دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٤٤١
ترجمة قرآن
١) مباØØ« نظری ، بØØ«ÛŒ در علوم قرآنی Ùˆ Ùقه Ùˆ کلام ناظر بر امکان یا جواز برگرداندن Ùˆ بیان متن قرآن کریم به زبان غیرعربی . با توجه به معانی گوناگون واژة ترجمه ØŒ ترجمة قرآن به معنای تبلیغ Ùˆ یا تÙسیر قرآن به زبان عربی یا غیرعربی ØŒ نیز به کار Ù…ÛŒ رود (زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥ Ù€٦Ø› رامیار، ص ٦٤٦Ù€٦٤٧)ØŒ اما در بØØ« از امکان یا جواز ترجمة قرآن ØŒ مراد از واژة ترجمه همان معنای متعار٠است .
ترجمة قرآن در طول تاریخ اسلام دو غایت متÙاوت داشته است : انتقال Ùˆ بیان معانی قرآن به زبانهای دیگر Ùˆ جانشینی ترجمه به جای اصل Ùˆ Øمل برخی اØکام Ùˆ اعتبارات قرآن به ترجمة آن . همچنین امکان Ùˆ جواز ترجمة قرآن دو موضوع جدا از هم است Ø› امکان ترجمة قرآن با دو رویکرد زبان شناختی Ùˆ ÙلسÙÛŒ Ùˆ جواز ترجمة قرآن از دو منظر Ùقهی Ùˆ کلامی قابل بررسی است ØŒ لیکن هر نظری در بارة امکان یا جواز ترجمة قرآن تابع نگرشی است Ú©Ù‡ در باب ماهیت ÙˆØÛŒ Ùˆ زبان متن قرآن از پیش اختیار شده است :
مبانی ÙˆØÛŒ شناختی موضوع . ÙˆØÛŒ قرآنی هم زمان واجد دو جنبه است Ø› از یک سو کلام خدا (کلام اللّه ) است Ùˆ از سوی دیگر به زبان بشر (لسان قوم ) نازل شده است (در بارة تÙکیک کلام Ùˆ زبان در ÙˆØÛŒ رجوع کنید به ایزوتسو، ص ١٩٣Ù€ ١٩٨). جنبة نخست آن (کلام اللّه بودن ) یکی از اصلیترین مشاجره های کلامی سده های نخستین اسلامی را Ø´Ú©Ù„ داده ØŒ در Øالی Ú©Ù‡ جنبة دوم آن (به لسان قوم بودن ) در مباØØ« کلامی مغÙول مانده Ùˆ به بررسی صرÙاً زبان شناختی آن اکتÙا شده است . همچنین پرسش از معانی Ùˆ الÙاظ قرآن Ùˆ چگونگی انتساب هریک از آنها به پیامبر در پژوهشهای قرآنی دارای پیشینه است . به طور Ú©Ù„ÛŒ ØŒ رأی اجماعی در میان مسلمانان آن است Ú©Ù‡ ÙˆØÛŒ قرآنی مَتْلÙوّ است Ùˆ هم معانی Ùˆ هم الÙاظ آن از خداست (نیز رجوع کنید بهقرآن * Ø› ÙˆØÛŒ * ).
تلقی از ÙˆØÛŒ هرچه باشد، به مقام انزال یا تنزیل قرآن Ùˆ دریاÙت آن توسط نبی راجع است ØŒ اما قرآن به منزلة یک متن به زبان عربی است . در بیش از ده آیه ØŒ به عربی بودن٠زبان قرآن کریم ØŒ Ú©Ù‡ لسان قوم است (مثلاً شعراء: ١٩٢Ù€ ١٩٥Ø› ابراهیم : ٤Ø› Ùصّلت : ٤٤Ø› یوس٠: ٢) Ùˆ در آیاتی نیز بر شمول عام پیام ÙˆØÛŒ از نظر زمان Ùˆ مکان ØŒ ØªØµØ±ÛŒØ Ø´Ø¯Ù‡ است (مثلاً سبأ: ٢٨Ø› Ùرقان : ١Ø› اعرا٠: ١٥٨). قول به برتری زبان عربی بر سایر زبانها Ùˆ ذاتی بودن آن زبان برای پیام ÙˆØÛŒ Ùˆ در مقابل ØŒ قول به طبیعی بودن انتخاب زبان عربی برای تمهید امکان هم زبانی با قوم Ùˆ عرضی بودن آن زبان برای پیام ÙˆØÛŒ ØŒ دو تلقی متÙاوت Ùˆ مؤثر در Ùهم این آیات است . بعلاوه ØŒ به رغم برخی از متÙکران مسلمان Ú©Ù‡ زبان عربی را درخور Øمل معانی ÙˆØÛŒ Ù…ÛŒ دانند، برخی بر این باورند Ú©Ù‡ زبان قیدی Ù…Øدودکننده در اظهار معانی ÙˆØÛŒ بوده Ùˆ مجاز گویی قرآن ØŒ دست Ú©Ù… در بسیاری از موارد، ناشی از همین Ù…Øدودیتهاست . این دو نظر مبنای قول به قداست یا عدم قداست ذاتی زبان عربی است .
پیشینه . بØØ« ترجمة قرآن در سالهای Øیات پیامبر Ùˆ پس از آن ØŒ در دوران صØابه Ùˆ تابعین ØŒ با Ùرض وقوع ØŒ قطعاً صورت Ùقهی Ùˆ کلامی مشخصی نداشته است . معتقدان به امکان Ùˆ جواز ترجمة قرآن غالباً دو واقعة Øیات پیامبر را متضمن جایز شمرده شدن ترجمة قرآن از سوی آن Øضرت Ù…ÛŒ دانند. نخست ØŒ ارسال نامه هایی به سران کشورهایی همچون Øبشه Ùˆ ایران Ùˆ روم Ùˆ مصر Ú©Ù‡ Øاوی آیاتی از قرآن بود Ùˆ ناهم زبانی مخاطبان ØŒ ترجمة آنها را اجتناب ناپذیر Ù…ÛŒ ساخت (در بارة این نامه ها رجوع کنید بهابن سعد، ج ١ØŒ قسم ٢ØŒ ص ١٥Ø› Øمیداللّه ØŒ ص ١٠٠ØŒ ١٠٩Ù€١١٠ØŒ ١٣٥Ù€١٣٦ØŒ ١٤٠). در مقابل ØŒ مخالÙان ترجمة قرآن ØŒ از جمله زرقانی (ج ٢ØŒ ص ٥١ Ù€٥٢)ØŒ ارسال این نامه ها را مؤید جواز ترجمة قرآن نمی دانند بلکه نهایتاً آن را مستلزم تأیید ترجمه به معنای تÙسیر به زبان غیرعربی Ù…ÛŒ شمرند. زرقانی بعلاوه ØŒ نشان داده است Ú©Ù‡ این نامه ها Øتی مشتمل بر یک آیة کامل از قرآن نیستند Ùˆ تنها برخی از عبارتهای آنها اقتباسهایی از قرآن است Ú©Ù‡ ØÚ©Ù… قرآن را ندارد (نیز رجوع کنید به شاطر، ص ٣٩Ù€٤٠Ø› Ù…Øمد Øسنین عَدَوی در رشیدرضا، ج ٩ØŒ ص ٣٣٦Ù€٣٣٧).
دیگر مستند تاریخی مواÙقان ترجمه ØŒ عمل سلمان Ùارسی (متوÙÛŒ ٣٥)ØŒ در ترجمة سورة Øمد یا بخش بیشتری از قرآن کریم ØŒ است . این واقعه به دو Ø´Ú©Ù„ متÙاوت روایت شده است : به روایت سرخسی (متوÙÛŒ ٤٨٣Ø› ج ١ØŒ ص ٣٧) جماعتی از Ùارسیان٠( یمن ) از سلمان خواستند Ú©Ù‡ سورة Øمد را به Ùارسی برگرداند تا آنان تا زمانی Ú©Ù‡ زبانشان به عربی خواندن روان نگشته است ØŒ آن ترجمه را در قرائت نماز بخوانند؛ اما به روایت شهÙور (شاهÙور) اسÙراینی (متوÙÛŒ ٤٧١Ø› ج ١ØŒ ص ٨)ØŒ سلمان به اجازة پیامبر، ترجمة Ùارسی قرآن را در زیر متن عربی برای قوم خود نوشت . بنا بر نخستین روایت از این واقعه ØŒ ترجمه سورة Øمد با هد٠جانشینی به جای اصل Ùˆ قرائت آن در نماز انجام گرÙت . ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ نیز به استناد همین روایت ØŒ قرائت ترجمة Ùارسی ÙاتØØ© الکتاب در نماز را در ØÚ©Ù… قرائت اصل این سوره دانسته است ( رجوع کنید به ادامة مقاله ). در روایت دوم ØŒ عمل سلمان غایتی متÙاوت داشته است Ùˆ تأیید پیامبر نیز دلالت بر قبول ترجمة قرآن به منزلة اصل آن ندارد، بلکه تنها تأییدی بر جواز انتقال معانی قرآن به سایر زبانهاست . مخالÙان ترجمة قرآن هر دو صورت این روایت را مجهول الاصل ØŒ غیرمتواتر Ùˆ مختل٠النقل ØŒ Ùˆ بنابراین ضعی٠، شمرده اند (زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٥ Ù€٥٦Ø› شاطر، ص ٤٣).
در نظر Ùˆ عمل صØابه نیز شواهدی دالّ بر مواÙقت با ترجمة قرآن یاÙت Ù…ÛŒ شود. برای نمونه ØŒ اعتقاد ابن مسعود (متوÙÛŒ ٣٢) به جانشین پذیری کلمات قرآن ØŒ مستند برخی مواÙقان جواز قرائت ترجمة قرآن در نماز بوده است ( رجوع کنید به Ùخررازی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١٣). نیز Ú¯Ùته شده Ú©Ù‡ Øسن بصری (متوÙÛŒ ١١٠) در مجلس تÙسیر خود مستمعانی پارسی زبان داشته Ùˆ معانی قرآن را Ø´Ùاهاً برای آنان ترجمه Ù…ÛŒ کرده است (Ù…Øمدی ملایری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦Ù€ ٢٧) Ùˆ یار Ùˆ هم صØبت او، Øبیب عجمی ØŒ قرآن را در نماز به Ùارسی Ù…ÛŒ خوانده از آنرو Ú©Ù‡ زبانش به عربی نمی گشته است (مراغی ØŒ ص ٢٦Ø› وجدی ØŒ ص ٦١Ù€٦٣Ø› قس شاطر، ص ٤١Ù€ ٤٢).
بØØ« Ùقهی Ùˆ کلامی . در اوایل سدة دوم ØŒ ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ (متوÙÛŒ ١٥٠)ØŒ موضوع ترجمة قرآن را به صورت مسئله ای Ùقهی درآورد. ÙˆÛŒ قائل به جواز٠همراه با کراهت٠قرائت ترجمة Ùارسی در نماز بود، تنها با این شرط Ú©Ù‡ نمازگزار یقین داشته باشد Ú©Ù‡ آنچه Ù…ÛŒ خواند ترجمة عبارات عربی قرآن است نه تÙسیر آن . دو شاگرد ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ ØŒ ابویوس٠(متوÙÛŒ ١٨٢) Ùˆ Ù…Øمدبن Øسن شیبانی (متوÙÛŒ ١٨٩)ØŒ شرط این ØÚ©Ù… را ناتوانی نمازگزار از قرائت به عربی دانستند (شمس الائمه سرخسی ØŒ همانجا؛ در بارة عدول ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ از نظر خود Ùˆ هم رأی شدن او با شاگردانش رجوع کنید بهمرغینانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٧Ø› در بارة بازگشت او به قول عدم جواز رجوع کنید بهزرکشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨٨Ø› سیوطی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧٧Ø› نیز رجوع کنید به «ترجمة القرآن Ùˆ قراءته Ùˆ کتابته بغیر اللغة العربیة »، Ùصلی از رسالة Ù…ØمدØسنین عدوی در رشیدرضا، ج ٩ØŒ ص ٣٣١Ù€٣٣٤Ø› قس مراغی ØŒ ص ٢٧ØŒ Ú©Ù‡ با بررسی منابع ØŒ نسبت به بازگشت ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ از رأیش تردید کرده است ). اجماع Ùقهای شاÙعی Ùˆ Øنبلی Ùˆ مالکی بر عدم جواز قرائت ترجمة قرآن در نماز است (ابواسØاق شیرازی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠Ø› ابن قدامه ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٨٦Ù€٤٨٧Ø› نیز رجوع کنید بهمنابع مندرج در مناهل العرÙان زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٦ Ù€ ٥٨Ø› Ù…Øمد Øسنین عدوی در رشیدرضا، ج ٩ØŒ ص ٣٣٤Ù€٣٣٦). نزد علمای امامی موضوع جایگزینی ترجمة قرآن به جای اصل عربی آن اساساً منتÙÛŒ بوده است . آنان ترجمة قرآن به زبانهای دیگر را وسیلة طبیعی Ùˆ ضروری ابلاغ پیام ÙˆØÛŒ دانسته اند Ùˆ ازینرو به بØØ« نظری در بارة جواز Ùˆ امکان این عمل نپرداخته اند. با اینهمه Ùقهای امامیه به اجماع بر عدم جواز قرائت ترجمة قرآن در نماز تأکید کرده اند ( رجوع کنید به طوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٤٣Ù€٣٤٦Ø› Ù…Øقق کرکی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٤٦Ø› نراقی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٨٠Ø› نجÙÛŒ ØŒ ج ٩ØŒ ص ٢٩٩ØŒ ٣٠٨Ù€٣١٠).
مستند ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ در ØÚ©Ù… مذکور عمل سلمان در اجابت درخواست Ùارسیان بوده است (شمس الائمه سرخسی ØŒ همانجا). بعلاوه ØŒ او در مقام استدلال عقلی ØŒ قرآن را کلام قدیم خداوند Ù…ÛŒ داند Ùˆ Øال آنکه تمامی زبانها Øادث اند، ازینرو زبان قرآن زبان معیّنی نیست بلکه همچنان Ú©Ù‡ از آیة «وَ اÙنَّه٠لَÙÛŒ زÙبÙرÙالاوّلین » (شعراء: ١٩٦) برمی آید مطالب قرآن در کتابهای پیشینیان نیز به زبانهای دیگر آمده است (شمس الائمه سرخسی Ø› مرغینانی ØŒ همانجاها). به تعبیر دیگر، ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ قرآن را اسمی برای معانی کتاب اللّه Ù…ÛŒ دانست نه برای الÙاظی Ú©Ù‡ دالّ بر معانی اند، Ùˆ بنا بر این نظر، Ù…ÛŒ توان ترجمة قرآن را همان قرآن دانست . این تلقی را Øتی مواÙقان او در جواز ترجمة قرآن ØŒ نپذیرÙته اند، چرا Ú©Ù‡ آنان به هر Øال قرآن را اسم «کلام اللّه Ù…Ùنزَل بر پیامبر اسلام » Ù…ÛŒ دانند Ú©Ù‡ به عربی است Ùˆ تلاوت Ù…ÛŒ شود Ùˆ بین «دَÙَّتَین مصØ٠» ثابت است (مراغی ØŒ ص ١٥Ù€١٦).
در علم کلام نیز Ø·Ø±Ø Ù…Ø³Ø§Ø¦Ù„ÛŒ چون خلق قرآن ØŒ صورت کتاب پیدا کردن کلام اللّه Ùˆ اعجاز قرآن گاه دامنة بØØ« را به مسئلة ترجمة قرآن کشانده است . در میان Ùرقه های کلامی آرای معتزله با قول به امکان ترجمة قرآن سازگارتر است . ظاهراً نخستین کتاب مستقل در باب ترجمة قرآن ØŒ جواز الصلاة بالÙارسیة ØŒ نگاشتة ابوعبداللّه بصری ØŒ معرو٠به جÙعَل (متوÙÛŒ ٣٦٩)ØŒ بوده است (ابن ندیم ØŒ ص ٢٦١). جعل در Ùقه ØŒ ØÙ†ÙÛŒ Ùˆ در کلام ØŒ معتزلی بود، هر چند Ùقهی یا کلامی بودن این کتاب دانسته نیست .
