ú©Ù‡ برای تعیین طول Ùˆ عرض جغراÙیایی بلاد معرو٠زمان خود تنظیم کرده طول Ùˆ عرض بلاساغون ونقاط همجوار آن Ù€ چون اسÙیجاب (اسپیجاب / سیرام )ØŒ چادقال (چاتقال )ØŒ طَراز، قوچْقارباشی ØŒ برسغان Ùˆ آت باشی را به درجه Ùˆ دقیقه تعیین کرده است ( رجوع کنید به طوغان ØŒ > توصی٠بیرونی از جهان < ØŒ ص ٥٠ Ù€ ٥٢). در این جدول ØŒ بلاساغون در ده درجة شرقی طراز (اولیاآتا)ØŒ Ù‡Ùت درجة غربی برسغان (بارسکائون در کرانة جنوب شرقی ایسیق گول ) Ùˆ Ùقط در بیست دقیقة شمالی قوچقارباشی (جلگة مرتÙع قوچقارآتای Ùعلی ) نشان داده شده است . Ù…Øمود کاشغری (ج ٣ØŒ ص ٣٢٥) نیز معبر «زانپی » را Ú©Ù‡ امروزه معبر شمسی نامیده Ù…ÛŒ شود، «گذرگاه بین قوچونقارباشی Ùˆ بلاساغون » Ùˆ همچنین معبر «یÙوان اریق » را، Ú©Ù‡ همان جÙوان آریق Ùعلی است ØŒ «جلگة مرتÙعی در جوار بلاساغون » معرÙÛŒ Ù…ÛŒ کند (همان ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٠٦). قصبة «أÙرْدÙوا» نیز، Ú©Ù‡ در آثار عربی در عداد شهرهای Øوضة رودچو نام برده شده ( رجوع کنید به مقدسی ØŒ ص ٢٧٥)ØŒ در کتاب Ù…Øمود کاشغری (ج ١ØŒ ص ١١٢) قصبه ای در جوار بلاساغون معرÙÛŒ شده است . همین مؤل٠(ج ٣ØŒ ص ٣٠٦) قلعة شو یا شویاب (Øصن شو Ùˆ Øصن شویاب ) را قلعه ای در جوار بلاساغون معرÙÛŒ Ù…ÛŒ کند Ùˆ روایتی دارد مشعر براینکه شو، Ùرمانروای ترک ØŒ پس از بازگشت از کوههای «آلتین طاغ » Ùˆ آمدن به بلاساغون ØŒ این قلعه را در نزدیکی شهر بنا کرده است . قلعة کهن شو یا شویاب ØŒ بنابه منابع چینی نیز، در جنوب رودخانة Ú†Ùˆ بوده ( رجوع کنید به بارتولد، ١٨٩٧ØŒ ص ٣١) و، با توجه به مساÙات ذکر شده ØŒ موقعیتی منطبق با Øوالی تقماق Ùعلی داشته است . به این ترتیب ØŒ شو (شویاب ØŒ Ùˆ در منابع چینی «سوئی Ù€ یه Ù€ چینگ » یا «قلعة شو») در «تقماق قدیم » Ú©Ù‡ امروزه نیز به همان نام است ØŒ در Ù…ØÙ„ خرابه های بورانه قرار داشته است . اگر از قوچقارباشی Øرکت کنیم Ùˆ از طریق معبر شمسی (زانپی ) به شهر «تقماق جدید» در کرانة رود شمسی روانه شویم ØŒ نخستین بقایایی Ú©Ù‡ در دشت دیده Ù…ÛŒ شود خرابه های آق پشین است . در وقایعنامة تانگ (گینی ØŒ ج ١ØŒ بخش ٢ØŒ ص شصت Ùˆ شش ضمیمه )ØŒ شهر «ÙÛŒ Ù€ لو ـتسیان Ù€ کیون » نیز، Ú©Ù‡ نشانی آن در Ùاصلة بیست Ù„ÛŒ (شش تا ده کیلومتری ) مشرق (در واقع جنوب شرقی ) «صو Ù€ یه » داده شده با آق پشین مطابقت دارد. بدین سان باید Ú¯Ùت Ú©Ù‡ این هرسه شهر یکی بوده اند.
