کلاباذی، ابوبكر محمد بخاری ، محدّث وصوفی قرن چهارم. دربارۀ زندگی وی، به رغم شهرت آثارش، اطلاع چندانی در دست نیست. نام پدرش را، به اختلاف، ابراهیم (حاجی-خلیفه،ج١،س١٠٥،٤١٩؛ زركلی، ج ٥، ص٢٩٥؛ كحاله، ج٨، ص٢١٢، ٢٢٢) و اسحاق (ابن ابی-الوفاء، ج٤، ص١٠٥؛ ابن قطلوبغا، ص٣٠٢؛ قس: ابن ابی¬الوفاء، حاشیۀ عبدالفتاح¬محمد الحلو، ج٤، ص١٠٦، ش١،كه¬ گفته¬است محمدبن اسحاق و محمد بن ابراهیم دو تن هستند) ضبط کرده¬اند. خطیب بغدادی (ج٢، ص٣٠٧) نیز نام پدر او را ابراهیم و نام جدش را اسحاق ثبت كرده است. بنا بر گزارش بروكلمان (رجوع کنید به ذیل، ص٣٦٠)، بر یكی¬ از نسخه¬های معانی¬الاخبار در پاریس، نوشته شده است ابن ابی¬اسحاق ابراهیم بن یعقوب. افزون بر این، برخی منابع (مستملی ،ج١،ص٣٣؛
بغدادی ، ج٢،س٥٤) نیز وی را ابوبکر محمدبن ابی اسحاق ابراهیم بن یعقوب معرفی کرده¬اند. بنابراین، به نظر می رسد نام پدر وی ابراهیم و كنیه‌اش ابواسحاق بوده و احتمالاً كلمۀ «ابی» از برخی از نسخه‌های آثار وی افتاده است (كلاباذی، ج١، مقدمۀ كمال‌الدین زكی، ص١٤).

كلاباذی احتمالاً در كلاباذ، محله‌ای بزرگ در بخارا، به دنیا آمده است (رجوع کنید به كتانی، ص٨٦؛
زركلی، همانجا). دربارۀ كنیه (ابوبكر) و حنفی بودن او، اجماع وجود دارد (كلاباذی، همان، ص١٥-١٧). به وی لقب تاج الاسلام (حاجی خلیفه، ج١، س٥٣؛
كتانی، همانجا؛
كحاله، ج٨، ص٢٢٢) و امام الاصولی (ابن ابی¬الوفاء، همانجا؛
ادنروی، ج١، ص٨٥) داده‌اند. برخی از علمای حدیث، مانند ابن حجر عسقلانی در فتح الباری (برای نمونه،رجوع کنید به مقدمه، ص ٣٢٨، ج١٠، ص ١٥٩) و عبدالرؤوف مناوی در فیض القدیر (برای نمونه،رجوع کنید به ج١،ص٥٧، ١١٦، ٣٧٨)، به برداشت وی از احادیث استناد كرده¬اند (نیزرجوع کنید به كلاباذی، همان، ص٢٦-٤٢). از بحثهای كلامی كلاباذی در آثارش، بخصوص در بخش اول التعرف*، آشكار است كه با مباحث كلامی نیز آشنا بوده است. ابن تیمیه نیز در آثارش (برای نمونه، رجوع کنید به ابن تیمیه، الفتاوی الكبری،ج٦،ص٤٣٥؛
همو، منهاج السنة النبویه،ج١،ص ٤٥٧-٤٥٨) برداشتهای كلامی وی را نقل كرده است.

مشایخ كلاباذی در فقه وحدیث، حدود ٨٤تن بوده¬اند ( كلاباذی، همان، ص١٧). احمدبن نصر نیشابوری، محمد بن عبدالله بن یوسف نیشابوری ، محمدبن علی‌بن حسین¬حافظ ¬اسفرایینی و محمدبن فضل بخاری كُماری (متوفی٣٨١) از استادان او بودند (كلاباذی، همان، ص١٧، ٢٠). ازجمله استادان وی در تصوف نیز محمدبن¬احمدبن ابراهیم ¬فارسی(متوفی ٣٧٠) بوده است(سلمی، پاورقی نورالدین شریبه، ص٣٧٩، پانویس ب). به گزارش جامی (ص ١٥٧)، كلاباذی درآثارش از ابوالقاسم فارس‌بن عیسی بغدادی، از خلفای منصور حلاج، نقل قول مستقیم كرده؛
بنابراین، احتمالاً وی نیز از استادان كلاباذی در تصوف بوده است.