در میان معتزله بیش از همه ØŒ پیروان آرای ابراهیم نظّام (متوÙÛŒ بین ٢٢١ تا ٢٢٣) Ùˆ Ù…Ùعمّربن عَبّاد سÙÙ„ÙŽÙ…ÛŒ آمادة قبول امکان ترجمة قرآن بودند. نظّام وص٠اعجازی قرآن را ناظر بر صورت Ù„Ùظی آن نمی دانست (بغدادی ØŒ ص ١٣٢) Ùˆ Ù…Ùعمّر نیز بر این باور بود Ú©Ù‡ قرآن اثری ساختة انسان Ùˆ در عین Øال الاهی است ØŒ چرا Ú©Ù‡ پیامبر از سوی خدا دارای این موهبت شده است Ú©Ù‡ کلمات را چنان به وجود آورد Ú©Ù‡ معر٠اراده Ùˆ قصد خدا باشد (اشعری ØŒ ص ١٩٢Ù€١٩٣Ø› بغدادی ØŒ ص ١٥٢Ø› نیز رجوع کنید بهولÙسون ØŒ ص ٢٩٨Ù€ ٣٠١). ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ نیز، بنا بر گزارش سرخسی (همانجا)ØŒ خود در زمرة منکران اعجاز Ù„Ùظی قرآن بود. او قرائت کلام معجز را بر نمازگزار واجب Ù…ÛŒ شمرد Ùˆ اعجاز را در معانی Ù…ÛŒ دانست (قس مراغی ØŒ ص ٤٠ØŒ Ú©Ù‡ در تبیین نظر ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ Ú¯Ùته است ترجمة قرآن واجد خصلت اعجاز نیست ØŒ اما در نماز در ØÚ©Ù… اصل است ØŒ چرا Ú©Ù‡ Øالت نماز Øالت مناجات است Ùˆ نه Øالت اعجاز). در مقابل ØŒ مخالÙان ترجمة قرآن ØŒ اعجاز قرآن را از لوازم نظم Ùˆ Ù„Ùظ آن Ù…ÛŒ شمرند Ùˆ Ù…Øال Ù…ÛŒ دانند Ú©Ù‡ در ترجمه ØŒ وجه معجز متن منتقل شود (زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠Ù€٤١). Ù…ØمدمصطÙÛŒ مراغی (متوÙÛŒ ١٣٦٤)ØŒ سردمدار مواÙقان ترجمة قرآن در سدة اخیر، نیز با قبول این نظر معتقد است Ú©Ù‡ Ù…Øال بودن انتقال وجه معجز متن به زبانهای دیگر، مستلزم عدم امکان انتقال معانی نیست . این اعجاز، به رغم ترجمه ها، در متن عربی قرآن همچنان باقی خواهد ماند. بعلاوه ØŒ اÙراد غیرعرب Øتی اگر متن عربی قرآن را بخوانند استطاعت دریاÙت اعجاز Ù„Ùظی آن را ندارند، بلکه در میان مردمان عرب نیز اکنون آن ذوق Ú©Ù‡ اعجاز ادبی قرآن را درمی یاÙت Ùˆ به آن ایمان Ù…ÛŒ آورد، سرآمده زیرا سلایق ادبی آنان دگرگون شده است (ص ١٦Ù€١٧).
جهانشمولی پیام ÙˆØÛŒ ( رجوع کنید به سبأ: ٢٨Ø› Ùرقان : ١Ø› اعرا٠: ١٥٨) Ùˆ ضرورت ابلاغ قرآن به مردمی Ú©Ù‡ زبانشان غیرعربی است ØŒ نیز مبنای استدلالی کلامی بر جواز ترجمة قرآن بوده است . برمبنای این نظر، پیامبر اسلام به زبان قوم خود پیام آورده است ØŒ اما ترجمة قرآن ØŒ پیام ÙˆØÛŒ را به سایر اقوام Ù…ÛŒ رساند. این استدلال را نخستین بار جمعی از علمای ماوراءالنهر در جواز ترجمة تÙسیر طبری Ùˆ با استشهاد از آیة «من هیچ پیغامبری را Ù†Ùرستادم مگر به زبان قوم او Ùˆ آن زبان Ú©Ù‡ ایشان دانستند ...»، بیان کردند ( ترجمة تÙسیر طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٥Ø› نیز رجوع کنید به تÙسیر همین آیه از خواجه عبداللّه انصاری به نقل میبدی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٢٢٦Ø› زمخشری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٣٩Ø› بیضاوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٢٤).
بØØ« زبان شناختی . نگرشهای زبان شناختی ØŒ Øتی بیش از آرا Ùˆ عقاید کلامی ØŒ در جهت دهی به بØØ« ترجمه پذیری قرآن مؤثر بوده است (برای نمونه رجوع کنید به جاØظ ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٥Ù€ ٧٨ØŒ Ú©Ù‡ ترجمة متون ØŒ بویژه متون دینی ØŒ را دشوار Ùˆ Ú†Ù‡ بسا زیانبار Ù…ÛŒ دانست ). باور به گستردگی Ùˆ اتساع بیشتر زبان عربی نسبت به زبانهای دیگر، نخستین Ùرض زبان شناختی رایجی بود Ú©Ù‡ معمولاً بدون اقامة دلیل از سوی مخالÙان ترجمه قرآن به کار بسته Ù…ÛŒ شد ( رجوع کنید بهزرکشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٦٥Ù€٤٦٦). اخوان الصÙا (ج ٣ØŒ ص ١٤٤Ù€١٤٥ØŒ ١٦٤Ù€١٦٥) بر این باور بودند Ú©Ù‡ زبان عربی بر سایر زبانها برتری دارد، آنچنانکه صورت انسانی کاملتر از سایر صور Øیوانی است ØŒ چرا Ú©Ù‡ قرآن٠پیامبر اسلام (القرآن ) کریمترین Ùˆ شریÙترین قرآنی است Ú©Ù‡ خداوند Ùرو Ùرستاده Ùˆ به سبب اختصار Ùˆ ایجاز این کتاب کسی قادر به ترجمة آن به زبانهای دیگر نیست (نیز رجوع کنید به برداشت تیباوی از رأی اخوان الصÙا، ص ١٣).
یکی از باریک اندیشیهای زبان شناختی مخالÙان Ùˆ مواÙقان ترجمة قرآن توجه به تÙاوت ساختهای صوری Ùˆ معنایی زبانهای گوناگون بود. ابواسØاق ابراهیم بن موسی شاطÙبی (متوÙÛŒ ٧٩٠) در بØØ«ÛŒ زبان شناختی در مبانی ترجمه ØŒ دلالت الÙاظ بر معانی را دو گونه شمرده است : دلالت اصلی Ùˆ دلالت تابعی . مثلاً، معنایی Ú©Ù‡ از انتساب «ایستادن » به «زید» برای شنونده Øاصل Ù…ÛŒ شود، دلالت اصلی است ØŒ اما هریک از صورتهای «قامَ زیدٌ»، «زیدٌ قامَ»، «اÙنَّ زیداً قامَ»، «واللّه٠اÙنَّ زیداً قامَ» Ùˆ «قَد قامَ زیدٌ»، اÙزون بر دلالت اصلی جمله (انتساب ایستادن به زید) دلالت تابعی خاصی ØŒ چون تأکید Ùˆ Øصر، دارد. در Øقیقت ØŒ ساختهای صوری Ùˆ چگونگی ریختن الÙاظ Ùˆ عبارات در قالب زبان ØŒ دلالت تابعی را Ø´Ú©Ù„ Ù…ÛŒ دهد. شاطبی با بیان این مقدمه ØŒ امکان ترجمه از زبانی به زبان دیگر را منوط به رعایت دلالتهای تابعی الÙاظ Ùˆ عبارات مقیّده (کارکرد ساختهای صوری ) در زبان مبدأ Ùˆ مقصد دانسته Ùˆ بر همین اساس آن را کاری دشوار تلقی کرده است . او رأی ابن قتیبه در Ù†ÙÛŒ امکان ترجمة قرآن را به همین وجه بازگردانده Ùˆ اÙزوده است Ú©Ù‡ اÙخبار از معانی قرآن ممکن Ùˆ جایز است ØŒ همچنانکه تÙسیر، Ú©Ù‡ بیان معانی برای همگان است ØŒ به اجماع عالمان اسلام ممکن Ùˆ جایز Ù…ÛŒ باشد (ج ١ØŒ جزء ٢ØŒ ص ٥١ Ù€٥٢).
یکی دانستن ØÚ©Ù… ترجمه Ùˆ تÙسیر قرآن اÙشکال زبان شناختی دیگری را نیز پاسخگوست ØŒ اشکالی Ú©Ù‡ بر عدم تطابق معنایی واژه های معادل در زبان مبدأ Ùˆ مقصد (تÙاوت ساختهای معنایی زبانها) بازمی گردد (برای بØØ«ÛŒ امروزین در ترجمه پذیری قرآن از دیدگاه نظریه های تراد٠در زبان شناسی جدید رجوع کنید به عبدالرؤو٠، ص ٣Ù€ ١٥). مراغی ضمن تبیین سخن شاطبی ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است Ú©Ù‡ مترجم ØŒ همچون Ù…Ùسر، به الÙاظ Ùˆ عباراتی Ú©Ù‡ دلالت بر معانی مختل٠و Øتی متضاد دارند، برمی خورد Ùˆ یکی از معانی را اختیار Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ گاه مراد غیر از آن بوده است . از این جهت میان آیات تÙسیرپذیر Ùˆ آیات ØµØ±ÛŒØ Ù‚Ø±Ø¢Ù† تÙاوتی نیست (مراغی ØŒ ص ١١Ù€١٢Ø› قس Ù…Øمدسلیمان عنّاره ØŒ ص ١٢٠Ù€١٢٧Ø› صاÙÛŒ ØŒ ص ١٢٥Ù€ ١٤٩ØŒ Ú©Ù‡ با این برداشت مراغی از سخن شاطبی مخال٠اند). بنابراین ØŒ اگر در ترجمه ØŒ واژه های معادل زبان مقصد با واژه های زبان مبدأ تطابق کامل معنایی ندارند، در Ùهم Ùˆ تÙسیر متن نیز دریاÙت دلالتهای معنایی الÙاظ Ùˆ عبارات Ùˆ بیان آنها با واژه هایی دیگر از همان زبان ØŒ Ú©Ù‡ معادل معنایی یکسانی برای واژه ها Ùˆ عبارات اصلی نیستند، دچار همین کاستی است ØŒ Ùˆ این مسئله همچنانکه مستلزم تعطیل Ùهم Ùˆ تÙسیر نیست ØŒ مستلزم امتناع ترجمه هم نیست .
دو ملاØظة زبان شناختی دیگر نیز در این موضوع مورد توجه بوده است : رابطة متقابل زبان Ùˆ Ùرهنگ Ùˆ رابطة متقابل زبان Ùˆ تÙکر. سØنون بن سعید تنوخی در بیان Ùتوای مالک بن انس (متوÙÛŒ ١٧٩) در باب اÙØªØªØ§Ø Ù†Ù…Ø§Ø² به زبان غیرعربی به این سخن مالک استناد جسته است Ú©Ù‡ سوگند به زبان غیرعربی مکروه است ØŒ چرا Ú©Ù‡ معلوم نیست آنچه بدان سوگند یاد شده همان اللّه است یا نه (مالک بن انس ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٢Ù€٦٣). ابوØامد غزالی (متوÙÛŒ ٥٠٥Ø› ص ٦٤Ù€٦٦)
یکی از وظای٠پیروان Ø³Ù„Ù ØµØ§Ù„Ø Ø±Ø§ امساک از هرگونه تصر٠در الÙاظ٠آیات Ùˆ اخبار وارده (از جمله ترجمه کردن الÙاظ به زبان غیرعربی ) دانسته Ùˆ با اشاره به مشکلات معادل یابی در ترجمه ØŒ بر تÙاوت دلالتهای استعاری واژه های هم معنا در زبان مبدأ Ùˆ مقصد تأکید کرده Ùˆ ترجمة آیات Ùˆ اخبار Øاکی از ذات Ùˆ صÙات الاهی را موجب لغزش در درک Ùˆ Ùهم این اوصا٠و اÙتادن در ورطة خطر دانسته است . ابن تَیمیّه (متوÙÛŒ ٧٢٨)
نیز خواندن ادعیه Ùˆ اذکار به غیرعربی را از نظر اکثر Ùقها مکروه شمرده است . نزد او عادت به سخن Ú¯Ùتن به غیرعربی تشبه به عجم Ùˆ عملی مکروه است ØŒ چرا Ú©Ù‡ عادت زبانی (اعتیاد اللغة ) بر عقل Ùˆ اخلاق Ùˆ دین تأثیر Ù…ÛŒ نهد (به نقل Ù…Øمدسلیمان عنّاره ØŒ ص ٢٨Ù€٢٩).
الازهر Ùˆ مسئلة ترجمة قرآن . در سدة اخیر مسئلة ترجمة قرآن در Ù…ØاÙÙ„ علمی مصر، بویژه دانشگاه الازهر، سه بار Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است . در مرتبة نخست بر سر ترجمة انگلیسی قرآن ØŒ برگردان Ù…Øمدعلی لاهوری (متوÙÛŒ ١٣٣٠)ØŒ یکی از پیروان اصلی میرزا غلام اØمد قادیانی * (متوÙÛŒ ١٣٢٦Ø› مؤسس Ùرقة دینی اØمدیه * ) Ùˆ رئیس انجمن اشاعت اسلامی ØŒ مشاجراتی برخاست . Ù…Øمدعلی لاهوری در Øواشی تÙسیری این ترجمه با تØری٠معانی برخی آیات ØŒ در اثبات مهدویت Ùˆ Ù…Ø³ÛŒØ Ø¨ÙˆØ¯Ù† غلام اØمد Ùˆ ترویج تعالیم او کوشیده بود (شاطر، ص ٣٥Ù€٣٦). مجمع استادان الازهر در ١٣٠٤ Ø´ / ١٩٢٥ از ادارة گمرک مصر خواست Ú©Ù‡ نسخه های این ترجمه را بسوزاند. در همان سال ØŒ شیخ Ù…ØمدمØمود شاکر (متوÙÛŒ ١٣٥٨) در چهار مقاله پیاپی در المقطم (با عنوان «القول الÙَصْل ÙÛŒ ترجمة القرآن الکریم الی اللغات الاعجمیة ») Ùˆ شیخ Ù…ØمدØسنین مخلو٠العَدَوی (متوÙÛŒ ١٤١٠) در رسالة ÙÛŒ ØÚ©Ù… ترجمة القرآن الکریم Ùˆ قراءته Ùˆ کتابته بغیراللغة العربیة ØŒ ترجمه Ùˆ قرائت Ùˆ کتابت قرآن به غیرزبان Ùˆ خط عربی را Øرام شمردند، اما بیان معانی قرآن Ùˆ تÙسیر آن به زبانهای غیرعربی را به اجماع Ùقهای اسلامی جایز دانستند ( رجوع کنید به اØمد ابراهیم Ù…Ùهَنّا، ص ١٤Ù€٢٤). در همان زمان ØŒ شیخ Ù…Øمد بَخیت المÙØ·Ùیعی ØÙ†ÙÛŒ * بر جواز Ùˆ ضرورت ترجمة قرآن ØŒ به شرط نظارت بر درستی ترجمه ها، Ùتوا داد (شلتوت ØŒ ص ١٣٠).
پس از دستور مصطÙÛŒ کمال آتاتورک (ØÚ© : ١٣٠٢Ù€ ١٣١٧ Ø´ / ١٩٢٣Ù€ ١٩٣٨)ØŒ رئیس جمهور ترکیه ØŒ مبنی بر جانشین کردن ترجمة ترکی قرآن به جای اصل عربی آن ØŒ بار دیگر بØØ« ترجمة قرآن Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯ (در بارة این ترجمه رجوع کنید بهرشیدرضا، ج ٩ØŒ ص ٣٥٧Ù€٣٦٣). عالمان مسلمان در این ماجرا نیز دو دسته شدند. گروهی (از جمله شیخ مصطÙÛŒ صبری ØŒ آخرین شیخ الاسلام دولت عثمانی ØŒ در مسألة ترجمة القرآن ) این عمل Øکومت سکولار ترکیه را از سر سوء نیت دانستند Ùˆ به مخالÙت با آن برخاستند Ùˆ گروهی بدون داوری در بارة دولتمردان ترک ØŒ از ترجمة قرآن به زبانهای غیرعربی استقبال کردند ( رجوع کنید به اØمد ابراهیم مهنّا، ص ٢٧Ù€ ٢٨). مجله های المقطم ØŒ نورالاسلام ( الازهر ) Ùˆ کوکب الشرق ØŒ از جملة اصلیترین عرصه های انعکاس این مجادله ها در طول دهة ١٣١٠ Ø´ / ١٩٣٠ بود. در این میان ØŒ گروهی از عالمان الازهر از موضع انÙعالی در قبال مسئلة ترجمه بیرون آمدند Ùˆ از منظری علمی به بررسی آرای گذشتگان در این موضوع پرداختند؛ از جمله ØŒ Ù…ØمدمصطÙÛŒ مراغی در ١٣٥١/ ١٩٣٢ مقاله ای پژوهشی در الازهر عرضه کرد Ú©Ù‡ در ١٣٥٥/ ١٩٣٦ با عنوان بØØ« ÙÛŒ ترجمة القرآن الکریم Ùˆ اØکامها مستقلاً چاپ شد. او در این اثر، با استناد به اقوال علمای گذشته ØŒ بر جواز ترجمة قرآن تأکید کرد (مراغی ØŒ جاهای متعدد). مراغی (ص ٣٢) ترجمة قرآن را در ØÚ©Ù… قرآن نمی داند، لیکن آن را کلام بشر هم نمی شمرد، زیرا جامة عربیت همه چیز قرآن نیست Ùˆ ترجمة قرآن به هر Øال معانی کلام خدا را در بر دارد؛ ازینرو، به زعم او، Øمل برخی از اØکام Ùˆ اعتبارات قرآن بر ترجمة آن رواست (مثلاً، جواز قرائت در نماز Ùˆ عدم جواز Ù…Ø³Ø Ù…ÙØدÙØ« ). مراغی (ص ١٩Ù€٢٠) در پاسخ به مخالÙان ترجمه قرآن Ù…ÛŒ گوید Ú©Ù‡ نص اصلی Ùˆ معیار به وعدة الاهی همواره موجود است Ùˆ هنگام ضرورت Ù…ÛŒ توان به آن رجوع کرد.
