بَنایی هِرَوی ، کمال الدین شیرعلی فرزند محمد سبزمعمار، شاعر، مؤلف و موسیقیدان نیمة دوم قرن نهم و اوایل قرن دهم . تذکره نویسان به سال تولد او اشاره ای نکرده اند، اما برخی ( ایرانیکا ؛ د. تاجیکی ، ذیل مادّه ) تولد او را ٨٥٧ دانسته اند. در هرات به دنیا آمد. از آغاز جوانی به فراگرفتن علوم ادبی و عقلی پرداخت و از فضلای زمان خود شد. سپس به شعر روی آورد (سام میرزا صفوی ، ص ١٦٧؛ صفا، ج ٤، ص ٣٩٤ـ ٣٩٥) و چون پدرش بنّا بود، تخلص بنایی را برگزید (بلیانی ، گ ١٠٧ ر؛ خلیل ، ج ١، ص ١٠٥؛ سام میرزا صفوی ، همانجا). برخی (اته ، ص ٨٧؛ ایوانف ، ج ١، ص ٢٨١، ٤٢٢، ٨٢٤؛ امیرعلیشیر نوائی ، ص ٦٠، ٢٣٢)، تخلص او را بنّایی (با نون مشدّد) دانسته اند، اما در دفتر اول دیوانش (رجوع کنید به ادامة مقاله ) بدون تشدید آمده است . اشعاری نیز با تخلص «حالی » سروده است (صفا، ج ٤، ص ٣٩٤)، اما نباید او را با شاعران دیگری با تخلص «حالی »، از جمله دوست محمد سبزواری (متوفی ٩٣٩)، اشتباه کرد (رجوع کنید به خیامپور، ج ١، ص ٢٤٤). او در خوشنویسی و موسیقی نیز مهارت داشت و در ساختن انواع تصنیف معروف بود (بلیانی ؛ سام میرزا صفوی ؛ امیرعلیشیر نوائی ، همانجاها).

بنایی در جوانی جزو شاعران دربار امیرعلیشیر نوایی (متوفی ٩٠٦) بود (نفیسی ، ج ١، ص ٣١٠)، اما به سبب هزل گوییهایش امیرعلیشیر از او رنجید، و نیز به سبب تکبر، مقبول مردم واقع نشد و بناچار از هرات مهاجرت کرد (بلیانی ، همانجا؛ امیرعلیشیر نوائی ، ص ٦٠، ٢٣٢؛ سام میرزا صفوی ، همانجا). به تصوف نیز گرایش داشت (خواندمیر، ج ٤، ص ٣٤٨؛ امیرعلیشیر نوائی ، همانجاها؛ معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ١١٩)، چنانکه در مهاجرت از خراسان ، ابتدا به فارس رفت و مدتی مرید شیخ شمس الدین محمد لاهیجی (متوفی ٩١٢)، پیشوای صوفیة نوربخشیة فارس ، شد (بنایی هروی ، مقدمة صفوت و بینش ، ص شش ؛ صفا، ج ٤، ص ٣٩٧). پس از مدتی ، به تبریز نزد سلطان یعقوب آق قوینلو (حک : ٨٨٣ ـ٨٩٦) رفت و تا ٨٩٦، پایان زندگی یعقوب ، در آذربایجان ماند و سپس به هرات بازگشت (صفا، ج ٤، ص ٣٩٨). علت مهاجرتهای پی درپی او از هرات ، شوخ طبعی و هزل و هجوگوییش بود که سبب رنجش دیگران می شد (بنایی هروی ، همانجا). مدتی پس از بازگشت به هرات ، میان او و علیشیر نوایی مناسبات دوستانه برقرار شد (صفا، همانجا)، اما دوباره روابط آنها تیره شد و بنایی از بیم جان به ماوراءالنهر گریخت (آزاد بلگرامی ، ص ١٤٩؛ بنایی هروی ، مقدمة صفوت و بینش ، ص هفت ؛ سام میرزا صفوی ، ص ١٦٨) و نزد سلطان علی میرزا (متوفی ٩٠٥ یا ٩٠٦)، والی ماوراءالنهر و نوة سلطان ابوسعید تیموری (حک : ٨٥٤ ـ٨٧٣)، پذیرفته شد (آذر بیگدلی ، ص ١٥٢؛ خواندمیر؛ سام میرزا صفوی ، همانجاها) و تا هنگام تسلط شیبک خان ازبک (محمدخان شیبانی ، حک : ٩٠٦ـ ٩١٥ یا ٩١٦) بر ماوراءالنهر، در آنجا ماند. شیبک خان نیز او را با احترام پذیرفت و به وی منصب ملک الشعرایی داد (سام میرزا صفوی ، ص ١٦٩؛ صفا، ج ٤، ص ٤٠٠). بنایی در ٩١٣، ظاهراً همراه شیبک خان ، به خراسان رفت (سام میرزا صفوی ، همانجا). در اواسط ٩١٦، شیبک خان در مرو کشته شد و بنایی همراه تیمورسلطان ، پسر او، به ماوراءالنهر رفت (صفا، ج ٤، ص ٤٠٠ـ٤٠١) و سرانجام در حملة یاراحمد اصفهانی ، وزیراعظم شاه اسماعیل اول صفوی (حک :٩٠٥ـ٩٣٠)، به ناحیة قَرشیِ ماوراءالنهر، در ٩١٨ به قتل رسید (آذر بیگدلی ، همانجا؛ امین احمد رازی ، ج ٢، ص ١٥٢؛ خواندمیر، ج ٤، ص ٣٤٩؛ گوپاموی ، ص ٩٩). برخی سال وفات او را ٩٢٨ ذکر کرده اند (آزاد بلگرامی ؛ خلیل ، همانجاها).