شهری هم Ú©Ù‡ در ابن خرداذبه (ص ٢٩) از آن به عنوان «ولایت خاقان تÙرکÙØ´ » (مدینة خاقان الترکشی ) Ùˆ درکتاب الخراج ØŒ تألی٠قدامة بن جعÙر (ص ٢٠٦)ØŒ «شهرخاقان ترک » یاد شده ØŒ با در نظر گرÙتن مساÙاتی Ú©Ù‡ ارائه داده اند، با بلاساغون Ùˆ آق پشین قابل تطبیق است . بلاساغون با نامهای غÙز اÙردو، غزاولوش Ùˆ غز بالیغ نیز شناخته شده است ( رجوع کنید به کاشغری ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٠ØŒ ١١٢). نام غز اردو در منابع چینی نیز مشاهده Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به برتشنایدر، ج ١ØŒ ص ٢٢٦: هو Ù€ ز Ù€ Ùˆ Ù€ لو Ù€ دو). این نام ØŒ Ú©Ù‡ در منابع عربی Ùˆ Ùارسی به صورت «بلاساقون » Ùˆ «بلاساغون » ضبط شده ØŒ در کتاب مقدسی به اشکال ولاسکون Ùˆ بلاساکن آمده است . جزء دوم قره بالقاسون ØŒ پایتخت اویغوری در کنار رودخانة اورخون ØŒ Ùˆ نام بالقاس در صØرای قزاق اØتمال دارد Ú©Ù‡ با بلاساقان پایتخت هونها Ú©Ù‡ به Ù‚Ùقاز جنوبی مهاجرت کرده اند، یکی باشد ( رجوع کنید به طوغان ØŒ ابن Ùضلان ØŒ ص ١٩٣). اگر ضبط بالقاسون اصیل باشد، Ùˆ جزء آخر آن را «سین » Ùˆ به معنای قبر Ùˆ شهر بگیریم ØŒ این کلمه به صورت بالقاسین Ùˆ یا بالیق یسین قابل ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ø³Øª . اما نام ÙÛŒ Ù€ لو Ù€ تسیان Ù€ کیون ØŒ Ú©Ù‡ در تاریخ خاندان تانگ آمده است ØŒ تقریباً ضبط بلاساغون را منعکس Ù…ÛŒ کند.
بنیانگذاری شهر به زمانهای اÙسانه ای نسبت داده Ù…ÛŒ شود. جوینی (ج ١ØŒ ص ٤٣) روایتی نقل Ù…ÛŒ کند دایر بر این Ú©Ù‡ بلاساقون را بوقوخان اÙراسیاب Ù¾ÛŒ اÙکنده است . کاشغری (ج ٣ØŒ ص ٣٠٦) قولی دربارة وجود این شهر درزمان لشکرکشی اسکندر مقدونی به آسیای میانه روایت کرده است . به نظرمی رسد Ú©Ù‡ در سده های نخستین اسلامی این شهر پایتخت خاقان تÙرکÙØ´ بوده Ùˆ «مدینه »ای Ú©Ù‡ ابن خرداذبه در کتاب خود ذکر Ù…ÛŒ کند همان «بلاساغون » است .
مقدسی (ص ٢٧٥) بلاساغون را شهری بزرگ Ùˆ ثروتمند Ùˆ پرجمعیت خوانده است . نظام الملک (ص ١٨٩) اشاره Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ این شهر را ترکان کاÙر در ٣٣٣ به تصر٠درآورده اند Ùˆ سامانیان برای نجات آن لشکرکشی کرده یا قصد لشکرکشی داشته اند. از این اشاره Ù…ÛŒ توان استنباط کرد Ú©Ù‡ بلاساغون پیش از ٣٣٣ مدتی در دست سامانیان بوده است ( رجوع کنید به بارتولد، ١٩٧٧ØŒ ص ٢٤٣ØŒ ٢٥٦ØŒ ( ترجمة کریم کشاورز، ج ١ØŒ ص ٥٤٨ ) ). در Øدودالعالم (Ú¯ ١٨) Ùˆ زین الاخبار گردیزی ( رجوع کنید به بارتولد، ١٨٩٧ØŒ ص ١٠٢) Ú©Ù‡ در قرن چهارم تألی٠یاÙته اند، وضع Øوضة رود Ú†Ùˆ در دوران Øکومت یَبغوهای Ù‚ÙرلÙÙ‚ (١٤٩Ù€٢٢٥) Ø´Ø±Ø Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ شده است و، با اینکه قریه ها Ùˆ قصبات متعدد آن معرÙÛŒ شده نامی از بلاساغون به میان نیامده Ùˆ به ذکر قلعة سویاب ( شویاب ) ØŒ Ú©Ù‡ در نزدیکی آن بوده ØŒ اکتÙا شده است . ظاهراً، چون در آن زمان قلعة شویاب اهمیت بیشتری کسب کرده بود، نام آن بر بلاساغون نیز دلالت Ù…ÛŒ کرده است .