در ١٣٥٥/ ١٩٣٦ Ú©Ù‡ Ù…ØمدمصطÙÛŒ مراغی ØŒ سرپرست وقت الازهر، پیشنهاد ترجمة جمعی Ùˆ رسمی قرآن به زبان انگلیسی را با نخست وزیر مصر در میان نهاد، برای سومین بار مناقشه بر سر مسئلة ترجمة قرآن بالا گرÙت (برای متن نامة مراغی Ùˆ نامة Ù…Øمدعلی علویه ØŒ وزیر معار٠وقت ØŒ به نخست وزیر مصر رجوع کنید بهاØمد ابراهیم مهنّا، ص ٤٧Ù€٥٠ØŒ ٥٣ Ù€٥٤). شیخ Ù…Øمود شلتوت در همان سال با نشر مقالة ترجمة القرآن Ùˆ نصوص العلماء Ùیها به جانبداری از مراغی پرداخت . در مقابل ØŒ شیخ Ù…Øمدسلیمان عنّاره Ùˆ شیخ Ù…ØمدمصطÙÛŒ شاطر، دو تن از مقامات عالیرتبة قضایی ØŒ به مخالÙت با این جریان برخاستند. به باور Ù…Øمدسلیمان عنّاره (ص ١٢٣Ù€١٢٤) قرآن٠عربی تاکنون تنها به عقل٠عربی Ùهم Ù…ÛŒ شده Ùˆ از این پس نیز راه Ùهمش تنها بر عرب یا متعرب گشوده است . او پس از رد استدلالهای مواÙقان ترجمه ØŒ در بØØ«ÛŒ ذوقی ØŒ قرآن را به استشهاد بعضی آیات ØŒ نور Ùˆ Ø±ÙˆØ Ù…Ø¹Ø±ÙÛŒ Ù…ÛŒ کند Ùˆ ازینرو آن را ترجمه ناپذیر Ù…ÛŒ خواند (ص ٦٢Ù€٦٥Ø› قس وجدی ØŒ ص ٧٦). Ù…ØمدÙرید وَجْدی ØŒ مدیر مجلة الازهر ØŒ در الادلة العلمیة علی جواز ترجمة معانی القرآن الی اللغات الاجنبیة به پاسخگویی به Ù…Øمدسلیمان عنّاره ( رجوع کنید بهص ١١Ù€٢١) Ùˆ Ù…ØمدمصطÙÛŒ شاطر ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٢٢Ù€٧٣) پرداخت .
در سدة اخیر، مسئلة ترجمة قرآن چنان اهمیتی یاÙته Ú©Ù‡ اÙزون بر آثاری Ú©Ù‡ مستقلاً در این باره نگاشته شده ØŒ در اغلب کتابهای علوم قرآنی Ùصلی به این موضوع اختصاص داده شده است . این بØØ« از جمله در مناهل العرÙان ÙÛŒ علوم القرآن (زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٣Ù€٦٩) Ùˆ تÙسیر المنار (رشیدرضا، ج ٩ØŒ ص ٣١٤Ù€٣٦٣) بتÙصیل آمده است (در بارة Ùتوای رشیدرضا بر عدم جواز ترجمة قرآن در ١٣٢٦ رجوع کنید بهابوشیشا، > «بØØ«ÛŒ در باب Ùتوای رشیدرضا در ترجمه قرآن » < ØŒ ص ٧Ù€٢٣).
بررسی آرای مواÙقان Ùˆ مخالÙان معاصر ترجمة قرآن نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ هر دو گروه در برخی باورهای سلبی اشتراک نظر دارند؛ از جمله ØŒ هر دو گروه بر این باورند Ú©Ù‡ ترجمة معانی قرآن به زبانهای دیگر ناممکن Ùˆ ناروا نیست ØŒ ترجمة قرآن وجه معجز متن را منتقل نمی کند Ùˆ ترجمة قرآن ØŒ خواننده را از متن اصلی بی نیاز نمی کند ( رجوع کنید به همو، > «مباØثات مسلمانان در باب ترجمة قرآن در ابتدای قرن بیستم » < ØŒ ص ١٠Ù€١١).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› ابن سعد؛ ابن قدامه ØŒ المغنی ØŒ چاپ Ù…Øمدخلیل هراس ØŒ قاهره : مکتبه ابن تیمیّه ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن ندیم Ø› ابراهیم بن علی ابواسØاق شیرازی ØŒ المهذب ÙÛŒ Ùقه الامام الشاÙعی ØŒ بیروت ١٣٧٩/ ١٩٥٩Ø› اØمدابراهیم مهنّا، دراسة Øول ترجمة القرآن الکریم ØŒ ( قاهره ) : دارالکتب ØŒ ( بی تا. ) Ø› اخوان الصÙا، رسائل اخوان الصÙاء Ùˆ خلاّ Ù† الوÙاء ØŒ بیروت ١٣٧٧/١٩٥٧Ø› شهÙوربن طاهر اسÙراینی ØŒ تاج التراجم ÙÛŒ تÙسیرالقرآن للاعاجم ØŒ چاپ نجیب مایل هروی Ùˆ علی اکبر الهی خراسانی ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٧٥ Ø´ Ø› علی بن اسماعیل اشعری ØŒ کتاب مقالات الاسلامیّین Ùˆ اختلا٠المصلّین ØŒ چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ١٤٠٠/ ١٩٨٠Ø› توشیهیکو ایزوتسو، خدا Ùˆ انسان در قرآن ØŒ ترجمة اØمد آرام ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› عبدالقاهربن طاهر بغدادی ØŒ الÙرق بین الÙرق ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، بیروت : دارالکتب العلمیه ØŒ ( بی تا. ) Ø› عبداللّه بن عمر بیضاوی ØŒ انوارالتنزیل Ùˆ اسرار التأویل ØŒ مصر ١٣٨٨/ ١٩٦٨Ø› چاپ اÙست تهران ١٣٦٣Ø´ Ø› عمروبن بØر جاØظ ØŒ کتاب الØیوان ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمد هارون ØŒ مصر ?( ١٣٨٥Ù€١٣٨٩/١٩٦٥Ù€١٩٦٩ ) ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٣٨٨/ ١٩٦٩Ø› Ù…Øمد Øمیداللّه ØŒ مجموعة الوثائق السیاسیّة للعهدالنبوی Ùˆ الخلاÙØ© الراشدة ØŒ بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧Ø› Ù…Øمود رامیار، تاریخ قرآن ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› Ù…Øمد رشیدرضا، تÙسیرالقرآن الØکیم الشهیر بتÙسیرالمنار ØŒ ( تقریرات درس ) شیخ Ù…Øمد عبده ØŒ ج ٩ØŒ مصر ١٣٦٧Ø› Ù…Øمدعبدالعظیم زرقانی ØŒ مناهل العرÙان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ بیروت ١٤١٢/ ١٩٩١Ø› Ù…Øمدبن بهادر زرکشی ØŒ البرهان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨Ø› زمخشری Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ ( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣Ø´ Ø› ابراهیم بن موسی شاطبی ØŒ المواÙقات ÙÛŒ اصول الشریعة ØŒ بیروت ١٤١١/ ١٩٩١Ø› Ù…ØمدمصطÙÛŒ شاطر، القول السّدید ÙÛŒ ØÚ©Ù… ترجمة القرآن المجید ØŒ قاهره ١٣٥٥/ ١٩٣٦Ø› Ù…Øمود شلتوت ØŒ «ترجمة القرآن Ùˆ نصوص العلماء Ùیها»، الازهر ØŒ سال ٧ØŒ Ø´ ٢ (صÙر ١٣٥٥)Ø› Ù…Øمدبن اØمد شمس الائمه سرخسی ØŒ کتاب المبسوط ØŒ بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦Ø› عثمان
عبدالقادر صاÙÛŒ ØŒ القرآن الکریم ØŒ بدعیة ترجمة الÙاظه Ùˆ معانیه Ùˆ تÙسیره Ùˆ خطرالترجمة علی مسارالدعوة Ùˆ نشر رسالة الاسلام : دراسة تعرّ٠بخصائص للقرآن العظیم تمنع ترجمته ØŒ بیروت ١٤١٣/ ١٩٩٢Ø› Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ ترجمة تÙسیر طبری : Ùراهم آمده در زمان سلطنت منصوربن Ù†ÙˆØ Ø³Ø§Ù…Ø§Ù†ÛŒ ØŒ ٣٥٠ تا ٣٦٥ هجری ØŒ چاپ Øبیب یغمائی ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Øسن طوسی ØŒ کتاب الخلا٠، قم ١٤٠٧Ù€١٤١٧Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد غزالی ØŒ الجام العوام عن علم الکلام ØŒ چاپ Ù…Øمد معتصم باللّه بغدادی ØŒ بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٥Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ التÙسیرالکبیر ØŒ قاهره ( بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› مالک بن انس ØŒ المدونة الکبری ØŒ قاهره ١٣٢٣ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› علی بن Øسین Ù…Øقق کرکی ØŒ جامع المقاصد ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù‚ÙˆØ§Ø¹Ø¯ ØŒ قم ١٤٠٨Ù€١٤١١Ø› Ù…Øمدسلیمان عنّاره ØŒ Øدث الاØداث ÙÛŒ الاسلام : الاقدام علی ترجمة القرآن ØŒ مصر: مطبعة السلÙیه ØŒ ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمد Ù…Øمدی ملایری ØŒ تاریخ Ùˆ Ùرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ Ø› Ù…ØمدمصطÙÛŒ مراغی ØŒ بØØ« ÙÛŒ ترجمة القرآن الکریم Ùˆ اØکامها ØŒ بیروت : دارالکتاب الجدید، ( بی تا. ) Ø› علی بن ابی بکر مرغینانی ØŒ الهدایة Ø´Ø±Ø Ø¨Ø¯Ø§ÛŒØ© المبتدی ØŒ ( بی جا ) : المکتبة الاسلامیة ØŒ ( بی تا. ) Ø› اØمدبن Ù…Øمد میبدی ØŒ کش٠الاسرار Ùˆ عدة الابرار ØŒ چاپ علی اصغر Øکمت ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› Ù…ØمدØسن بن باقر نجÙÛŒ ØŒ جواهرالکلام ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ø´Ø±Ø§Ø¦Ø¹ الاسلام ØŒ ج ٩ØŒ چاپ عباس قوچانی ØŒ بیروت ١٩٨١Ø› اØمدبن Ù…Øمدمهدی نراقی ØŒ مستند الشیعة ÙÛŒ اØکام الشریعة ØŒ ج ٥ØŒ مشهد ١٤١٥Ø› Ù…ØمدÙرید وجدی ØŒ الادلة العلمیة علی جواز ترجمة معانی القرآن الی اللّغات الاجنبیة ØŒ ( بی جا ) : مطبعة المعاهد الدینیة ØŒ ١٣٥٥/ ١٩٣٦Ø› هری اوسترین ولÙسون ØŒ ÙلسÙØ© علم کلام ØŒ ترجمة اØمد آرام ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø›).
/ سیداØمد هاشمی /
٢) به Ùارسی . آغاز ترجمة قرآن به Ùارسی ØŒ گذشته از ارزش Ùˆ اهمیت دینی آن ØŒ از جنبة ادبی Ùˆ تاریخی شایان توجه بسیار است . در تاریخ ترجمة عربی به Ùارسی ØŒ هیچ ترجمه ای را نمی توان قاطعانه کهنتر از ترجمة قرآن کریم دانست ØŒ Ùˆ شیوه هایی Ú©Ù‡ از همان آغاز٠ترجمة قرآن به Ùارسی Ù¾ÛŒ گرÙته شد، اندک اندک سنّت Ùˆ مکتبی پدید آورد Ú©Ù‡ گسترشی Ø´Ú¯Ùت Ùˆ پایدار داشت . ایرانیان به واسطة ترجمه های Ùارسی قرآن آشنایی گسترده ای با پیام الاهی آن یاÙتند Ùˆ بسیاری از واژه های دینی Ùˆ ØÙکْمی Ùارسی نیز با بروز در این ترجمه ها از زوال Ùˆ Ùراموشی در امان ماند. با اینØال ØŒ این واقعیت را نباید نادیده گرÙت Ú©Ù‡ ترجمه های Ùارسی قرآن بر ساختار دستوری زبان Ùارسی اثر ناخوشایندی نهادند؛ شیوة ترجمة Ù„Ùظ به Ù„Ùظ ØŒ Ú©Ù‡ نخستین Ùˆ رایجترین شیوه در این ترجمه ها بود، باعث شد Ú©Ù‡ بسیاری از مترجمان عبارات Ùارسی خود را در قالب جملات عربی درآورند. بسیاری از خوانندگان آن آثار به همان ساختارهای نامأنوس با زبان Ùارسی خوگرÙتند Ùˆ آنها را Ùارسی انگاشتند. این شیوه به ترجمه های غیرقرآنی هم راه یاÙت Ùˆ به صورت پدیدة زبان شناختی Ø´Ú¯Ùتی در آمد Ú©Ù‡ جلوة آن به کار رÙتن انبوهی از واژه ها، اصطلاØات ØŒ ترکیبات Ùˆ جملات عربی Ùˆ گرته برداری گسترده از زبان عربی در زبان Ùارسی بود.
لازمة استقبال ایرانیان از سپاه مسلمانان Ùˆ اقبال آنان به اسلام آن بود Ú©Ù‡ پیام آسمانی قرآن را دریاÙته باشند، Ùˆ تنها راه ممکن٠این امر آن بود Ú©Ù‡ قرآن را برایشان ترجمه کرده باشند؛ چنانکه در روایات نیز به این واقعیت اشاره شده است . داستان مشهور ترجمة سورة ÙاتØÙ‡ به قلم سلمان Ùارسی Ùˆ تأیید این کار از جانب پیامبراکرم ( رجوع کنید به شمس الائمه سرخسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧Ø› اسÙراینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨)ØŒ اگرچه قابل نقد است ØŒ نشان از گرایش عموم ایرانیان به ترجمه دارد. Ùتوای معرو٠ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ (متوÙÛŒ ١٥٠) دایر بر جایز بودن نماز خواندن به زبان Ùارسی ( ؤ شمس الائمه سرخسی ØŒ همانجا) نیز ــ Ú©Ù‡ نرشخی (ص ٦٧) آن را، لااقل برای بخارا، تأیید کرده ــ جای تردید ندارد. بنابراین ØŒ پذیرÙتنی است Ú©Ù‡ پیش از ترجمه های کامل Ùˆ رسمی قرآن ØŒ ترجمة گونه هایی پراکنده Ùˆ غیررسمی از بخش بخش قرآن در میان ایرانیان رواج داشته است ØŒ اما گویی کسی را یارای آن نبوده Ú©Ù‡ این آثار را در کتابی برنگارد یا در کتابی بر همگان عرضه کند. بیمناکی منصوربن Ù†ÙˆØ Ø³Ø§Ù…Ø§Ù†ÛŒ (ØÚ© : ٣٥٠Ù€٣٦٦) از دست زدن به ترجمة قرآن Ùˆ اقدام به کسب تأیید همة Ùقیهان بزرگ خراسان از جانب او، وجود هرگونه ترجمة رسمی قرآن را پیش از عهد منصورسامانی Ù†ÙÛŒ Ù…ÛŒ کند. با این وص٠، نخستین ترجمة Ùارسی قرآن را باید ترجمة موجود در کتاب سترگی دانست Ú©Ù‡ به غلط ترجمة تÙسیر طبری خوانده Ù…ÛŒ شود Ùˆ بهتر است Ú©Ù‡ آن را «ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی » بنامیم ØŒ نه ترجمه های موجود در کتابهایی چون قرآن قدس ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) Ùˆ نظایر آن . امیر سامانی Ú©Ù‡ عامة مردم را از Ùهم کتاب خداوند عاجز Ù…ÛŒ دید، در صدد ترجمة آن برآمد Ùˆ چون این کار هنوز رسمیت Ùˆ مشروعیت نیاÙته بود Ùˆ بیم آن Ù…ÛŒ رÙت Ú©Ù‡ خشم عالمان دین را برانگیزد، برای انجام آن از علمای ماوراءالنهر استÙتا کرد، Ùˆ بدین ترتیب پایة «ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی » قرآن نهاده شد. واژه گزینی مترجمان بخارا در ترجمة تÙسیر طبری Ùˆ شیوة ترجمة آنان ( رجوع کنید بهترجمة تÙسیر طبری * Ø› نیز رجوع کنید به آذرنوش ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥Ù€٤٩)ØŒ با آنکه آشکارا مغایر دستورزبان Ùارسی است ØŒ Ùراگیر شد Ùˆ ترجمة رسمی سامانیان الگوی مترجمانی شد Ú©Ù‡ Ø·ÛŒ ده قرن پس از آن به ترجمه دست یازیدند. انبوه عظیمی از ترجمه های قرآن تØت تأثیر مستقیم آن کتاب واقع شدند Ùˆ Øتی ترجمه های نمونه ای چون ترجمة ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ ( رجوع کنید به ادامة مقاله )ØŒ با همة استقلالشان ØŒ از آن بی نیاز نبودند.
