دستگرد ، شهرى در بخش برخوار در شهرستان برخوار و ميمۀ استان اصفهان. اين شهر در مشرق شهرستان، در ارتفاع حدود ٥٧١،١ مترى و در حدود پانزده كيلومترى شمال شهر اصفهان، در كنار راه اصلى اصفهان ـ دولت‌آباد (مركز بخش برخوار)، و در دشت بلندى قرار دارد. آب و هواى آن معتدل خشك است. بيشترين دماى آن ْ٤٢ در مرداد، كمترين آن ْ٢ر١٢- در بهمن، و ميانگين بارش ساليانۀ آن ٦ر١٢١ ميليمتر است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى كشور، ص ٣٤).

پيش از ١٣٢٩ش، آبادى دستگرد، مركز دهستان برخوار بود و برخوار بخش حومۀ شهرستان اصفهان و تابع استان دهم (اصفهان) بود. در اين سال، آبادى دستگرد شهر شد و با تشكيل شهرستان برخوار و ميمه در تير ١٣٦٨ و بخش برخوار در فروردين ١٣٧٩، تابع شهرستان و بخش مذكور گرديد (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج ١٠، ص ٨٨؛ ايران. وزارت كشور، ١٣٨٢ش، ذيل «استان اصفهان»).

در سرشمارى ١٣٧٥ش، جمعيت شهر ٠٢١،١٤ تن ضبط شده است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ص هفتاد و چهار). اهالى آن شيعۀ دوازده امامي‌اند و به فارسى سخن مي‌گويند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٧١، ص ١١٧).

دستگرد از طريق دو راهىِ حبيب‌آباد، به اردستان و نائين مرتبط مي‌شود. بزرگراه اصفهان به شاهين‌شهر و تهران از كنار آن مي‌گذرد (مهريار، ج ١، ص ٣٨٧). فرش‌بافى با طرحهاى اصفهانى و نائينى در آن رواج دارد (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٧١، ص ١١٨). شهر داراى زيارتگاهى به نام امامزاده ادهم است (همانجا).

نام آن به صورتهاى دَسْتْجِرْد و دستگردبرخوار هم ضبط شده است (رجوع کنید به جابرى انصارى، ص ٤٣٨؛ مهريار، ج ١، ص ٣٨٦). آباديها و شهرهاى بسيارى در استان اصفهان و نيز در استانهاى ديگر، از جمله خراسان، به اين نام خوانده شده‌اند. جزء گرد/ كرد/ جرد در اين اسامى، از «كرت» فارسى باستان، به معناى ساخته و پرداخته، گرفته شده است و دستگرد يعنى شهر ساخته دست. از جمله شهرهاى قديمى با اين نام، دستكره‌الملك* است (رجوع کنید به مهريار، ص ٣٨٥ـ٣٨٦؛ نيز براى اطلاع بيشتر از معانى اين واژه رجوع کنید به جعفرى زند، ص ٩٣ـ٩٦).

دستگرد در ناحيه قديمى برخوار* قرار داشته است و در دورۀ ناصرى از روستاهاى بزرگ و معروف بلوك برخوار محسوب مي‌شد (رجوع کنید به افضل‌الملك، ص ٧٨؛ اصفهانى، ص ٣٠٠). جابرى انصارى (متوفى ١٣٣٥ش) آن را قريه‌اى با چهار هزار سكنه ذكر كرده است (رجوع کنید به ص ٤٣٨). در حدود ١٣٣٠ش (رجوع کنید به رزم‌آرا، همانجا)، دستگرد ١١٩،٥ تن جمعيت داشت، از توليداتش غلات و پنبه و پشم و روناس بود و بافت قالى و كيش (نوعى پارچه كتانى) در آن رواج داشت.

علاوه بر دستگردِ ياد شده چندين آبادى به نام دستگرد وجود دارد، از جمله دستگردِ قَدّادِه/ دستجرد غداده، مركز دهستان ماربين سفلا در شهرستان خميني‌شهر؛ دستگردِ مار، در دهستان بَرَان شمالى در شهرستان اصفهان؛ دستگرد مهرآوران، از آباديهاى دهستان گَركَن در شهرستان لِنجان؛ آبادى قديمى دستگرد يا دستجرد خيار، كه به علت داشتن مزارع خيار و زود به عمل آمدن اين محصول آن را به اين نام مي‌خواندند، و امروزه از محلات شهر اصفهان به شمار مي‌رود (رجوع کنید به جعفري‌زند، ص ٩٦؛ مهريار، ص ٣٨٧). به گفتۀ اصفهانى، دستگرد از روستاهاى معروف بلوك جِى بود كه خيار خوب اصفهان از مزارع آن تهيه مي‌شد و باغهاى زردآلو و آلوچه و شليل و هلو، و انواع انگور آن مشهور بود (رجوع کنید به ص ٢٩٨ـ٢٩٩). حسن دستگردى* متخلص به وحيد، صاحب امتياز مجله ارمغان و وحيد دستگردى، مصحح خمسه نظامى گنجوى، به دستگرد خيار منسوب‌اند (مهريار، ج ١، ص ٣٨٧).

منابع :
(١) محمدمهدي‌بن محمدرضا الاصفهانى، نصف جهان فى تعريف الاصفهان، تصحيح منوچهر ستوده، تهران ١٣٤٠ش؛
(٢) ميرزا غلامحسين افضل‌الملك، سفرنامه اصفهان، به كوشش ناصر افشارفر، تهران ١٣٨٠ش؛
(٣) ايران. وزارت كشور، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات، تهران: معاونت سياسى دفتر تقسيمات كشورى ١٣٨٢ش؛
(٤) همو، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى، تهران آذر ١٣٨٥ش؛
(٥) حاج ميرزاحسن‌خان جابرى انصارى، تاريخ اصفهان، تصحيح جمشيد مظاهرى (سروشيار)، اصفهان: مشعل ١٣٧٨ش، ٣ج در يك مجلد؛
(٦) عليرضا جعفري‌زند، اصفهان پيش از اسلام (دوره ساسانى)، تهران: آن ١٣٨١ش؛
(٧) رزم‌آرا؛
(٨) سازمان هواشناسى كشور، سالنامه آمارى هواشناسى ٧٦ـ ١٣٧٥، تهران ١٣٧٧ش؛
(٩) وزارت دفاع، اداره جغرافيايى ارتش، فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، جلد :٧١ اصفهان، تهران ١٣٦٧ش؛
(١٠) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن ـ ١٣٧٥، نتايج تفصيلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش؛
(١١) محمد مهريار، فرهنگ جامع نامها و آباديهاى كهن اصفهان، اصفهان : فرهنگ مردم ١٣٨٢ش؛
(١٢) گيتاشناسى، نقشه جمهورى اسلامى ايران (براساس تقسيمات كشورى، مقايس ٠٠٠/٦٠٠/١:١، تهران ١٣٨٣ش.

/ خسرو خسروى /

تاریخ انتشار اینترنتی:

٠٣/٠٣/١٣٨٨