یک قرن بعد، بلاساغون را یکی از مراکز قره خانیان Ù…ÛŒ یابیم Ø› چنانکه هارون بغراخان بن موسی (متوÙÛŒ ٣٨٢) Ùˆ طغان خان ( رجوع کنید به بیهقی ØŒ چاپ مورلی ØŒ ص ٩٨ØŒ ٦٦٥ØŒ ( چاپ Ùیاض ØŒ ص ١٠٦ ) ) آن را پایتخت خود قرار داده اند. یوس٠خاص Øاجب ØŒ Ú©Ù‡ کتاب قوتادغو بیلیگ را در ٤٦٢ تألی٠کرده است ØŒ اهل بلاساغون بوده است . ( در نامه های عین القضات همدانی (مقتول در ٥٢٥) در مثَلی به شعر، نام این شهر آمده است : گویند ببلاساغون مردی دو کمان دارد/ گر زان دو یکی بشکست ما را Ú†Ù‡ زیان دارد (ج ١ØŒ ص ٣٠٣) ) . کاشغری (ج ١ØŒ ص ٣١) Ù…ÛŒ گوید Ú©Ù‡ اهالی بلاساغون به زبانهای سغدی Ùˆ ترکی سخن Ù…ÛŒ Ú¯Ùته اند Ùˆ در ترکی اهالی نواØÛŒ آرغو Ú©Ù‡ از اسÙیجاب تا بلاساغون امتداد Ù…ÛŒ یاÙته ØŒ نارسایی وجود داشته است . کاشغری در جای دیگری از کتابش (ج ١ØŒ ص ٣٩١ Ùˆ بعد) Ù…ÛŒ نویسد Ú©Ù‡ گروهی از سغدیان Øوالی بخارا Ùˆ سمرقند به بلاساغون مهاجرت کرده Ùˆ عادات وسنن Ùˆ کسوت ترکان را پذیرÙته بودند Ùˆ اشاره Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ اینان را «سغدک » Ù…ÛŒ نامیده اند. در سکه های زمان قره خانیان نام شهر به جای بلاساغون «قÙزاردو» ضرب Ù…ÛŒ شد (در Ùهرست واسمر «قزاردو» نوشته شده Ú©Ù‡ «قرااردو» خوانده شده است ). قره ختاییان در ٥١٩ØŒ بلاساغون را به تصر٠درآوردند Ùˆ پایتخت خود کردند. در منابع چینی ØŒ ضمن Ø´Ø±Ø Ø§ÛŒÙ† واقعه ØŒ نام شهر «غز اردو» آمده است ( رجوع کنید به برتشنایدر، ج ١ØŒ ص ١٨). میرخواند ( روضة الصÙا ØŒ ج ٥ØŒ ص ٢٢)ØŒ ضمن اشاره به همان رویداد، متذکر Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ مغولان بلاساغون را «غوبالیغ » Ù…ÛŒ نامیده اند Ú©Ù‡ به معنای «شهر زیبا» است . بارتولد نیز، با استناد به نوشتة میرخواند، Ù…ÛŒ پذیرد Ú©Ù‡ به این شهر نام غوبالیغ Ùˆ غوآبالیغ نیز داده شده است . اما در تاریخ جهانگشای جوینی (ج ٢ØŒ ص ٨٧)ØŒ Ú©Ù‡ منبع میرخواند بوده ØŒ در ذکر همان Øادثه آمده است Ú©Ù‡ مغولان بلاساغون را قزبالیغ Ù…ÛŒ نامیده اند (غزبالیغ در نسخه های دیگر این اثر به صورتهای «قربالیغ » Ùˆ «غربالیغ » نیز ضبط شده Ùˆ مارکوارت عنوان غزبالیغ را پذیرÙته Ùˆ به معنای «شهر اوغوز» گرÙته است ). به هر صورت ØŒ آشکار است Ú©Ù‡ «قزبالیغ » ضبط دیگری از «غزبالیغ » است .