مقایسة دقیق میان ترجمة تÙسیر طبری Ùˆ دو کتابی Ú©Ù‡ با عنوانهای سورة مائده از قرآنی Ú©ÙˆÙÛŒ با ترجمة استوار Ùارسی Ùˆ ترجمه ای قدیم از قرآن کریم به چاپ رسیده اند، آشکار Ù…ÛŒ سازد Ú©Ù‡ ترجمه های قرآنی این دو اثر، همان ترجمة رسمی است ( رجوع کنید بههمان ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٣Ù€٨١). ترجمه های قرآنی٠کتاب معرو٠به قرآن شمارة ٤ چنان شباهتی با ترجمة رسمی دارد Ú©Ù‡ بسیاری از کلمات Ùˆ ریخت جملاتشان یکسان است . ازینرو، به نظر Ù…ÛŒ رسد مترجم قرآن شمارة ٤ Øدود دو قرن پس از تألی٠ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی ØŒ این کتاب را پیش چشم نهاده Ùˆ از آن رونویسی کرده است Ø› اما در جاهایی Ú©Ù‡ ترجمه مغلوط بوده یا او نپسندیده یا برداشت مترجمان را با مذهب خویش همساز نمی دیده ØŒ به Ø§ØµÙ„Ø§Ø ØªØ±Ø¬Ù…Ù‡ دست زده است . این اصلاØات آنقدر هست Ú©Ù‡ بتوان کتاب را، نه نسخه ای از ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی ØŒ بلکه کتابی تقریباً مستقل پنداشت . ترجمه های قرآنی٠کتاب قرآن شمارة ٤ چندان استوار Ùˆ کهنه Ù…ÛŒ نماید Ú©Ù‡ اØمدعلی رجایی (ص ٩) آن را اثری مستقل پنداشته Ùˆ بعید ندانسته است Ú©Ù‡ یکی از مترجمان ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی آن را پرداخته باشد. ترجمه های قرآن شمارة ٤ غالباً با نسخه بدلهای ترجمة تÙسیر طبری شباهت دارد Ùˆ همین امر دلیل قاطعی بر تØری٠متن ترجمة تÙسیر طبری Ùˆ اصالت نسخه بدلهای آن است (آذرنوش ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٤Ù€٨١).
کتاب پلی میان شعر هجایی Ùˆ عروضی Ùارسی در قرن اوّل هجری : ترجمه ای آهنگین از دو جزو قرآن مجید ترجمه ای Ø´Ú¯Ùت است . مترجم دریاÙته بوده Ú©Ù‡ Ùراسوی کلمات Ùˆ معانی آنها، آیات الاهی را توازنی رمزآمیز Ùˆ ایقاعی سØرانگیز ÙراگرÙته است . ازینرو، گویی از ترجمة دقیق Ùˆ معادل گذاری موازی دست کشیده تا آن توازن Ùˆ ایقاع را به اØساس Ùˆ روان خواننده منتقل سازد. Øاصل این کوشش ØŒ نثر نسبتاً موزونی است Ú©Ù‡ گاه به شعر هجایی شبیه Ù…ÛŒ گردد. نوع کلمات عربی در این ترجمه Ùˆ شیوة به کار بردن آنها آشکار Ù…ÛŒ سازد Ú©Ù‡ متن Øدود قرن پنجم نگاشته شده است Ùˆ Ù…ÛŒ توان آن را عالیترین نمونة ترجمة آزاد از قرآن کریم دانست ( رجوع کنید به آذرنوش ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٤ Ù€٨٧Ø› نیز رجوع کنید به پلی میان شعر هجائی Ùˆ عروضی Ùارسی ØŒ ص چهل وسه Ù€ چهل وچهار).
تÙسیر قرآن پاک ØŒ متعلق به اواخر قرن چهارم یا اوایل قرن پنجم (مقدمة مینوی ØŒ ص ٣Ù€٤)ØŒ Ùˆ بخشی از تÙسیری کهن ØŒ متعلق به قرن پنجم (قس بخشی از تÙسیری کهن ØŒ یادداشت مینوی ØŒ ص ( ده ) ØŒ Ú©Ù‡ این ترجمه را متعلق به قبل از قرن چهارم Ù…ÛŒ داند) Ú©Ù‡ ترجمة متأخرتر دیگری را نیز شامل است ØŒ همه از خراسان برخاسته اند. نثر Ùارسی قسمتهای غیرترجمه ای در کتاب٠نخست بسیار دل انگیز Ùˆ در کتاب دوم غالباً تابع Ù†ØÙˆ عربی است ØŒ اما شیوة ترجمه های قرآنی در هر دو کتاب ØŒ یا هر سه ترجمه ØŒ سراسر با شیوه Ùˆ واژگان ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی منطبق است : واژه ها کهن Ùˆ نزدیک به ٩٥% آنها Ùارسی است . لهجة خراسانی در آنها آشکار، Ùˆ همه جا ساختار عبارات عیناً با ساختار آیات منطبق Ùˆ از قالب دستورزبان Ùارسی خارج است . در این دو کتاب ØŒ بر خلا٠ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی ØŒ ترجمة مستقل از تÙسیر نیامده Ùˆ با آن درآمیخته است .
تÙسیر قرآن مجید ØŒ نسخة کیمبریج ØŒ Ú©Ù‡ بین قرنهای چهارم Ùˆ پنجم تدوین شده Ùˆ تنها نیمة دوم آن (در دو جلد) باقی مانده است ØŒ یکی از دل انگیزترین آثار نثر Ùارسی است . عبارات دستوری Ùˆ واژگان کهن Ùˆ گاه نایاب ØŒ این کتاب را گنجینه ای تقریباً همسنگ ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی ساخته است . مترجم٠ناشناس این اثر، با آنکه شیوة مزجی داشته Ùˆ Ù…ÛŒ توانسته آزادانه تر عمل کند، در ترجمة آیات از ترجمة رسمی پیروی کرده است . Ù…ÛŒ توان ترجمه های آن را از درون تÙاسیر بیرون کشید Ùˆ بی آنکه ترتیب آن مشوّش شود، عیناً زیر آیات نهاد. با اینهمه ØŒ در بخشهای تÙسیری این کتاب جمله هایی Ú©Ù‡ از قواعد Ù†ØÙˆ عربی خارج شده Ùˆ تابع قواعد دستور Ùارسی باشند نیز بسیار Ùˆ نسبت به ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی بیشتر است . واژگان کتاب هم پیوسته با واژگان ترجمة تÙسیر طبری مشابه است Ùˆ هیچگاه «خدا، Ùریشته ØŒ دیو، پری ØŒ رستاخیز، دوزخ ØŒ پاداÙره ØŒ خستو، جادو» Ùˆ نظایر آنها جای به معادلهای عربی نداده اند Ùˆ برخی شیوه های کهن در آن Ùراوان است . با اینØال ØŒ استقلال Ùˆ هنرمندی مترجم را نمی توان انکار کرد (برای ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¨ÛŒØ´ØªØ± رجوع کنید به آذرنوش ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٣Ù€١١٧).
با کتاب تÙسیر بر عشری از قرآن مجید ØŒ متعلق به قرن پنجم ØŒ تØولی خجسته پدیدار Ù…ÛŒ شود. به طور Ú©Ù„ÛŒ ØŒ ساختارهای Ù†ØÙˆÛŒ در این کتاب ØŒ نسبت به بسیاری از آثار مشابه ØŒ به سبک مقبول Ùارسی نزدیکتر است Ùˆ روان نویسی Ùˆ پرهیز از پیچیدگی Ùˆ پیروی از Ù†ØÙˆ Ùارسی قاعدة عمومی کتاب است . با اینهمه ØŒ مانند کتابهای پیشین ØŒ نویسنده ــ بیشتر در قطعات کوتاه ــ در تاروپود ساختارهای عربی گرÙتار Ù…ÛŒ آید Ùˆ جملاتی نامأنوس برای Ùارسی زبانان ØŒ عرضه Ù…ÛŒ کند. قسمتهای ترجمه ای این کتاب نیز از همة کتابهای قدیمتر، به Ùارسی دستوری نزدیکتر است Ùˆ Øتی مترجم گاه جسارت کرده ØŒ از چارچوب لغوی Ù€ Ù†ØÙˆÛŒ آیه بیرون آمده Ùˆ جملاتی به Ùارسی٠درست نوشته است Ø› اگرچه هنوز هم ترجمة آیات عموماً در قالب ترجمه های کتاب ترجمة تÙسیر طبری ØŒ Ùˆ واژگان Ùˆ Ù†Øوة گزینش آنها مانند همان کتاب است ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٩Ù€١٢٧).
تاج التراجم ÙÛŒ تÙسیر القرآن للاعاجم ØŒ اثر شهÙور (شاهÙور)بن طاهر اسÙراینی * ØŒ از زیباترین آثار تÙسیری Ùارسی Ùˆ دومین ترجمة تاریخداری (میان ٤٣٠ تا ٤٦٠Ø› رجوع کنید به اسÙراینی ØŒ مقدمة مایل هروی Ùˆ الهی خراسانی ØŒ ص دوازده ) است Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ شناسیم . این کتاب از نظر ساختار، واژگان ØŒ Ùˆ دوگانگی نثر در ترجمه Ùˆ تÙسیر به کتابهای معاصر خود شباهت بسیار دارد. مصØØان تاج التراجم (همان مقدمه ØŒ ص چهار Ù€ شش )ØŒ بر اساس سخنان اسÙراینی در مقدمة خویش ØŒ تاج التراجم را نقطة عطÙÛŒ در تاریخ ترجمه های قرآنی دانسته Ùˆ سایر ترجمه های معاصرش را متأثر از آن شمرده اند. سخنان اسÙراینی در بارة علت ترجمة قرآن به Ùارسی در قرن پنجم ØŒ مانند مقدمة ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی سخت گرانبهاست Ùˆ ما را از چگونگی آگاهی Ùˆ گرایش مردم به Ùارسی یا عربی آگاه Ù…ÛŒ سازد. ÙˆÛŒ ØŒ پس از بیان وجوب ترجمه ØŒ به این واقعیت اشاره Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ مترجمان پیشین کوشیده اند برای هر واژة قرآنی معادلی واØد بیابند Ùˆ بدینسان دایرة معنایی واژه را Ù…Øدود کرده اند. همچنین با جستجوی معنای ظاهری کلمه از تÙاسیر غÙلت ورزیده اند. این Ú¯Ùتار نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ دغدغة مؤل٠، پیش از هرچیز، معنی بوده Ùˆ بخصوص بر Ùهم مذهب خود از کلمه تأکید داشته تا برای «مذاهب اهل الØاد» نصرتی نباشد. در واقع ØŒ او از عبارات ناهنجار Ùˆ گاه نامÙهوم ترجمه های تØت اللÙظی آزرده نیست . او خود نیز در دایرة همان سنّتی عمل کرده Ú©Ù‡ ترجمة رسمی Øدود صد سال پیشتر Ù¾ÛŒ ریخته بود؛ در ترجمه های قرآنی از Ù†ØÙˆ عربی پیروی کرده ØŒ ترجمه اش تنها اندکی از ترجمة رسمی بهتر شده Ùˆ از ترجمه های تÙسیری بر عشری از قرآن ØŒ Ú©Ù‡ اØتمالاً بر او مقدّم است ØŒ Ùارسیتر نیست . اما در ترجمه های غیرقرآنی آزادانه عمل کرده Ùˆ مانند نسخة کیمبریج جمله های Ùارسیتری تدارک دیده است . از نظر واژگان ØŒ همچون دیگر کتابهای یاد شده ØŒ در ترجمه های قرآنی واژه های Ùارسی بیشتر است Ùˆ در نثر عمومی کتاب ØŒ کلمه های عربی اندک اندک کثرت یاÙته اند. اگر این واقعیت را ملاک قرار دهیم Ú©Ù‡ در نخستین ترجمه های قرآنی تقریباً ٩٥% واژه ها Ùارسی اند، اما ساختار عبارات کاملاً عربی است Ùˆ به مرور زمان این وضع تغییر کرده Ùˆ واژه ها بتدریج عربی شده Ùˆ ساختار بیشتر به Ùارسی گراییده است ØŒ باید نسخة کیمبریج را متعلق به آغاز قرن پنجم Ùˆ اثر اسÙراینی را متعلق به اواسط آن دانست . با این ترتیب ØŒ باید پذیرÙت Ú©Ù‡ اسÙراینی از نسخة کیمبریج بی بهره نبوده است Ø› مقایسة این دو ترجمه ØŒ تشابهات بسیار آنها را آشکار Ù…ÛŒ کند (برای نمونه ای از معادل گذاری بدیع در دو ترجمه رجوع کنید به تÙسیر قرآن مجید ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣Ø› اسÙراینی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٣٥١ØŒ ترجمة عبارت «نَسْیاً مَنْسÙیّاً»).
ترجمة قرآن قدس ØŒ کار مترجمی ناشناس ØŒ ترجمه ای بسیار کهن از قرآن است . نسخة برجای ماندة این ترجمه مشتمل است بر ترجمة آیة ٢١٤ سورة بقره تا آیة ١٩ سورة لیل ØŒ از سورة Ù†ÙˆØ Ø¨Ù‡ بعد نیز Ùرسودگی Ùˆ اÙتادگیهایی دارد (روØانی ØŒ ص ١٣٩). رواقی ( رجوع کنید به قرآن قدس ØŒ ج ١ØŒ مقدمه ØŒ ص پنج ØŒ سی وهÙت Ù€ پنجاه وچهار) این ترجمه را یکی از کهنترین ترجمه های قرآن به زبان Ùارسی خوانده Ùˆ واژه های به کار رÙته در آن Ùˆ صورتهای صرÙÛŒ آن را به زبان Ùارسی میانه نزدیکتر دانسته است تا به زبان یا گونه های شناخته شدة Ùارسی کهن در قرن سوم یا چهارم . ژیلبر لازار (ص ٧٠) بر این نظر است Ú©Ù‡ کاربرد صورت ادات Ùعلی «می » Ùˆ Øر٠اضاÙØ© «در» به جای «همی » Ùˆ «اندر» در این متن ØŒ به رغم دیگر نشانه های کهنگی ØŒ دلالت بر این دارد Ú©Ù‡ این متن از قرن پنجم قدیمتر نیست Ùˆ ترجیØاً به نیمة دوم این قرن تعلق دارد. در هر Øال ØŒ با توجه به قراین زبانی ØŒ این متن متعلق به گویش سیستانی از گونة بلوچی یا منطقه ای نزدیک به سیستان است ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٧٤Ø› رواقی ØŒ ١٣٨٠ Ø´ ØŒ ص ١١Ù€١٢Ø› Ù…Øمدی خمک ØŒ ص ٣٤Ù€ ٤٢).
ترجمة قرآن موزة پارس متعلق به قرن پنجم است . این ترجمه ــ Ú©Ù‡ بخشی از آن ØŒ از سورة مریم تا پایان کتاب ØŒ باقی مانده است ــ ترجمة خالص قرآن است Ùˆ هیچگونه تÙسیری همراه ندارد، Ùˆ تقلید آشکاری از ترجمة رسمی است Ø› زیرا بسیاری از ترجمه های آن منطبق بر ترجمة رسمی است Ùˆ Øتی گاه شرØهای مختصری Ú©Ù‡ برای برخی واژه ها آمده ØŒ در هر دو کتاب تکرار شده است . با اینهمه ØŒ مترجم قرآن پارس در بسیاری از جاها از ترجمة رسمی عدول کرده Ùˆ به ذوق Ùˆ سلیقة خود، یا بر اساس تÙاسیری دیگر، عباراتی تازه Ùˆ گاه روشنتر پرداخته است . مترجم گاه عین عبارات ترجمة رسمی را آورده Ùˆ Ùقط کلمه ای را Ú©Ù‡ در آن غلط بوده یا او نمی پسندیده ØŒ تغییر داده Ùˆ گویی در صدد Ø§ØµÙ„Ø§Ø ØªØ±Ø¬Ù…Ø© رسمی بوده است . بدینسان ØŒ مترجم قرآن پارس این امکان را Ùراهم آورده Ú©Ù‡ برخی از اغلاط ترجمة رسمی را Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ú©Ù†ÛŒÙ… (مثلاً Ø§ØµÙ„Ø§Ø Â«ÙˆØ§Ú©Ø±Ø¯Ù†Ø¯Â» به «Ùادوا کردند» در ترجمة عبارت «Ùاختل٠الاØزاب » در آیة ٣٧ سورة مریم ). ترجمة قرآن موزه پارس ØŒ Ú©Ù‡ برخاسته از خراسان است ØŒ از نظر شیوه Ùˆ واژگان Ùˆ Ù†Øوة تقلید از ترجمة رسمی کاملاً مشابه قرآن شمارة ٤ است .
در ترجمه Ùˆ تÙسیر ابوبکر عتیق نیشابوری ØŒ کثرت یاÙتن واژه های عربی Ùˆ گرایش ساختار جملات به دستور زبان Ùارسی را مشاهده Ù…ÛŒ کنیم ØŒ اما آنچه مانند ترجمه های بسیار دیگر سخت جلب نظر Ù…ÛŒ کند، آن است Ú©Ù‡ در لابلای قطعات روان Ùˆ درست Ùارسی وانبوه کلمات نورسیدة عربی ناگهان به عباراتی برمی خوریم Ú©Ù‡ نه از دستور Ùارسی پیروی Ù…ÛŒ کند Ùˆ نه دارای واژه های عربی اند. اینگونه عبارات ترجمة آیات الاهی اند Ú©Ù‡ به سنّت کهن Ùˆ به تقلید از ترجمه Ùˆ تÙسیر رسمی به Ùارسی برگردانده شده اند. ابوبکر گاه در ترجمة کلمه ای معیّن از قرآن کریم واژه ای کهن را از ترجمة رسمی وام گرÙته Ùˆ به کار برده است ØŒ Øال آنکه آن کلمه هرگز در جاهای دیگر کتاب او به کار نیامده Ùˆ اØتمالاً در زبان مردم عصر او هم مأنوس نبوده است . از تÙسیر بزرگ ابوبکر نیشابوری ØŒ نخست تلخیص گونه ای به نام ترجمه Ùˆ قصه های قرآن در ١٣٣٨Ø´ به چاپ رسید Ùˆ سپس بار دیگر قصه های قرآن از آن تÙسیر استخراج Ùˆ به نام قصص قرآن در ١٣٤٨ Ø´ منتشر شد. آن تلخیص گونه کهنه تر است Ùˆ به اصل نزدیکتر، Øال آنکه خود تÙسیر سخت دستکاری شده است (برای ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ùˆ اطلاع بیشتر رجوع کنید بهآذرنوش ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٩Ù€ ١٥٣Ø› تÙسیر سورآبادی * ).