بنایی از شاعران توانای عهد تیموری است ، به طوری که او را اشعر شعرای خراسان می دانستند (صفا، ج ٤، ص ٤٠١)؛ غیاث الدین منصور دشتکی (متوفی ٩٤٨) دربارة او گفته است : «ملای شاعران و شاعر ملایان » است (سام میرزا صفوی ، ص ١٦٧). تعبیرات و تشبیهاتی که مبتنی بر اطلاعات مختلف علمی و ادبی اوست ، نشان می دهد که بدون تتبع در دیوانهای پیشینیان به شاعری نپرداخته و فقط به قریحه و استعداد اکتفا نکرده است (صفا، همانجا).

آثار او عبارت است از : ١) دیوان ، در دو دفتر، یکی با تخلص «بنایی » در ششهزار بیت شامل قصیده و قطعه و رباعی ، و دیگری با تخلص «حالی » در سه هزار بیت به استقبال از اشعار سعدی و حافظ . دیوان بنایی در ماوراءالنهر و خراسان مشهور بود (خواندمیر، همانجا). از دیوان او چند نسخة خطی موجود است (رجوع کنید به منزوی ، ج ٣، ص ٢٢٥١ـ٢٢٥٢؛ بلوشه ، ج ٣، ص ٣١٨ـ ٣١٩). برخی از اشعار او نیز در مجموعه های خطی آمده است (رجوع کنید به بلوشه ، ج ٣، ص ٤٥٣، ٤٥٧، ٤٨٥؛ ایوانف ، ج ١، ص ٤٢٠ـ٤٢٢)؛ ٢) مجمع الغرایب ، قصیده ای که تعداد ابیاتش را از ٥٠١ تا ٨٧٦ بیت ذکر کرده اند، اما بیش از چهارده بیت از آن باقی نمانده است ( د. تاجیکی ، همانجا)؛ ٣) باغ ارم یا بهرام و بهروز ، مثنوی تعلیمی که به نام سلطان یعقوب آق قوینلو سروده و در مجموعه ای به نام باغ ارم و افضل التذکار ذکرالشعرا والاشعار و تذکرة نوایی در ١٣٣٦ در تاشکند چاپ شده است . گزیده ای از باغ ارم نیز در ١٣٥١ش به چاپ رسیده است (بنایی هروی ، مقدمة صفوت و بینش ، ص شش )؛ ٤) شیبانی نامه به نظم و نثر، شامل تاریخ زندگی و لشکرکشی و مناقب محمدخان شیبانی ؛ ٥) فتوحات خانی ، دربارة کشورگشاییهای شیبک خان و تاریخ شیبانیان . این اثر صورت تکمیل و تصحیح شدة شیبانی نامه است و نسخه ای از آن در دوشنبه (ش ١/٧٧٨) موجود است (فرهنگستان علوم جمهوری تاجیکستان ، ج ١، ص ٦٨)؛ ٦) رساله در موسیقی ، به خط نستعلیق مؤلف شامل مقدمه ، دو مقاله و خاتمه . دیباچة آن نمونة بارزی از صنعت «براعت استهلال * » است . این رساله که از معدود آثار در موسیقی ایرانی به زبان فارسی است ، در ١٣٦٨ ش به چاپ رسیده است .

منابع :
لطفعلی بن آقاخان آذربیگدلی ، آتشکدة آذر ، چاپ جعفر

(١) شهیدی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٢) میرغلامعلی بن نوح آزاد بلگرامی ، خزانة عامره ، نسخة عکسی از چاپ سنگی ، کانپور ١٨٧١؛
(٣) کارل هرمان اته ، تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمه با حواشی رضازاده شفق ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٤) امیرعلیشیر نوائی ، تذکرة مجالس النفائس ؛
(٥) چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٦) امین احمد رازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران ( بی تا. ) ؛
تقی الدین بلیانی ، عرفات العاشقین ، نسخة

(٧) عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة ملک ، ش ٥٣٢٤؛
کمال الدین بن محمد بنایی هروی ، رساله در موسیقی ، چاپ نصرالله پورجوادی ،

(٨) تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٩) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٦٦٣؛
(١٠) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١١) عبدالرسول خیامپور، فرهنگ سخنوران ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(١٢) سام میرزا صفوی ، تذکرة تحفة سامی ، چاپ رکن الدین همایونفرّخ ، تهران ( بی تا. ) ؛
ذبیح الله صفا، تاریخ

(١٣) ادبیات در ایران ، ج ٤، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٤) محمدقدرت الله گوپاموی ، کتاب تذکرة نتایج الافکار ، بمبئی ١٣٣٦ ش ؛
(١٥) محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقائق ، چاپ محمدجعفر محجوب ، تهران ١٣٣٩ـ١٣٤٥ ش ؛
(١٦) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ ش ؛
سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر

(١٧) فارسی در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛

(١٨) Akademiya nauk Tadz § ikskoy SSR. Otdel vostokovedeniya i pismennogo naslediya, Katalog vostochnikh rukopisey Akademii nauk Tadz § ikskoy SSR , ed. A. M. Mirzoeva and A. N. Boldireva, Stalinabad ١٩٦٠;
(١٩) E. Blochet, Catalogue des manuscrits persans de la Bibliotheque Nationale , Paris ١٩٠٥-١٩٣٤;
(٢٠) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bana ¦ Ý i Heravi ¦ " (by Z. Safa);
(٢١) Ensiklopediya Savetii Tadjik , Dushanbe ١٩٧٨, vol. ١, ٤٤٥;
(٢٢) Vladimir Ivanov, Concise descriptive catalogue of the Persian manuscripts in the collection of the Asiatic Society of Bengal , Calcutta ١٩٢٤-١٩٢٧.

/ صفورا هوشیار /