هنگامی Ú©Ù‡ Ù…Øمد خوارزمشاه در ٦٠٧ گورخان قره ختایی را در نزدیکی تَلَس شکست داد، اهالی مسلمان بلاساغون قیام کردند Ùˆ به Ùرمان گورخان به طرزی Ùجیع قتل عام شدند. بلاساغون ØŒ هنگام آمدن مغولان ØŒ در قلمرو بوزارخان ØŒ ملک آلمالیق ØŒ قرار داشت Ú©Ù‡ ظاهراً او نیز از قره خانیان بود. او در ٦١٥ به میل خود از چنگیزخان اطاعت کرد Ùˆ اولاد چنگیزخان نیز از طریق وصلت ØŒ با این خاندان خویشاوند شدند. بلاساغون در زمان مغولان نیز همچنان مرکزی Ùرهنگی بود Ùˆ دانشمندان زیادی در این شهر به ظهور رسیدند. جمال قَرشی ØŒ مؤل٠کتاب ملØقات Ø§Ù„ØµØ±Ø§Ø (کتابی Ú©Ù‡ Øاوی اطلاعات مهمی دربارة تاریخ قره خانیان ومغولان است Ùˆ در ٧٠٠ تألی٠شده )ØŒ نیز اصلاً بلاساغونی است . Øیدرمیرزا دوغلات کاشغری اسامی دانشمندان٠متعدد برخاسته از بلاساغون را در همین اثر جمال قرشی خوانده Ùˆ باور نکرده است شهری Ú©Ù‡ در زمان ÙˆÛŒ خرابه ای بیش نبوده روزگاری مرکز Ùرهنگی آنچنان مهمی بوده باشد (دوغلات ØŒ ص ٣٦٤). در نسخه ای از ملØقات Ø§Ù„ØµØ±Ø§Ø Ú©Ù‡ برجای مانده ( رجوع کنید به بارتولد، > ترکستان در عهد هجوم مغول < ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٨Ù€ ١٥٢ØŒ ( ترجمة کریم کشاورز، ج ١ØŒ ص ١٣٨ ) ) از دانشمندانی سخن Ù…ÛŒ رود Ú©Ù‡ از شهرهای کاشغر، ختن ØŒ Ùرغانه Ùˆ چاچ برخاسته اند؛ اما از بخش راجع به بلاساغون خبری نیست Ùˆ Ùقط استطراداً نام دو دانشمند Ù€ اØمدبن ایوب بلاساغونی Ú©Ù‡ استاد خود مؤل٠بوده Ùˆ پدر او ایوب بن اØمد البلاساغونی Ù€ ذکر شده است (ص ١٤١). جمال قرشی در کتاب خود به درگذشت دانشمند تیگین ØŒ نوة بوزارخان ØŒ Ú©Ù‡ به روزگار او نواØÛŒ آلمالیق Ùˆ بلاساغون را اداره Ù…ÛŒ کرده ØŒ در ٦٥٧ در غزبالیغ اشاره کرده است . نام غزبالیغ در رسالات مربوط به شجرة قره خانیان نیز، Ú©Ù‡ امروزه در دست است ØŒ دیده Ù…ÛŒ شود ( > صورتجلسة علمی باستانشناسی ترکستان < ØŒ ج ٤ØŒ ص ٨٨).
به هرØال ØŒ این شهر در زمان مغولان بلاساغون نام نداشته Ùˆ به غزبالیغ معرو٠بوده است Ø› اما دانشمندان آن دیار به شیوة سابق ØŒ همچنان خود را «البلاساغونی » Ù…ÛŒ خوانده اند. آخرین دانشمندی Ú©Ù‡ نسبت بلاساغونی داشته وما Ù…ÛŒ شناسیم ØŒ Ù…Øمد Ùقیه است Ú©Ù‡ Øیدرمیرزا تاریخ ÙˆÙات او را برسنگ قبرش ٧١١ خوانده است . به Ú¯Ùتة همین مؤل٠، این سنگ قبر را عمرخوجا آهنگر نوشته است . از این معلومات چنین برمی آید Ú©Ù‡ غزبالیغ در ٧١١ وجود داشته است . پایان یاÙتن زندگی شهرنشینی در بلاساغون ØŒ همانطور Ú©Ù‡ طوغان در > خطوط اصلی تاریخ ترک < (ص ٣٩) نیز آورده است ربطی به نظریة ادامه خشکسالی در ترکستان ندارد.