تÙسیر Ø´ÙنقÙØ´ÛŒ ØŒ Ú©Ù‡ به نام گزاره ای از بخشی از قرآن کریم چاپ شده ØŒ دنبالة تØول آهستة کتابهای پیشین است : نثر عمومی Ùارسیتر است ØŒ اما واژه های عربی به Øدود دوازده درصد Ù…ÛŒ رسد Ùˆ به همین دلیل آن را متعلق به اواخر قرن ششم Ù…ÛŒ دانیم . ترجمه های قرآنی آن کاملاً به شیوة ترجمة رسمی است Ùˆ ترجمة برخی آیات گویی عیناً از آن کتاب گرÙته شده ØŒ جز اینکه برخی واژه ها را Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ یا برØسب برداشت خود تغییر داده است . این کتاب مهم Ú©Ù‡ از خراسان برخاسته ØŒ گویشی شبیه به همة کتابهای گذشته دارد.
کش٠الاسرار Ùˆ عدة الابرار * رشیدالدین میبدی (متوÙÛŒ اوایل قرن ششم )ØŒ یکی از مهمترین Ùˆ دلنشینترین ترجمه ها Ùˆ تÙسیرهای Ùارسی است . این کتاب در سه Ø³Ø·Ø ÛŒØ§ به Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ù…Ø¤Ù„Ù Ø¯Ø± سه نوبت نوشته شده Ùˆ Ù…ÛŒ توان Øالات روانی مؤل٠را هنگام ترجمه یا نگارش در سه Ùضای متÙاوت بررسی Ùˆ مقایسه کرد. این اثر را از جهاتی Ù…ÛŒ توان اوج تØول ترجمه به شمار آورد ( رجوع کنید بهآذرنوش ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦٣Ù€١٩٠) Ùˆ از قرن ششم به بعد تنها تÙسیر ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ را Ù…ÛŒ توان همسنگ آن پنداشت (برای شرØÛŒ کوتاه از نسخه ای نوپیدا Ùˆ مشابه با کش٠الاسرار رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩١Ù€١٩٣).
روض الجنان Ùˆ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ø¬Ù†Ø§Ù† ØŒ مشهور به تÙسیر ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ * ØŒ Ú©Ù‡ Ø·ÛŒ دهه های دوم Ùˆ سوم قرن ششم تدوین شده ØŒ یکی از بزرگترین منابع تÙسیری شیعیان به شمار Ù…ÛŒ آید Ùˆ شیوة قسمتهای ترجمه ای آن بسیار پسندیده است ØŒ چندانکه ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§ در این زمینه Ù…ÛŒ توان زبردست ترین مترجم زمان خود دانست ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٥Ù€٢١٢).
تÙسیر بصائر یمینی ØŒ اثر معین الدین Ù…Øمدبن Ù…Øمود نیشابوری ØŒ متعلق به اواخر قرن ششم Ùˆ دنبالة تØول ترجمه است . نثر کتاب با دستور زبان Ùارسی انطباق بیشتر یاÙته ØŒ هر چند گاه تأثیر Ù†ØÙˆ عربی در ریخت جملات آشکار است . ساختار جملات در قسمتهای ترجمه ای به هیچ وجه با نثر عمومی کتاب هماهنگ نیست Ùˆ مترجم از همان سنّت سیصدساله در ترجمه پیروی کرده است ØŒ اما گاه Ú©Ù‡ ترتیب را در ترجمة رسمی نامربوط دیده ØŒ کوشیده است تا Øد ممکن جمله را گویاتر سازد. کلمات کهن Ùارسی نیز Ú©Ù‡ در نثر عمومی کتاب به Ú©Ù„ÛŒ غایب اند، در قسمتهای ترجمه ای بروز Ù…ÛŒ یابند. با مقایسة کتاب بصائر با ترجمة تÙسیر طبری Ùˆ تÙسیر سورآبادی * Ù…ÛŒ توان نتیجه گرÙت Ú©Ù‡ معین الدین این دو کتاب را پیشÙرو داشته Ùˆ اثر خود را بر اساس آنها تألی٠کرده است .
ترجمة قرآن : نسخة مورخ ٥٥٦ هجری ØŒ Ú©Ù‡ از ری برخاسته ØŒ از روی کتاب کهنه تری استنساخ شده است (مقدمة یاØÙ‚ÛŒ ØŒ ص ١٠)ØŒ اما ساخت جملات Ùˆ نوع واژگان با ترجمة رسمی شباهت Ùراوان دارد. آنجا هم Ú©Ù‡ ترجمه ها به ترجمة رسمی شبیه نیستند، با ترجمه های تÙسیر کیمبریج مشابه اند (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به آذرنوش ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢١Ù€ ٢٢٥).
جÙلاءالاذهان Ùˆ جَلاءالاØزان ØŒ مشهور به تÙسیر گازر * Ùˆ متعلق به قرن هشتم ØŒ تلخیصی ستودنی از تÙسیر ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ است . خود گازر نیز گاه در ترجمه ها تصر٠کرده Ùˆ آنها را به Ùارسی نزدیکتر ساخته است Ùˆ Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت Ú©Ù‡ از قرن چهارم تا هشتم ØŒ او در شمار معدود کسانی است Ú©Ù‡ بخشی از آیات الاهی را به Ùارسی روان ــ نه به صورت معادل یابی Ùˆ با ØÙظ ساختار عربی ــ ترجمه کرده است ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٧Ù€٢٣٢).
مواهب علیّه اثر Øسین کاشÙÛŒ سبزواری * ØŒ متعلق به قرن نهم ØŒ هرچند به پای تÙاسیر بزرگ Ùارسی نمی رسد، از روØیة Ù…Øققانة مؤل٠نشان دارد Ùˆ برخلا٠بسیاری از آثار آن سده ها، از استقلال نسبی برخوردار است . مؤل٠منابع Ùارسی Ùˆ عربی بسیاری را وارسی کرده Ùˆ برای نخستین بار در تÙسیرنویسی به اشعار Ùارسی استناد جسته است . در قسمتهای ترجمه ای این اثر، شباهتهایی با ترجمه های کهن هست ØŒ اما هیچگاه تقلید در کار نیست . با اینهمه ØŒ این تکروی به خلق کاری بدیع نینجامیده Ùˆ کاشÙÛŒ نیز همچنان پیرو سنّت ششصدساله بوده Ùˆ ترجمه های او تابع Ù†ØÙˆ عربی است . مواهب علیّه با آنکه تÙسیری سنّی است ØŒ مایه Ùˆ پایة دو اثر پربهای شیعی شده است : ترجمة الخواص علی بن Øسن زواره ای ØŒ Ú©Ù‡ همچنان به صورت نسخة خطی است ØŒ Ùˆ منهج الصادقین مولی ÙØªØ Ø§Ù„Ù„Ù‘Ù‡ کاشانی . این دو کتاب (هر دو متعلق به قرن دهم ) از آن جهت Ú©Ù‡ روایات Ùˆ اØادیث شیعی را در تÙسیر قرآن گرد آورده اند، کتابهایی ارجمندند، اما از نظر نثر Ùارسی دچار همان بیماری نثر دورة صÙÙˆÛŒ اند. با اینهمه ØŒ در قسمتهای ترجمه ای آنها انبوهی از واژه های Ùارسی دیده Ù…ÛŒ شود (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٣Ù€٢٤٧).
از قرن یازدهم ØŒ باید به ترجمة قرآن لاهیجی اشاره کرد Ú©Ù‡ همراه با تÙسیری Ù…Ùصّل در اواسط آن قرن نگاشته شده است . Ù…Øمدبن Øسن Øرّعاملی (قسم ٢ØŒ ص ١٠١) در Ø´Ø±Ø Øال آقاØسین خوانساری (متوÙÛŒ ١٠٩٨)ØŒ عالم نامور عصر صÙÙˆÛŒ ترجمة قرآنی را به او نسبت داده ØŒ هر چند مولی عبداللّه اÙندی (ج ٢ØŒ ص ٥٨) این ادعا رد را کرده است (نیز رجوع کنید بهآقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٢٦Ø› Ùاضلی خوانساری ØŒ ص ١٢٥Ù€ ١٢٨). از قرن دوازدهم ØŒ ترجمة ارزشمند ÙØªØ Ø§Ù„Ø±Øمن ØŒ اثر شاه ولی اللّه دهلوی (متوÙÛŒ ١١٧٦)ØŒ بی گمان دقیقترین Ùˆ عالمانه ترین ترجمة قرآن در شبه قاره است . سنّت ترجمة قرآن در آنجا دو قرن پیشتر از دهلوی با ترجمة مخدوم لط٠اللّه بن مخدوم معرو٠به مخدوم Ù†ÙˆØ (متوÙÛŒ ٩٩٨) آغاز شده بود ( رجوع کنید به امیرالدین مهر، ص ١٣٩Ù€ ١٤٤). تا آنجا Ú©Ù‡ مؤل٠مقالة Øاضر اطلاع دارد، دهلوی پس از اسÙراینی در قرن پنجم ØŒ دومین کسی است Ú©Ù‡ انگیزه Ùˆ شیوة ترجمة خود را ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است ( رجوع کنید به قرآن مجید با ترجمة Ùارسی دری = ÙØªØ Ø§Ù„Ø±Øمن ØŒ ص ال٠ـ Ù‡ ). برخی از Ù…Øققان ØŒ این ترجمه را در شمار بهترین ترجمه های Ùارسی قرآن آورده اند ( رجوع کنید به مسعود انصاری ØŒ ص ١٠٥Ù€١١٣Ø› Øدادعادل ØŒ ص ٢٦Ù€٣٢Ø› Ù…Øمدرضا انصاری ØŒ ص ١١Ù€ ٢٨Ø› نیز رجوع کنید به شاه ولی اللّه دهلوی * ). ترجمة قرآنی منسوب به آقاجمال الدین خوانساری (متوÙÛŒ ١١٢٥) با نام تاج التراجم یا موائدالرØمان Ùˆ Ùرمان یزدان ÙÛŒ ترجمة قرآن وجود دارد (چاپ بمبئی ØŒ ١٣١٠Ù€١٣١١/ ١٨٩٣Ø› رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٢٣ØŒ ص ٢١٣).
از میان انبوه ترجمه های Ùارسی قرآن در سدة Øاضر، ترجمة مهدی الهی قمشه ای (چاپ ١٣٢٠Ø´ ) را Ù…ÛŒ توان سرآغاز گرایش به Ùارسی نویسی پنداشت . مترجم Ú©Ù‡ گویی قصد Ùارسی نگاری نداشته Ùˆ از گذشتگان تقلید کرده است ØŒ متأثر از ادبیات Ùˆ نثر عمومی زمان ØŒ گاه عباراتی پرداخته Ú©Ù‡ پسندیده تر Ùˆ دلنشینتر از کار گذشتگان است . ترجمة ابوالقاسم پاینده از قرآن (چاپ ١٣٣٦Ø´ )ØŒ بویژه از Øیث قوّت Ùˆ زیبایی نثر آن ( رجوع کنید بهپاینده * ØŒ ابوالقاسم ) Ùˆ ترجمة زین العابدین رهنما (چاپ ١٣٤٦ Ùˆ ١٣٥٤Ø´ ) بویژه از نظر توجه خاص به رعایت دستور زبان Ùارسی ØŒ شایان ذکرند. با ظهور این ترجمه ها، شیوة Ù„Ùظ به Ù„Ùظ برگرداندن واژه های قرآن متروک شد Ùˆ Ú©Ù… Ú©Ù… خروج از شیوه های معمول Ùˆ عدم رعایت دستور زبان ØŒ یکی از موارد خرده گیری بر ترجمه ها گردید.
در تاریخ ترجمة قرآن به Ùارسی ØŒ دهه های ١٣٦٠ Ùˆ ١٣٧٠ Ø´ را باید دوران انÙجار ترجمه خواند. نثر ترجمه های این دو دهه نسبتاً متÙاوت با گذشته Ùˆ متنوع است Ùˆ میان نثر «معیار» Ùˆ همه Ùهم Ùˆ گاه عامیانه تا نثر Ùاخر کهن گرا Ùˆ ادیبانه نوسان دارد. گذشته از سه ترجمة یاد شده ØŒ از ترجمه های Ùارسی قرآن در دورة معاصر اینها را Ù…ÛŒ توان نام برد: روان جاوید ØŒ ترجمه Ùˆ تÙسیر، اثر میرزامØمد ثقÙÛŒ تهرانی (چاپ ١٣١٣ Ø´ )Ø› Ù†Ùبی ØŒ اثر عبدالØسین آیتی (چاپ تهران ١٣٢٤Ù€١٣٢٦ Ø´ )Ø› ترجمة Ù…Øمدکاظم معزی (چاپ ١٣٣٧ Ø´ ) Ú©Ù‡ وجه ممیزة آن از دیگر ترجمه های معاصر آن است Ú©Ù‡ ادامة ØŒ Ùˆ به عبارتی نقطة پایان٠شیوة هزارسالة ترجمة تØت اللÙظی قرآن به Ùارسی است Ø› ترجمة عباس Ù…ØµØ¨Ø§Ø Ø²Ø§Ø¯Ù‡ (چاپ ١٣٣٧ Ø´ )Ø› ترجمة میرزاابوالØسن شعرانی (چاپ ١٣٣٧ Ø´ )Ø› ترجمة بصیرالملک ØŒ Ù…Øمدطاهر مستوÙÛŒ شیبانی کاشانی (چاپ ١٣٤٤ Ø´ )Ø› ترجمة علینقی Ùیض الاسلام (چاپ ١٣٤٦Ø´ )Ø› ترجمة Øسین عمادزاده اصÙهانی (چاپ ١٣٤٦Ø´ )Ø› ترجمة Øکمت آل آقا (چاپ ١٣٤٧ Ø´ )Ø› قرآن برای همه ØŒ اثر عبدالمجید صادق نوبری (چاپ ١٣٤٨ Ø´ )Ø› ترجمة سیداسداللّه مصطÙÙˆÛŒ (چاپ ١٣٥٥ Ø´ )Ø› ترجمة صادق تقوی (چاپ ١٣٥٨ Ø´ )Ø› ترجمة داریوش شاهین (چاپ ١٣٥٩ Ø´ )Ø› ترجمة شهرام هدایت (برگردان واژه به واژة قرآن مجید به پارسی ØŒ چاپ ١٣٥٨Ù€ ١٣٦١ Ø´ )Ø› ترجمة عبدالمØمد آیتی (چاپ ١٣٦٧ Ø´ )Ø› ترجمة ریاض آبادی (چاپ آکسÙورد ١٣٦٨ Ø´ )Ø› خلاصة التÙاسیر ØŒ اثر Ù…Øمود یاسری (چاپ ١٣٦١Ù€ ١٣٦٩ Ø´ )Ø› معانی القرآن ØŒ ترجمه Ùˆ تÙسیر، اثر Ù…Øمدباقر بهبودی (چاپ ١٣٦٩Ø´ )Ø› ترجمة جلال الدین Ùارسی (چاپ ١٣٦٩ Ø´ )Ø› ترجمة Ù…Øمد خواجوی (چاپ ١٣٦٩Ø´ )Ø› ترجمة ابوالقاسم امامی (چاپ ١٣٧٠Ø´ )Ø› اØسن الØدیث ØŒ ترجمه Ùˆ تÙسیر، اثر سیدعلی اکبر قرشی (چاپ ١٣٧١ Ø´ )Ø› تÙسیر نور ØŒ ترجمة همراه با تÙسیر، اثر مصطÙÛŒ خرّم دل (چاپ ١٣٧١ Ø´ )Ø› ترجمة اØمد کاویان پور (چاپ ١٣٧٢ Ø´ )Ø› ترجمة کاظم پورجوادی (چاپ ١٣٧٢ Ø´ )Ø› ترجمة سیدجلال الدین مجتبوی (چاپ ١٣٧٢ Ø´ )Ø› ترجمة ناصر مکارم شیرازی (چاپ ١٣٧٣Ø´ )Ø› ترجمة Ù…Øمدمهدی Ùولادوند (چاپ ١٣٧٣ Ø´ )Ø› ترجمة بهاءالدین خرمشاهی (چاپ ١٣٧٤ Ø´ )Ø› قرآن آخرین کتاب آسمانی ØŒ اثر بهروز Ù…Ùیدی شیرازی (چاپ لوس آنجلس ١٣٧٤ Ø´ / ١٩٩٥)Ø› ترجمة منظوم امید مجد (چاپ ١٣٧٦ Ø´ )Ø› ترجمة مسعود انصاری (چاپ ١٣٧٧ Ø´ ).