به غیر از ابوابراهیم¬ بن اسماعیل مستملی بخاری، مؤلف شرح تعرف- كه ظاهراً از شاگردان بی واسطه یا با واسطۀ كلاباذی بوده است (زرین‌كوب، ص٦٩)- کلاباذی شاگردان دیگری نیز داشته است، از جمله، ¬ابونصر احمد¬بن علی مایمرَغی (سمعانی، ج٥، ص١٨٤) و ابوبكر احمدبن علی¬بن محمد اصفهانی (خطیب بغدادی، ج١٠، ص٤٧٧) از استادان خطیب بغدادی( كلاباذی، همان،ص٢٠-٢١).

كلاباذی در بخارا درگذشت و مزارش در آنجا محل زیارت بود (د. اسلام، ذیل «كلاباذی» ). دربارۀ سال وفات وی اختلاف وجود دارد؛
آن را¬٣٨٠ و ٣٨٤ ذکر کرده‌اند (حاجی خلیفه، ج١س١٠٥، ٢٢٥، ٤١٩؛
خوافی، ج٢، ص٥٤٨؛
كتانی، همانجا؛
سزگین، ج١، ص٦٦٨). بروكلمان (همانجا)، علاوه بر ٣٨٠ و ٣٨٥، احتمال وفات وی در ٣٩٠ را نیزذكر كرده، که از این میان زرین‌كوب (ص٦٨) سال ٣٨٥ را محتمل‌تر دانسته است.

از جملۀ آثار کلاباذی، اربعون حدیثا / اربعین فی الحدیث (بغدادی، همانجا؛
كحاله، ج٨، ص٢١٣) امالی فی‌الحدیث، معدل¬الصلاه (خطیب¬بغدادی؛
بغدادی، همانجاها)، الاشفاع¬والاوتار (حاجی¬خلیفه، ج١، س١٠٥؛
كحاله، ج٨، همانجا) ، فصل الخطاب (بغدادی، همانجا؛
كحاله، ج٨، ص٢٢٢) و شرف‌الفقر واهله است (كلاباذی، همان، ص٢٤). وی احتمالاً در تفسیر قرآن، بر اساس اقوال صحابه، هم کتابهایی داشته است (رجوع کنید به ادنروی، ج١، ص٨٦). اما شهرت كلاباذی به اعتبار دو اثر مهم وی، یعنی التعرف* (در تصوف) و بحر الفوائد یا معانی الاخبار(در حدیث) است (رجوع کنید به سمعانی، همانجا؛
حاجی خلیفه، ج١، س٢٢٥؛
زركلی، همانجا). گفته¬اند كه وی شرحی نیز بر كتاب التعرف* به نام حسن‌التصرف نوشته بوده است (حاجی خلیفه، ج١، س٤١٩؛
بغدادی، همانجا)، اما برخی گفته‌اند كه این شرح از علی‌بن اسماعیل قونوی (متوفی٥٨٧) است (بروکلمان، همانجا؛
سزگین، ج١، ص٦٦٩). از کتابهای کلاباذی، به غیر از التعرف و بحر الفوائد، اثر دیگری دردست نیست.

التعرف درواقع اعتقادنامۀ كلاباذی است و بیشتر رنگ كلامی دارد(سمیعی، ص٦٠). این كتاب از حكایات ولطایف وشرح كرامات خالی است.