انقراض بلاساغون نیز مانند شهرهای دیگر Øوضه های دو رود Ú†Ùˆ Ùˆ ایله ØŒ در نتیجة اجرای تصمیمات قوریلتای٠(شورای ) خانهای مغول در ٦٦٨ØŒ در تخصیص Øوضه های این دو رود به Ú©ÙˆÚ† نشینان Ùˆ انتقال دادن شهرنشینان به مناطق دیگر صورت گرÙته است ( رجوع کنید به طوغان ØŒ > ترکستان امروزی Ùˆ گذشتة نزدیک آن < ØŒ چاپ دوم ØŒ ص ٦١ØŒ ١١١). در اواسط قرن سیزدهم / نوزدهم ØŒ بر اثر تدابیر خوانین خوقند، زندگی شهری در این منطقه اØیاشد. در خرابه های آق پشین ØŒ Ú©Ù‡ پیشتر شهر بلاساغون بوده ØŒ Ùˆ شویاب ØŒ Ú©Ù‡ تقماق قدیم بوده است ØŒ سنگ قبرهایی متعلق به مسیØیان به دست آمده Ú©Ù‡ به زبان ترکی Ùˆ Øرو٠سریانی نوشته شده است . بارتولد عکس مناره (بورانه )ای را، Ú©Ù‡ این خرابه ها به نام آن خوانده شده اند، منتشر کرده است ( رجوع کنید به ١٨٩٧ØŒ لوØÙ‡ ششم ). این مناره چنانکه از معماریش برمی آید، اثری است از زمان قره خانیان ØŒ اما در آنجا هیچ کتیبة اسلامی بر جای نمانده است .
منابع : ابن خرداذبه ØŒ کتاب المسالک Ùˆ الممالک ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٩٦٧Ø› ( واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، ترکستان نامه : ترکستان در عهد هجوم مغول ØŒ ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٦٦ Ø´ ) Ø› Ù…Øمدبن Øسین بیهقی ØŒ تاریخ ØŒ چاپ مورلی Ø› ( همو، تاریخ بیهقی ØŒ چاپ علی اکبر Ùیّاض ØŒ تهران ١٣٥٦ Ø´ ) Ø› عطاملک بن Ù…Øمد جوینی ØŒ کتاب تاریخ جهانگشای ØŒ چاپ Ù…Øمدبن عبدالوهاب قزوینی ØŒ لیدن ١٩١١Ù€١٩٣٧Ø› ( Øدودالعالم من المشرق الی المغرب ØŒ چاپ منوچهر ستوده ØŒ تهران ١٣٤٠ Ø´ ØŒ ص ٨٤ Ù€ ٨٥Ø› عبدالله بن Ù…Øمد عین القضاة ØŒ نامه های عین القضات همدانی ØŒ چاپ علینقی منزوی Ùˆ عÙی٠عسیران ØŒ تهران ١٣٤٨Ù€١٣٥٠ Ø´ ) Ø› قدامة بن جعÙر، کتاب الخراج ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٩٦٧Ø› Ù…Øمودبن Øسین کاشغری ØŒ دیوان لغات الترک Ø› Ù…Øمدبن اØمد مقدسی ØŒ کتاب اØسن
التقاسیم ÙÛŒ معرÙØ© الاقالیم ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٩٦٧Ø› Ù…Øمدبن خاوندشاه میرخواند، تاریخ روضة الصÙا ØŒ بمبئی ١٢٧١/١٨٥٦Ø› Øسن بن علی نظام الملک ØŒ سیاستنامه ØŒ چاپ Ø´Ùر؛
Vassiliy Viladimiroviµ Barthold, Otµet o poyezdke v srednuya Aziyu, MØ¥moires de l'AcadØ¥mie des Sciences de St. PØ¥tersburg , ١٨٩٧, VIII, seri, classe hist._ phil ., I, no. ٤; idem, Turkestan down to the Mongol invasion , London ١٩٧٧; idem, ١٢ Vorlesungen دber die Geschichte der Tدrken Mittelasiens , Berlin ١٩٣٥; E. Bretschneider, Mediaeval researchesfrom eastern Asiatic sources , London ١٩٦٧; Muh ¤ ammad H ¤ aydar Du  ghla  t,Ta Ù r   kh Rash   d   , tr. E. Denison Ross, London ١٨٩٥; Joseph de Guignes, Histoire gØ¥nØ¥rale des Huns; Krasnoreµinskiye razvalin ï© i gorod Balasagun, I zvets turkest. otd. rus. geog. ob ïƒ Âµ ., XVII, ١٨٥- ١٨٨.
/ اØمد زکی ولیدی طوغان ( د. ا. ترک ) /