(برای Ùهرستی از مقالات Ùارسی در بارة ترجمة قرآن کریم Ùˆ تاریخچه Ùˆ طبقه بندی نقدهای نوشته شده بر ترجمه ها رجوع کنید بهØجت ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ال٠، ص ٤٩Ù€٦١Ø› همو، ١٣٧٨ Ø´ ب ØŒ ص ٩٤Ù€ ١١٩Ø› همو، ١٣٧٩ Ø´ ØŒ ص ٧٢Ù€٨٢).
منابع : آذرتاش آذرنوش ØŒ تاریخ ترجمه از عربی به Ùارسی : از آغاز تا عصر صÙÙˆÛŒ ØŒ ج ١: ترجمه های قرآن ØŒ تهران ١٣٧٥ Ø´ Ø› آقابزرگ طهرانی Ø› شهÙوربن طاهر اسÙراینی ØŒ تاج التراجم ÙÛŒ تÙسیر القرآن للاعاجم ØŒ چاپ نجیب مایل هروی Ùˆ علی اکبر الهی خراسانی ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٧٥ Ø´ Ø› عبداللّه بن عیسی اÙندی اصÙهانی ØŒ ریاض العلماء Ùˆ Øیاض الÙضلاء ØŒ چاپ اØمد Øسینی ØŒ قم ١٤٠١Ù€ ١٤١٥Ø› امیرالدین مهر، «نخستین ترجمة Ùارسی قرآن کریم در شبه قاره »، بینات ØŒ ترجمة عباس Øسن ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٣ (پاییز ١٣٧٣)Ø› Ù…Øمدرضا انصاری ØŒ «نقد Ùˆ بررسی ترجمة شاه ولی اللّه دهلوی »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٣ (شهریور ١٣٧٧)Ø› مسعود انصاری ØŒ «شکوه Ùˆ زیبایی در ترجمة قرآن دهلوی »، بینات ØŒ سال ٣ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٥)Ø› بخشی از تÙسیری کهن ØŒ چاپ Ù…Øمد روشن ØŒ تهران : بنیاد Ùرهنگ ایران ØŒ ١٣٥١ Ø´ Ø› پلی میان شعر هجائی Ùˆ عروضی Ùارسی در قرون اول هجری : ترجمه ای آهنگین از دو جزو قرآن مجید ØŒ چاپ اØمدعلی رجایی ØŒ تهران : بنیاد Ùرهنگ ایران ØŒ ١٣٥٣ Ø´ Ø› ترجمة قرآن : نسخة مورخ ٥٥٦ هجری ØŒ به کوشش Ù…ØمدجعÙر یاØÙ‚ÛŒ ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› تÙسیر قرآن پاک ØŒ قطعه ای از تÙسیری بی نام به Ùارسی Ú©Ù‡ ظاهراً در اواخر قرن چهارم یا اوایل قرن پنجم نوشته شده است ØŒ تهران : بنیاد Ùرهنگ ایران ØŒ ١٣٤٤ Ø´ Ø› تÙسیر قرآن مجید ØŒ نسخة Ù…ØÙوظ در کتابخانة دانشگاه کمبریج ØŒ چاپ جلال متینی ØŒ تهران : بنیاد Ùرهنگ ایران ØŒ
١٣٤٩ Ø´ Ø› هادی Øجت ØŒ «تاریخچة نقد ترجمه های Ùارسی قرآن کریم »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٣ØŒ Ø´ ٢ (اسÙند ١٣٧٨ ال٠)Ø› همو، «Ùهرست مقالات Ùارسی ترجمة قرآن کریم »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٣ØŒ Ø´ ١ (شهریور ١٣٧٨ ب )Ø› همو، «طبقه بندی نقدهای نوشته شده بر ترجمه های Ùارسی قرآن کریم »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ٢ (اسÙند ١٣٧٩)Ø› غلامعلی Øدادعادل ØŒ «معرÙÛŒ ترجمه ای از قرآن : به قلم یک هندی پارسی Ú¯ÙˆÛŒ »، کیهان اندیشه ØŒ Ø´ ٤٠ (بهمن Ùˆ اسÙند ١٣٧٠)Ø› Ù…Øمدبن Øسن Øرّ عاملی ØŒ امل الا´مل ØŒ چاپ اØمد Øسینی ØŒ قسم ٢ØŒ قم ١٣٦٢ Ø´ Ø› اØمدعلی رجایی ØŒ متنی پارسی از قرن چهارم هجری ØŸ : معرÙÛŒ قرآن خطی مترجم شمارة ٤ ØŒ مشهد: آستان قدس رضوی ØŒ ( بی تا. ) Ø› علی رواقی ØŒ «سبک شناسی ترجمه های قرآن »، آینة میراث ØŒ سال ٣ØŒ Ø´ ٤ (بهار ١٣٨٠)Ø› Ù…ØمدØسین روØانی ØŒ «نوترین گنج در کهن ترین گنجینه ' قرآن قدس ØŒ »؛ بینات ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٣)Ø› Ù…Øمدبن اØمد شمس الائمه سرخسی ØŒ کتاب المبسوط ØŒ قاهره ١٣٢٤ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…ØمدØسن Ùاضلی خوانساری ØŒ Ù…Øقق خوانساری : Ø´Ø±Ø Øال Ùˆ آثار آقاØسین بن جمال الدین Ù…Øمد خوانساری ( ١٠١٦Ù€ ١٠٩٨ )ØŒ تØقیق Ùˆ تنظیم جعÙر Øسینی اشکوری ØŒ قم ١٣٧٨ Ø´ Ø› قرآن قدس : کهن ترین برگردان قرآن به Ùارسی ØŒ پژوهش علی رواقی ØŒ تهران : مؤسسة Ùرهنگی شهید رواقی ØŒ ١٣٦٤ Ø´ Ø› قرآن مجید با ترجمة Ùارسی دری ( ÙØªØ Ø§Ù„Ø±Øمن )ØŒ ترجمة شاه ولی اللّه Ù…Øدث دهلوی ØŒ تهران : Øزب اسلامی اÙغانستان ØŒ ١٣٦٣ Ø´ Ø› ژیلبر لازار، «پرتوی نو بر چگونگی Ø´Ú©Ù„ گیری زبان Ùارسی : ترجمه ای از قرآن به پارسی گویشی »، ترجمة اØمد سمیعی ØŒ مجلة زبانشناسی ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ١ Ùˆ ٢ (١٣٦٦ Ø´ )Ø› جواد Ù…Øمدی خمک ØŒ «گویش سیستانی در ترجمة قرآن قدس »، آینده ØŒ سال ١٨ØŒ Ø´ ١Ù€٦ (Ùروردین Ù€ شهریور ١٣٧١)Ø› Ù…Øمدبن جعÙر نرشخی ØŒ تاریخ بخارا ØŒ ترجمة ابونصراØمدبن Ù…Øمدبن نصر قباوی ØŒ تلخیص Ù…Øمدبن زÙربن عمر، چاپ مدرس رضوی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ .
/ آذرتاش آذرنوش /
٣) به زبانهای دیگر. روند Ú©Ù„ÛŒ ترجمة مکتوب قرآن چند مرØلة اصلی دارد Ú©Ù‡ مهمترینشان ØŒ ترجمة قرآن به لاتینی است . بعد از آنکه کشیشان با اهدا٠جدلی بر ضد اسلام ØŒ قرآن را به لاتینی ترجمه کردند، توجه به ترجمة قرآن Ùزونی یاÙت Ùˆ مترجمانی ØŒ از مسلمان Ùˆ غیرمسلمان ØŒ به این امر پرداختند. در اینجا تنها به این مراØÙ„ اصلی اشاره Ù…ÛŒ شود.
ترجمة قرآن به زبانهای اروپایی . اولین بار راهبان وکشیشان مسیØÛŒ بودند Ú©Ù‡ ØŒ با انگیزه های جدلی Ùˆ به منزلة تمهیدی برای تألی٠ردیه بر اسلام ØŒ کوشیدند قرآن را به زبانهای اروپایی ترجمه کنند. نخستین اطلاع ما از Ùعالیتهای متکلمان مسیØÛŒ در این زمینه ØŒ در بارة یوØنای دمشقی (متوÙÛŒ ٧٥٠/ ١٣٢) است . ÙˆÛŒ عربی Ù…ÛŒ دانسته Ùˆ در آثار جدلی خود در رد اسلام Ùˆ قرآن ØŒ عبارتهایی از قرآن را نقل به معنی کرده Ùˆ Øتی یک بار ترجمة عبارتی را به صورت تØت اللÙظی آورده است (ورستیخ ØŒ ص ٥٤).
نخستین متکلم بیزانسی Ú©Ù‡ عبارتهای متعددی را از قرآن در آثار خود به یونانی نقل Ùˆ رد کرد، نیکتاس ÙیلوسوÙوس مسیØÛŒ بود. از میان آثار متعدد ÙˆÛŒ ØŒ رساله ای در بیان مسیØیت Ùˆ پاسخ تÙصیلی ÙˆÛŒ به دو نامة مسلمانان در رد مسیØیت به میخائیل سوم ØŒ امپراتور روم ØŒ شایان ذکر است . بخش اعظم این اعتقادنامه در اثر مهم ÙˆÛŒ ØŒ یعنی > رَدّ < ØŒ تکرار شده است . نیکتاس در این رساله ترجمة یونانی Øدود دویست آیة قرآن را کلمه به کلمه آورده Ùˆ بتÙصیل از Ù…Øتوای هجده سورة نخست قرآن بØØ« کرده Ùˆ از دیگر بخشهای قرآن نیز به صورت پراکنده یاد کرده است ( رجوع کنید به ورستیخ ØŒ همانجا). این ردیه تنها منبع نسبتاً موثق برای متألهان مسیØÛŒ در ردیه نگاری بر اسلام Ùˆ قرآن بوده است (برای برخی از این ردیه ها رجوع کنید به همان ØŒ ص ٥٥). پس از آنکه رابرت کتونی (رابرت چستری ) قرآن کریم را به لاتینی ترجمه کرد ( رجوع کنید به ادامة مقاله )ØŒ رسالة نیکتاس اعتبار خود را از دست داد. ردیة نیکتاس به چاپ رسیده است ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٦٨). در این مرØله تنها ترجمة بخشی از قرآن را در نظر داشته اند، خاصه ترجمة مطالبی Ú©Ù‡ در مورد عقاید مسیØیان مناقشه کرده است . ترجمة کاملی از قرآن در این دوره شناخته نیست .
مرØلة بعد درتاریخ ترجمة قرآن ØŒ ترجمه های لاتینی است . اهمیت این ترجمه ها در آن است Ú©Ù‡ تنها ترجمه های کامل قرآن ØŒ Ùˆ مبنایی برای ترجمة قرآن به دیگر زبانهای اروپایی بوده اند. نخستین تلاش برای ترجمة Ú©Ù„ قرآن به لاتینی با کوشش Ùˆ پیگیری راهب٠اعظم دÙیر کلونی ØŒ پیتر جلیل / پطرس مکرّم (متوÙÛŒ ٥٥١/ ١١٥٦)ØŒ صورت گرÙت . ÙˆÛŒ Ú©Ù‡ علاقه مند به آگاهی از متون عربی Ùˆ اشاعة مسیØیت بین مسلمانان اندلس بود (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ١٩٤)ØŒ به انگیزة ترجمة قرآن ØŒ با رابرت کتونی آشنا شد. به خواهش ÙˆÛŒ ØŒ کتونی Ú©Ù‡ به ترجمة متون علمی اسلامی نیز مشغول بود، به ترجمة قرآن پرداخت . Ú¯Ùته شده Ú©Ù‡ مسلمانی به نام Ù…Øمد نیز برای اتقان کار ترجمه بر این امر نظارت داشته است (کریتسک ØŒ ١٩٥٥ØŒ ص ٣١٠Ø› نیز رجوع کنید بههمو، ١٩٦٤ØŒ ص ٦٨Ù€٦٩Ø› آلورنی ØŒ > «دو ترجمة لاتین قرآن در قرون وسطی » < ØŒ ص ٧١). این ترجمه در ٥٣٧ Ù€ ٥٣٨/ ١١٤٣ پایان یاÙت . ترجمة کتونی ادبی نیست Ùˆ برای تسهیل ترجمه گاهی تلخیص به آن راه یاÙته است (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ همانجا). چون قصد پیتر جلیل شناساندن اسلام به دنیای مسیØیت بود، خود دو ردیه بر عقاید اسلامی نگاشت Ùˆ انتظار داشت Ú©Ù‡ معاصرانش نیز با استÙاده از ترجمة قرآن Ùˆ متون دیگر، ردیه هایی بر اسلام Ùˆ دÙاعیاتی به Ù†Ùع مسیØیت بنویسند ( رجوع کنید به کریتسک ØŒ ١٩٥٥ØŒ ص ٣٠٩Ù€٣١٠). این چند ترجمه همراه با چند ردیه Ú©Ù‡ بر اساس آنها نوشته شده ØŒ به مجموعة Ø·Ùلیطَله معرو٠است (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ همانجا). آلورنی دو نسخة موجود Ùˆ کامل از این مجموعه را معرÙÛŒ کرده است ( رجوع کنید به آلورنی ØŒ > «چند نسخة خطی از مجموعة طلیطله » < ØŒ ص ٢٠٧Ù€ ٢١٠Ø› برای دیگر نسخه های این مجموعه رجوع کنید به همو، > «دو ترجمة لاتین قرآن در قرون وسطی » < ØŒ ص ١٠٩Ù€١١٣).
ترجمة کتونی ØŒ متن کاملاً متداولی برای متکلمان مسیØÛŒ بوده است Ùˆ نسخه های خطی Ùراوانی نیز از آن وجود دارد Ú©Ù‡ نشانة تداول آن در قرون وسطاست . آلورنی نسخه ای از این ترجمه را، Ú©Ù‡ به خط کتونی Ùˆ Ùقط شامل بخشی از Ú©Ù„ ترجمه است ØŒ در کتابخانة آرسنال پاریس (Ø´ ١١٦٢) کش٠کرده است (همان ØŒ ص ٧٧Ù€ ٧٨). نسخه ای از این ترجمه را Ú©Ù‡ در ٨٤٠Ù€٨٤١/ ١٤٣٧ در قسطنطنیه استنساخ شده بود، کاردینال کرواسی ØŒ یوآن استوکویچ (متوÙÛŒ ٨٤٧/ ١٤٤٣)ØŒ خرید Ùˆ به شهر بازل برد. این نسخه ØŒ اساس چاپ ترجمة لاتینی قرآن به اهتمام تئودور بیبلیاندر ØŒ متأله سوئیسی ØŒ در ٩٤٩/ ١٥٤٢گردید. چاپ این کتاب با مشکلاتی روبرو شد Ùˆ تنها با وساطت Ùˆ توصیة مارتین لوتر Ùˆ به شرط توزیع نشدن آن در بازل ØŒ امکان نشر یاÙت . قبل از چاپ ØŒ نسخه ای از این ترجمه را نزد لوتر Ùرستادند Ùˆ ÙˆÛŒ آن را مطالعه کرد. این نسخه موجود نیست (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ١٩٥Ù€١٩٦Ø› برای گزارشی از اقدامات علمی تئودور بیبلیاندر رجوع کنید به همو، ١٩٨٦ØŒ ص ٣٤٧Ù€ ٣٦٣). متن این ترجمه Ú©Ù‡ به «قرآن بازل » معرو٠است ØŒ در سه بخش Ùˆ با سه عنوان متÙاوت منتشر شده است : بخش اول ØŒ مشتمل بر بخش عمده ای از مجموعة طلیطله Ø› بخش دوم ØŒ شامل ردیه هایی بر اسلام Ø› Ùˆ بخش آخر به تاریخ ساراسنها (از ریشة یونانی به معنای مسلمانان مداÙع سرزمینهای اسلامی در قرون وسطا در مقابل مسیØیان صلیبی ØŒ Ú©Ù‡ در دوره های بعدی نیز در اشاره به مسلمانان از سوی اروپاییان استعمال شده است ) Ùˆ ترکها (عثمانیها) اختصاص یاÙته Ùˆ شامل قسمتهایی از اثر گئورک هنگریایی (مجارستانی ) Ùˆ دو اثر از نویسنده ای ایتالیایی به نام پائولو جیوویو است . در ٩٥٧/١٥٥٠ ویرایش دومی از این چاپ منتشر شد (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ١٩٦Ù€ ١٩٧).
قرآن بازل مبنای ترجمة قرآن به زبانهای ایتالیایی Ùˆ آلمانی Ùˆ هلندی شد. این ترجمه ها نخستین برگردان قرآن به زبانهای اروپایی ØŒ جز لاتینی Ùˆ یونانی ØŒ بودند. نخستین ترجمة قرآن بر اساس قرآن بازل ØŒ سه سال قبل از تجدید چاپ متن لاتینی ØŒ به زبان ایتالیایی در ونیز نشر یاÙت . آندرئا آریوابنه ادعا کرده Ú©Ù‡ مترجم کتاب است ØŒ اما او ویراستار Ùˆ ناشر کتاب بوده است Ùˆ از نام مترجم اطلاعی در دست نیست . مترجم ØŒ متن لاتینی قرآن را ترجمه کرده ØŒ اما در آغاز ترجمة خود ادعا نموده Ú©Ù‡ متن اصلی ØŒ عربی بوده است . نبودن اطلاعات دقیق در بارة مترجم این کتاب اØتمالاً ناشی از اعلامیة هیئت تÙتیش عقاید٠ونیز در ٩٦١/ ١٥٥٤ØŒ دایر بر ممنوعیت قرائت قرآن ØŒ بوده است (همان ØŒ ص ١٩٧).