نام كتاب بحر الفوائد، دربرخی نسخه¬های خطی، مفتاح معانی الاخبار، الاخبار بفوائد الاخیار، معانی الآثار، معانی الاحادیث المصطفویه ومبانی الاخبار المجتبویه ضبط شده است (بروكلمان، همانجا؛
سزگین، ج١، ص٦٦٩؛
برای اطلاع از نسخه¬های خطی این كتاب،رجوع کنید به بروكلمان، همانجا؛
سزگین، همان،ص٦٦٨-٦٦٩ )، ولی نامهای بحر الفوائد و معانی الاخبار مشهورتر است(رجوع کنید به حاجی خلیفه، ج١، س٢٢٥؛
بروكلمان؛
سزگین، همانجاها). این كتاب شرح ٢٢٢ حدیث است كه مؤلف برای شرح و رفع تعارض این احادیث، حدود ٣٧٠ حدیث دیگر را نیز ذكر كرده و بنابراین، در مجموع ٥٩٢ حدیث را گردآورده است(زركلی، همانجا؛
كلاباذی، همان، ص٤٨). بحرالفوائد عناوین و موضوعاتی مشترك با التعرف دارد، مانند بحث¬ از محبت، توكل، مكاشفه، توبه، فقر، زهد، شكر،و ذكر الله (رجوع کنید به كلاباذی، همان، ص٨٠-٨١). بحر الفوائد حاوی برخی احادیثی است كه در هیچ كتاب دیگری وجود ندارد و کلاباذی گاه آنها را به محدّثانی نسبت داده است كه در كتابهای آنان چنین احادیثی یافت نمی‌شود (كلاباذی، همان، ص ٨٦-٨٧). وی در این كتاب، افزون برشرح احادیث به كمك حدیث و آیات قرآن و معانی ظاهری كلمه، اگردر حدیث معنایی وجود داشته كه درجهت افكار صوفیه بوده یا ازمشایخ صوفی، نزدیك به محتوای آن حدیث یا در تأیید معنای آن، اقوالی وجود داشته، آن معنا و اقوال را ذكر كرده است (كلاباذی، همان، ٨٩- ٩٠ ، ٩٣). بحر الفوائد در ٢٠٠٨ درقاهره به چاپ رسید.

منابع:
(١) ابن تیمیه، الفتاوی الكبری، تحقیق وتعلیق عبدالقادر عطا،مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت،[ بی تا(؛
(٢) همو، منهاج السنه النبویه، محمد رشاد سالم، بی جا ١٤٠٦/١٩٨٦م؛
(٣) ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، شرح صحیح بخاری، بیروت١٤٠٨/١٩٨٨م؛
(٤) اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج٢ در حاجی خلیفه، كشف‌الظنون، ج٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) نورالدین عبدالرحمن جامی، نفحات الانس، چاپ محمود عابدی، تهران، ١٣٨٦؛
(٦) حاجی خلیفه؛
(٧) خیرالدین زركلی، الاعلام قاموس تراجم، بیروت١٩٩٩م؛
(٨) عمر رضا كحاله، معجم المؤلفین، چاپ افست بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، )بی تا(؛
(٩) عبدالقادر بن محمد ابن ابی الوفا قرشی، الجواهر المضیه فی طبقات الحنفیه، تحقیق عبدالفتاح محمد الحلو،ریاض ١٤١٣/ ١٩٩٣م؛
(١٠) احمدبن محمد ادنروی، طبقات المفسرین، تحقیق سلیمان‌بن صالح الخزی،مدینه منوره١٤١٧/١٩٩٧م؛
(١١) زین‌الدین قاسم‌بن قطلوبغا حنفی، تاج التراجم فی من صنف من الحنفیه، تصحیح ابراهیم صالح، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢م؛
(١٢) خطیب بغدادی؛
(١٣) عبدالحسین زرین‌كوب، جستجو درتصوف، تهران١٣٦٣؛
(١٤) فصیح خوافی، مجمل فصیحی، چاپ محسن ناجی نصرآبادی، تهران١٣٨٦؛
(١٥) ابو عبدالرحمن سلمی،طبقات الصوفیه، نورالدین شریبه،حلب سوریا ١٤٠٦/١٩٨٦م؛
(١٦) سمعانی؛
(١٧) احمد سمیعی (گیلانی)، «دربارۀ شرح تعرف، مصحَّح محمد روشن»، معارف، دوره هشتم، ش ٣، آذر و اسفند ١٣٧٠؛
(١٨) محمد جعفركتانی، الرساله المستطرفه، كراچی١٣٧٩/١٩٦٠م؛
(١٩) ابوبكر محمد بن ابراهیم كلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، تحقیق وجیه كمال‌الدین زكی، قاهره١٤٢٩/٢٠٠٨م؛
(٢٠) محمد عبدالروف مناوی، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، )بی جا] ١٣٩١/١٩٧٢م؛
(٢١) اسماعیل بن محمد مستملی بخاری، شرح التعرف لمذهب التصوف، چاپ محمدروشن، تهران، ١٣٦٣؛

(٢٢) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schriftlums, Band ١, Leiden ١٩٦٧;
(٢٣) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , erster Supplementband, Leiden١٩٣٧;

EI٢,” AL- Kalabadhi,s.v.”(by P. Nwya)

/ پروانه عروج‌نیا/

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٣/٠٩/١٣٩٠