متن ایتالیایی ØŒ اساس کار سالومون شوایگر (متوÙÛŒ ١٠٣١/ ١٦٢٢) شد. ÙˆÛŒ قرآن را برای نخستین بار به آلمانی ترجمه کرد. این ترجمه در ١٠٢٥/ ١٦١٦ نشر یاÙت . ترجمة شوایگر را Ùردی به هلندی ترجمه Ùˆ در ١٠٦٩/ ١٦٥٩ منتشر کرد. خلاصه ای از ترجمة مجموعة طلیطله به آلمانی را یوهان آلبرشت ویدمن اشتتر در ٩٥٠/ ١٥٤٣ چاپ کرده است . نام تلخیص کننده Ùˆ زمان تلخیص دانسته نیست . این تلخیص تأثیر چندانی در دیگر ترجمه های قرآن نداشته است (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ١٩٧Ù€ ١٩٨). دومینیکوس ژرمانوس دو سیلزی (متوÙÛŒ ١٠٨١/ ١٦٧٠) قرآن را به لاتینی ترجمه کرد Ú©Ù‡ چند نسخة خطی از آن موجود است (همان ØŒ ص ٢٠٢ØŒ پانویس ٤٢).
دومین ترجمة لاتینی قرآن را در ٦٠٧Ù€ ٦٠٨/ ١٢١٠Ù€١٢١١ مارک Ø·Ùلَیطَله ای به دستور اسق٠اعظم دون رودریگو صورت داد (آلورنی ØŒ > «مارک طلیطله ای » < ØŒ ص ٢٦). ترجمة او از اسلاÙØ´ دقیقتر، اما Ùاقد زیبایی است (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ٢٠٠). به نظر آلورنی ( > «دو ترجمة لاتین قرآن در قرون وسطی » < ØŒ ص ١١٥)ØŒ آندره دو ریه (متوÙÛŒ ١٠٩٩/ ١٦٨٨) در ترجمة Ùرانسوی قرآن از این ترجمه استÙاده کرده است ( رجوع کنید بهبوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ٢٠١). نسخة کاملی از آن موجود است (برای ویژگیهای این نسخه Ùˆ مقدمة آن Ùˆ نسخ دیگر این ترجمه رجوع کنید به آلورنی ØŒ > «دو ترجمة لاتین قرآن در قرون وسطی » < ØŒ ص ١٢٠Ø› همو، > «مارک طلیطله ای ØŒ مترجم ابن تومرت » < ØŒ ص ١٠٠Ù€١٤٠ØŒ ٢٥٩Ù€٣٠٧ØŒ ١Ù€٥٦).
دومین ترجمة لاتینی چاپ شدة قرآن از لودوویکو ماراتچی (متوÙÛŒ ١١١٢/ ١٧٠٠)ØŒ کشیش ایتالیایی ØŒ است . ماراتچی ترجمة خود را به دستور پاپ اینوکنیتوس انجام داد. ٤جلد اول مجموعة ماراتچی به بØØ« از اسلام Ùˆ Øیات پیامبر اختصاص یاÙته Ùˆ شامل ردیه هایی بر پیامبر Ùˆ قرآن است . جلد دوم مشتمل بر قرآن Ùˆ ترجمة آن ØŒ چهار بخش است . ÙˆÛŒ ابتدا متن قرآن Ùˆ سپس ترجمة لاتینی آیات را آورده است . سپس گزیده ای از تÙاسیر در بارة آیات را ذکر کرده Ùˆ در آخر ردیه های خود بر آیات را آورده است (براک ÙˆÛŒ ØŒ ص ١٤١). تا مدتها گمان بر این بود Ú©Ù‡ ماراتچی اثر خود را Ùقط در ١١٠٩Ù€١١١٠/ ١٦٩٨ منتشر کرده Ø› اما براک ÙˆÛŒ (ص ١٤٢)ØŒ با بررسی متنهای چاپ شدة ترجمة ماراتچی ØŒ دریاÙت Ú©Ù‡ جلد اول ترجمة ماراتچی در ١١٠٥Ù€١١٠٦/ ١٦٩٤ منتشر شده Ùˆ در ١١٠٩Ù€ ١١١٠/ ١٦٩٨ جلد اول برای بار دوم Ùˆ جلد دوم برای بارنخست به چاپ رسیده است . از جمله منابع ماراتچی در ذکر اقوال Ù…Ùسران مسلمان ØŒ تÙسیر کشا٠زمخشری Ùˆ تÙسیر جلالین بوده است (راس ØŒ ص ١١٧).
ترجمة ماراتچی از نظر دقت Ùˆ استÙاده از منابع اسلامی در تبیین مشکلات قرآنی Ùˆ Ú©ÛŒÙیت چاپ ØŒ نسبت به ترجمة کتونی برتری ندارد. هد٠اصلی ماراتچی از ترجمة قرآن ØŒ نقد آن بوده است (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ١٩٩). با اینØال ØŒ ترجمة ÙˆÛŒ از جهاتی مهم است Ø› او در کنار ترجمة قرآن ØŒ متن عربی قرآن را نیز به چاپ رساند Ú©Ù‡ این متن عربی ØŒ سومین متن چاپ شدة قرآن در قرون وسطاست (براک ÙˆÛŒ ØŒ ص ١٤١). متن عربی را ابراهام هینکلمان در ١١٠٥/ ١٦٩٤ در هامبورگ بار دیگر به چاپ رساند. Ù…Øقق دیگری به نام کریستین رینسیوس (متوÙÛŒ ١١٦٥/ ١٧٥٢) خلاصه ای از ترجمة ماراتچی را، با مقدمه
Ùˆ توضیØات ØŒ ویرایش Ùˆ چاپ کرد Ú©Ù‡ با اقبال روبرو شد (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ همانجا). داوید نرتر (متوÙÛŒ ١١٣٨/ ١٧٢٦) با مبنا قراردادن ترجمة ماراتچی ØŒ قرآن را به آلمانی ترجمه کرد (بوبتسین ØŒ ١٩٩٣ØŒ همانجا؛ پیرسون ØŒ ص ٥٠٤). بوبتسین (١٩٩٣ØŒ ص ٢٠٠) این ترجمه را از ترجمة شوایگر موÙقتر Ù…ÛŒ داند. همچنین جورج سیل (متوÙÛŒ ١١٤٩/ ١٧٣٦) در ترجمة انگلیسی قرآن عنایت Ùراوانی به ترجمة ماراتچی داشته است . اهمیت این نکته در آن است Ú©Ù‡ پامر Ùˆ رادول نیز در برگردانهای خود از قرآن ØŒ متأثر از سیل بودند (شلابیر ØŒ ص ١٢٦).
ترجمة قرآن به اسپانیایی . اولین بار مسلمانان مقیم اسپانیا، خاصه در قرن نهم Ùˆ دهم / پانزدهم Ùˆ شانزدهم ØŒ به ترجمة قرآن به زبان اسپانیایی همت گماشتند. نخستین ترجمة قرآن به این زبان ØŒ همانند ترجمة لاتینی آن ØŒ به خواهش٠Ùردی مسیØÛŒ صورت گرÙت ØŒ با این تÙاوت Ú©Ù‡ مترجم ØŒ مسلمان Ùˆ آشنا به علوم قرآنی Ùˆ تÙسیر بود. خوان سگوویایی ØŒ مسیØی٠اسپانیایی٠مقیم شهر ساووی در میانة قرن نهم / پانزدهم ØŒ چون عربی نمی دانست ØŒ برای شناخت قرآن به ترجمة لاتینی رابرت کتونی رجوع کرد Ùˆ آن را غیردقیق Ùˆ مجادله ای ضداسلامی یاÙت Ø› ازینرو، تصمیم گرÙت قرآن را به زبان لاتینی ترجمه کند. ÙˆÛŒ در Ù¾ÛŒ جستجوهایش در اسپانیا، از وجود شخصی به نام عیسی بن جابر یا عیسی شاذلی ØŒ Ùقیه مسلمان ساکن در سگوویا (شقوبیه )ØŒ آگاه گردید. به خواهش خوان سگوویایی ØŒ عیسی بن جابر در ٨٦٠/ ١٤٥٦ به ساووی رÙت Ùˆ چهارماه در آنجا اقامت گزید. در این مدت عیسی بن جابر قرآن را به اسپانیایی ترجمه کرد. خوان سگوویایی نیز ترجمة اسپانیایی را به لاتینی برگرداند. از این ترجمة لاتینی مقدمة آن در کتابخانة واتیکان باقی مانده است . خوان سگوویایی یادآور شده Ú©Ù‡ عیسی شاذلی نسخه ای از ترجمة اسپانیایی را نزد خود Ù†Ú¯Ù‡ داشته است . تا مدتها گمان بر این بود Ú©Ù‡ این ترجمه از بین رÙته است (لوپز Ù€ موریلاس ØŒ ١٩٩٩ØŒ ص ٢٨٠). با کش٠نسخه ای مترجَم از قرآن کریم متعلق به ١٠١٥/ ١٦٠٦ در کتابخانة طلیطله ØŒ این گمان پدید آمده Ú©Ù‡ این متن همان ترجمة Ù…Ùقود عیسی بن جابر است . این نسخه از جهاتی منØصر به Ùرد است Ø› این ترجمه کامل Ùˆ به خط لاتینی است Ùˆ با تÙسیری مختصر ولی جدا از ترجمه همراه است ( رجوع کنید بههمو، ١٩٨٣ØŒ ص ٤٩٥). گرارد ویگرز آن را استنساخی متأخر از ترجمة عیسی بن جابر Ù…ÛŒ داند. دلایل ÙˆÛŒ را لوپز Ù€ موریلاس بررسی کرده ( رجوع کنید به ١٩٩٩ØŒ ص ٢٨٢Ù€٢٩٠) Ùˆ نتیجه گرÙته است Ú©Ù‡ هنوز نمی توان با استناد به شواهد ویگرز این انتساب را قطعی دانست (همان ØŒ ص ٢٩٢).
در ترجمه های چاپ شدة قرآن به اسپانیایی ØŒ از ترجمه های Ùرانسوی استÙاده شده است . ظاهراً نخستین بار سی٠الدین رØّال قرآن کریم رااز متن عربی به اسپانیایی ترجمه Ùˆ چاپ کرد (١٣٢٤ Ø´ / ١٩٤٥). بعد از ÙˆÛŒ ترجمه های متعددی از قرآن از عربی به اسپانیایی منتشر شده است (بینارق Ùˆ اَرَن ØŒ ص ٤٢١Ù€ ٤٢٥Ø› پیرسون ØŒ ص ٥١٩ Ù€٥٢٠).
ترجمة قرآن به انگلیسی . قرآن بیش از هر زبان دیگری به انگلیسی ترجمه شده است . قدیمترین ترجمة انگلیسی قرآن بنا به نوشتة بینارق Ùˆ ارن (مقدمة اØسان اوغلو، ص ٢٦) منتخبی است Ú©Ù‡ در ٩٢١/ ١٥١٥ در لندن منتشر شده است ØŒ اما به نوشتة Ù…ÙخرØسین خان (١٩٩٣ØŒ ص ١٠٨)ØŒ این اثر Øتی ترجمة یک آیه از قرآن را ندارد.
نخستین بار در ١٠٥٩/ ١٦٤٩ الکساندر راس Ú©Ù„ قرآن را از برگردان Ùرانسوی٠دو ریه به انگلیسی ترجمه کرد. ÙˆÛŒ Ú©Ù‡ متأثر از Ùضای مداÙعه نویسی مسیØÛŒ Ùˆ التهاب ناشی از نبرد با عثمانی بوده نتوانسته است ترجمة دقیقی ارائه دهد. این ترجمه به مدت یک قرن تنها ترجمة در دسترس انگلیسی از قرآن بود. این ترجمه پنج بار در انگلستان Ùˆ یک بار در امریکا منتشر شده است (برای چاپهای این اثر رجوع کنید به پیرسون ØŒ ص ٥٠٧ Ù€ ٥٠٨). جورج سیل ØŒ بعد از مطالعة ترجمة Ùرانسوی دو ریه Ùˆ برگردانهای لاتینی کتونی Ùˆ ماراتچی Ùˆ ترجمة ایتالیایی چاپ شده توسط آریوابنه Ùˆ راس ØŒ به این نتیجه رسید Ú©Ù‡ این برگردانها چندان دقیق نیستند؛ ازینرو، تصمیم به ترجمة مجدد قرآن گرÙت . سیل در مقدمة ترجمة قرآن خود Ú¯Ùته Ú©Ù‡ از نسخ خطی تÙاسیر گوناگون سود جسته است . همچنین ÙˆÛŒ از ترجمة ماراتچی (چاپ پادوا ١٦٩٨) استÙاده کرده است . به Ú¯Ùتة سیل ØŒ با اینکه ترجمة ماراتچی بسیار دقیق است ØŒ اصطلاØات عربی را بسیار تØت اللÙظی ترجمه کرده است ØŒ آنگونه Ú©Ù‡ Ùهمش را دشوار Ù…ÛŒ کند، خاصه برای کسانی Ú©Ù‡ با اصطلاØات اسلامی آشنایی ندارند (براک ÙˆÛŒ ØŒ ص ١٤١). سیل در ١١٤٧/ ١٧٣٤ ترجمة خود را منتشر کرد. این ترجمه Ù‡Ùتاد بار در انگلستان Ùˆ ٥٣ بار در امریکا Ùˆ یک بار در هندوستان به چاپ رسیده است . در ١٢٤٩/ ١٨٣٣ توماس واردل در امریکا آن را برای نخستین بار منتشر کرد. در ١٣١٨/ ١٩٠٠ØŒ نیز همراه با یادداشتهای مایرون کوپر در بوستون به چاپ رسید (برای چاپهای متعدد این اثر رجوع کنید بهخان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٨٤ Ù€ ٨٥Ø› بینارق
Ùˆ ارن ØŒ ص ١١٣Ù€ ١٣٨Ø› پیرسون ØŒ ص ٥٠٨ Ù€٥٠٩). آربری این ترجمه را از ترجمة راس موÙقتر Ùˆ دقیقتر دانسته است . تئودور آرنولد در ١١٥٩/ ١٧٤٦ ترجمة سیل را به آلمانی ترجمه کرد.
کلماکو٠نیز در ١٢٠٦/ ١٧٩٢ ترجمة روسی خود را بر اساس برگردان سیل منتشر نمود. مقدمة ترجمة سیل جداگانه نیز به چاپ رسیده Ùˆ به چند زبان ØŒ از جمله عربی (قاهره ١٨٩١)ØŒ ترجمه شده است (خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٨٥).
توجه به اسباب نزول Ùˆ سعی برای بازسازی تاریخی نزول قرآن ØŒ موجب شد ترجمه های جدیدی از قرآن ارائه گردد. این روند بر اساس Ùعالیتهای مستشرقانی چون تئودور نولدکه ØŒ گوستاو وایل Ùˆ ویلیام میور Ø´Ú©Ù„ گرÙت . نخستین اثر از این دست ترجمة رادول بود. ÙˆÛŒ ترجمة خود را به سال ١٢٧٧/ ١٨٦١ در لندن منتشر کرد. چاپ بازنگری شدة برگردان ÙˆÛŒ را برنارد کوئریچ در ١٢٩٣/ ١٨٧٦ در لندن منتشر نمود. مارگلیوث ØŒ مستشرق نامدار، این کتاب را با مقدمه ای در ١٣٢٧/ ١٩٠٩ بار دیگر به چاپ رساند. این ترجمه با استقبال Ùراوانی روبرو شد Ùˆ از ١٣٢٩ تا ١٣٩٧ (١٣٥٦ Ø´ )/ ١٩١١Ù€١٩٧٧ هجده بار به چاپ رسید (خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ همانجا؛ نیز رجوع کنید بهبینارق Ùˆ ارن ØŒ ص ١٠٣Ù€١١٠Ø› پیرسون ØŒ ص ٥٠٩). رادول در ترجمة خود نگاه انتقادآمیزی به ترجمة سیل داشته Ùˆ آن را متأثر از برگردان لاتینی ماراتچی دانسته Ùˆ کوشیده است الگوی ادبی قرآن را در ترجمة خود رعایت کند.
بعد از رادول ØŒ پامر (متوÙÛŒ ١٢٩٩/ ١٨٨٢) قرآن را ترجمه کرد. این ترجمه زمانی صورت گرÙت Ú©Ù‡ ماکس مولر مشغول اجرای Ø·Ø±Ø Ø®ÙˆØ¯ برای چاپ مجموعة > متون مقدّس مشرق زمین < در انتشارات دانشگاه آکسÙورد بود. ÙˆÛŒ از پامر خواست تا ترجمة جدیدی برای درج در آن مجموعه انجام دهد. این ترجمه در ١٢٩٧/ ١٨٨٠ در مجلدات ششم Ùˆ نهم مجموعة مولر به چاپ رسید Ùˆ در ١٣٠٦/ ١٨٨٩ تجدید چاپ شد. پامر روش رادول را کنار گذاشت Ùˆ آیات را بر اساس موضوع تÙکیک کرد (خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٨٦ Ù€٨٧). Øاج ØاÙظ غلام سَروَر در ١٣٠٩ Ø´ / ١٩٣٠ØŒ ضمن نشر ترجمة انگلیسی خود از قرآن ØŒ از ترجمه های سیل Ùˆ پامر Ùˆ رادول به جهت تعصبات آنان انتقاد کرد Ùˆ آنها را غیردقیق دانست . ایراد دیگر سرور به رادول روش خاص ÙˆÛŒ در برگردان قرآن ØŒ یعنی ترجمه بر اساس ترتیب زمانی نزول آیات ØŒ بود (شلابیر، ص ١٢٧Ù€ ١٢٨). شلابیر ضمن مقایسة ترجمة سرور با سیل Ùˆ ماراتچی انتقادات سرور را بر ترجمة سیل ارزیابی کرده است ( رجوع کنید بهص ١٢٩Ù€١٣٩). به نظر ÙˆÛŒ برخی اشکالات کار سیل ناشی از تأثر ÙˆÛŒ از ترجمة ماراتچی است (همان ØŒ ص ١٢٦). از خطاهای ÙاØØ´ سیل ØŒ ترجمة آیة ٥٢ سورة Øج است . در این مورد سیل تØت تأثیر ماراتچی آیه را نادرست ترجمه کرده است (همان ØŒ ص ١٣٩).
بعد از پامر، ترجمة ریچارد بل ØŒ اسلام شناس نامدار انگلیسی ØŒ شایان ذکر است . بل در ١٣١٦ Ùˆ ١٣١٨ Ø´ / ١٩٣٧ Ùˆ ١٩٣٩ ترجمة خود را منتشر نمود (خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٨٧Ø› بینارق Ùˆ ارن ØŒ ص ٨٠). رادول Ùˆ بل در این ترجمه ها، نظم مصØ٠عثمانی را رها کردند Ùˆ خود نظم جدیدی پدید آوردند. برگردانهای بعضی مسلمانان Ú©Ù‡ سعی در تقلید این شیوه داشته اند، با مخالÙتهای بسیار روبرو شده است (صدرالاÙاضل ØŒ ١٣٦٥ Ø´ ب ØŒ ص ٢٤).
یکی از مهمترین ترجمه های قرآن به انگلیسی از آن٠مØمد مارمادوک پیکتال است . ÙˆÛŒ نخستین مترجم مسلمان قرآن به انگلیسی است Ùˆ انگلیسی زبان مادری اوست ( رجوع کنید به خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٩٢Ù€٩٤). این ترجمه نقدهایی را برانگیخت . نخست شلابیر با ارائة شواهدی ØŒ ترجمة پیکتال را برگرÙته از ترجمة Ù…Øمدعلی لاهوری معرÙÛŒ نمود. با آنکه مسلّم است Ú©Ù‡ پیکتال از ترجمة لاهوری الگو گرÙته است ØŒ ترجمة ÙˆÛŒ رونویسی صر٠از ترجمة Ù…Øمدعلی لاهوری نیست (کریمی نیا، ص ٩١).
ویژگی تمام ترجمه های یاد شده در این است Ú©Ù‡ به زبان انگلیسی کهن Ùˆ به سبک کتاب مقدّس است . نخستین برگردان قرآن به انگلیسی٠معاصر را باید از آن٠داوود ØŒ یهودی عرب زبان ØŒ دانست Ú©Ù‡ در ١٣٢٤ Ø´ / ١٩٤٥ منتشر گردید (خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٨٨Ø› برای چاپهای این کتاب رجوع کنید به بینارق Ùˆ ارن ØŒ ص ٨١ Ù€٨٤).
بیشترین ترجمه های انگلیسی قرآن از خود مسلمانان ØŒ کار مسلمانان شبه قاره است Ùˆ اولین ترجمه از آن٠عبدالØکیم خان است Ú©Ù‡ در ١٣٢٣/ ١٩٠٥ منتشر شد (خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٩١). از معروÙترین ترجمه های انگلیسی قرآن Ù…ÛŒ توان به ترجمه عبداللّه یوس٠علی Ùˆ ابوالاعلی مودودی اشاره کرد (برای Ùهرست این ترجمه ها رجوع کنید به پیرسون ØŒ ص ٥٠٩ Ù€٥١٢). شیعیان شبه قاره نیز در ترجمة قرآن به انگلیسی Ùعالیت چشمگیری داشته اند، از جملة این ترجمه ها ترجمة عمادالملک سیدØسین بلگرامی است Ú©Ù‡ در ١٣٠٩ Ø´ / ١٩٣٠ بدون متن اصلی چاپ شد (صدرالاÙاضل ØŒ ١٣٦٥ Ø´ ال٠، ص ٨Ø› برای ترجمه های دیگر رجوع کنید بههمان ØŒ ص ٨ Ù€٩Ø› پیرسون ØŒ ص ٥١٠). Ùرقة اØمدیه (قادیانیه ) نیز علاوه بر ترجمة قرآن به زبانهای دیگر، چند ترجمه به انگلیسی انتشار داده اند؛ از جمله ØŒ ترجمه ای از Ù…Øمدعلی لاهوری (خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٨٩ Ù€ ٩٠Ø› برای دیگر مترجمان این Ùرقه رجوع کنید به پیرسون ØŒ ص ٥١٢Ø› خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٩٠Ø› در بارة ترجمه های انگلیسی رجوع کنید به بینارق Ùˆ ارن ØŒ ص ٦٥Ù€ ١٧٥). از مترجمان عرب زبانی Ú©Ù‡ قرآن را به انگلیسی ترجمه کرده اند، عبدالخالق همت (چاپ ١٣٧٢ Ø´ / ١٩٩٣)ØŒ رشید سعید کسّاب (چاپ ١٣٧٣ Ø´ / ١٩٩٤)ØŒ عزالدین Øائک (چاپ ١٣٧٥ Ø´ / ١٩٩٦) Ùˆ ماجد Ùخری (چاپ ١٣٧٥ Ø´ / ١٩٩٦) بوده اند. Ùارسی زبانان نیز به ترجمة قرآن به انگلیسی همت گماشتند؛ از جمله ØŒ در دورة معاصر، ترجمة طاهره صÙارزاده Ùˆ Ùضل اللّه نیک آیین در خور ذکر است . ترجمة نیک آیین با عنایت به آنکه مترجم سعی داشته سبک ادبی قرآن را ØÙظ کند اهمیت خاصی دارد (برای دیگر ترجمه های قرآن به انگلیسی رجوع کنید به خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ٨٨ Ù€ ١٠٥).
ترجمة قرآن به Ùرانسوی . قرآن پیش از ترجمه به انگلیسی ØŒ به Ùرانسوی ترجمه شد Ùˆ ترجمه های Ùرانسوی مبنایی برای ترجمة قرآن به دیگر زبانها قرار گرÙت . نخستین بار آندره دو ریه قرآن را به Ùرانسوی ترجمه کرد. ÙˆÛŒ Ú©Ù‡ کنسول Ùرانسه در مصر بود، کار ترجمة خود را از ١٠٥٠/ ١٦٤٠ آغاز کرد Ùˆ ترجمه اش در ١٠٥٧/ ١٦٤٧ منتشر شد (Øدیدی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ال٠، ص ٣٩Ù€ ٤٠). ترجمة دو ریه را الکساندر راس به انگلیسی ØŒ گلازمارکر در ١٠٦٨/ ١٦٥٨ به هلندی Ùˆ دمیتریوس کانتمیر در ١١٢٨/ ١٧١٦ به روسی ترجمه کردند (Øدیدی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ال٠، ص ٤٢ØŒ پانویس ١). ترجمة گلازمارکر تا ١٢٧٥Ù€١٢٧٦/ ١٨٥٩ تنها برگردان قرآن به زبان هلندی بود. در این سال ترجمة جدیدی به هلندی ØŒ از برگردان Ùرانسوی بیبرشتاین کازیمیرسکی (متوÙÛŒ ١٣٠٤/ ١٨٨٧)ØŒ منتشر گردید (پیرسون ØŒ ص ٥٠٦).
در قرن دوازدهم / هجدهم Ùˆ هم زمان با Ùعالیتهای استعماری ØŒ نیاز به اطلاعات در بارة اسلام Ùزونی یاÙت . ترجمة کازیمیرسکی زمانی منتشر شد Ú©Ù‡ Ùرانسه آمادة Øمله به الجزایر بود (رضوان ØŒ ١٩٩٨ØŒ ص ٤٥). ترجمة دو ریه بعد از انتشار ترجمة کازیمیرسکی در ١٢٥٦/ ١٨٤٠ØŒ رونق خود را از دست داد (Øدیدی ØŒ ١٣٧٦Ø´ ال٠، ص ٤٢). دو ریه در ترجمة خود از تÙاسیر Ùˆ کتب علوم قرآنی نیز استÙاده کرده است ( رجوع کنید به Øدیدی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ال٠، ص ٤٣Ù€ ٤٤). دومین ترجمة Ùرانسوی قرآن را کلود اتی ین ساواری در ١١٦٤/ ١٧٥١ از متن عربی قرآن Ùˆ با استÙاده از ترجمة لاتینی ماراتچی Ùˆ برگردان انگلیسی جورج سیل انجام داد (Øدیدی ØŒ ١٣٧٩ Ø´ ØŒ ص ٢٨Ù€٢٩Ø› برای چاپهای این ترجمه رجوع کنید به پیرسون ØŒ ص ٥١٣Ø› بینارق Ùˆ ارن ØŒ ص ٢٠٢Ù€ ٢٠٦). پس از ترجمة این دو، مهمترین ترجمة Ùرانسوی از آن٠بیبرشتاین کازیمیرسکی است . در ١٣٤٩ Ø´ / ١٩٧٠ØŒ این ترجمه با مقدمة Ù…Øمد ارکون منتشر شد (پیرسون ØŒ همانجا). از برگردانهای Ùرانسوی مشهور مسلمانان از قرآن ØŒ ترجمه های Ù…Øمد Øمیداللّه (پاریس ١٣٣٨ Ø´ / ١٩٥٩) Ùˆ صادق مازیغ (تونس ١٣٥٧ Ø´ / ١٩٧٨) Ùˆ اØمد بودیب (پاریس ١٣٥٥ Ø´ / ١٩٧٦) است ( رجوع کنید به پیرسون ØŒ ص ٥١٣ Ù€٥١٤). ترجمة Ùرانسوی جدیدی از قرآن به قلم جواد Øدیدی (متوÙÛŒ ١٣٨١ Ø´ ) Ùˆ ÛŒØیی علوی (نام او پیش از اسلام آوردن : کریستین بونو) در Øال انجام است Ú©Ù‡ بخش نخست آن تا آخر سورة بقره منتشر شده است (قم ١٤٢١). از دیگر ترجمه های Ùرانسوی غیرمسلمانان از قرآن ØŒ ترجمة رژیس بلاشر (چاپ اول ١٩٥٧Ø› برای گزارشی از این ترجمه رجوع کنید به Øدیدی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ب ØŒ ص ٤٠Ù€ ٥٤) Ùˆ آندره شورکی است Ø› ترجمة شورکی دقیق نیست ( رجوع کنید بهØدیدی ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ١٢Ù€ ٢٥Ø› برای دیگر ترجمه های قرآن به Ùرانسوی رجوع کنید به بینارق Ùˆ ارن ØŒ ص ١٧٨Ù€٢٠٢ØŒ ٢٠٧Ù€٢١٢Ø› Øدیدی ØŒ ١٣٨٠ Ø´ ØŒ ص ١٢٣Ù€ ١٢٦).
ترجمة قرآن به آلمانی . ریشه دار بودن سنّت مطالعات اسلامی در آلمان سبب شد Ú©Ù‡ قرآن هم زمان با انتشار ترجمه های لاتینی آن ØŒ به این زبان هم ترجمه شود. نخستین بار سالومون شوایگر قرآن را بر اساس ترجمة ایتالیایی ØŒ Ú©Ù‡ خود بر اساس ترجمة لاتینی ماراتچی بود، به آلمانی ترجمه Ùˆ در ١٠٢٥/ ١٦١٦ در نورنبرگ منتشر کرد (بینارق Ùˆ ارن ØŒ مقدمة اØسان اوغلو، ص ٢٦). از مهمترین برگردانهای آلمانی قرآن ØŒ ترجمه های ماکس هنینگ ØŒ رودی پارت (در مورد ترجمة ÙˆÛŒ رجوع کنید به پارت٠* ØŒ رودی Ø› منصوری ØŒ ص ٦٣Ù€ ٧١) Ùˆ ترجمة شاعرانة Ùریدریش روکرت است (برای گزارشی از ترجمة ÙˆÛŒ رجوع کنید به Øسینات ØŒ ص ٦٩Ù€ ٧٥Ø› برای دیگر ترجمه های قرآن به این زبان رجوع کنید به بینارق Ùˆ ارن ØŒ ص ٢١٣Ù€ ٣٣٨).
ترجمة قرآن به روسی . نخستین ترجمه های روسی قرآن ØŒ برگردان٠ترجمه های Ùرانسوی قرآن بوده است . بجز کلماکو٠، Ú©Ù‡ از ترجمة انگلیسی سیل استÙاده کرده است ØŒ مترجمان روسی از ترجمة Ùرانسوی آندره دو ریه استÙاده کرده اند (پاکتچی ØŒ ص ٧٦ØŒ ٧٨). نخستین بار پوسینکو٠قرآن را به روسی ترجمه Ùˆ در ١١٢٨/ ١٧١٦ در سن پترزبورگ منتشر کرد. این ترجمه دقیق نبود، اما توانست توجه دیگران را به ترجمة قرآن جلب کند. در ١٢٠٤/ ١٧٩٠ØŒ وروکین ترجمة جدیدی از قرآن ØŒ بر اساس ترجمة آندره دو ریه ØŒ عرضه کرد. ویژگی ترجمة ÙˆÛŒ ادبی بودن آن است . این ترجمه در شمار آثار ادبی روسیه در آن دوره بوده Ùˆ Øتی بر آثار پوشکین تأثیر گذارده است . در ١٢٠٦/ ١٧٩٢ØŒ کلماکو٠بر پایة ترجمة انگلیسی سیل ØŒ قرآن را ترجمه کرد Ú©Ù‡ رواج چندانی نیاÙت (پاکتچی ØŒ ص ٧٧). ظاهراً موÙقترین ترجمة روسی ترجمة نیکولای٠است Ú©Ù‡ متن اصلی او ترجمة Ùرانسوی کازیمیرسکی بوده Ùˆ از ١٢٨١ تا ١٣٩١/ ١٨٦٤Ù€١٩٠١ پنج بار منتشر شده است (پاکتچی ØŒ ص ٧٨Ù€٧٩). نخستین بار در ١٢٨٨/ ١٨٧١ بوگوسلاوسکی قرآن را از متن عربی به روسی ترجمه کرد. این ترجمه به صورت نسخة خطی موجود است . مهمترین ترجمة روسی قرآن از متن عربی ØŒ کار سابلوکو٠بود. این ترجمه در ١٢٩٥/ ١٨٧٨ در قازان منتشر شد (همان ØŒ ص ٧٩). یکی دیگر از ترجمه های پذیرÙتنی ومتداول روسی در قرن چهاردهم / بیستم ØŒ ترجمة کراچکوÙسکی ØŒ اسلام شناس برجستة روسی ØŒ است Ú©Ù‡ در ١٣٤٢ Ø´ / ١٩٦٣ به همت یکی از شاگردان ÙˆÛŒ به چاپ رسید (پاکتچی ØŒ ص ٨١ Ù€٨٢). بعد از Ùروپاشی اتØاد جماهیر شوروی در ١٣٧٠ Ø´ / ١٩٩١ØŒ ترجمه های جدیدی از قرآن صورت گرÙت (برای گزارشی از این ترجمه ها رجوع کنید به همان ØŒ ص ٨٢ به بعد؛ برای گزارش کاملتر روند ترجمة قرآن به روسی رجوع کنید بهرضوان ØŒ ص ٣٤Ù€ ٦٥).
ترجمة قرآن به زبانهای اÙریقایی . مهمترین زبانهایی Ú©Ù‡ مسلمانان اÙریقایی غیر عرب زبان بدان تکلم Ù…ÛŒ کنند، سواØÙ„ÛŒ (در شرق اÙریقا خاصه تانزانیا Ùˆ کنیا)ØŒ هوسایی (در غرب اÙریقا)ØŒ Ùˆ یوروبایی است . نخستین ترجمة قرآن به زبان سواØÙ„ÛŒ را گودÙری دیل (عضو هیئت تبشیری دانشگاهها، اعزامی به اÙریقای مرکزی ) در ١٣٠٢ Ø´ / ١٩٢٣ در لندن انجام داد. او این ترجمه را همراه با Øاشیه هایی متأثر از مجادلات مسیØÛŒ بر رد اسلام منتشر کرد. این ترجمه را علمای مسلمان زنگبار تأیید کردند (هالوی ØŒ ص ١٠٢). دومین ترجمة سواØÙ„ÛŒ قرآن از آن شیخ مبارک اØمد اØمدی ØŒ رهبر هیئت تبلیغی اØمدیه (قادیانیه ) در شرق اÙریقا، بود Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ آن را در ١٣٣٢ Ø´ / ١٩٥٣ در نایروبی همراه با تÙسیری از قرآن منتشر کرد. در این تÙسیر ÙˆÛŒ کوشیده است مسائل جدلی را Ú©Ù‡ غیرمسلمانان Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند، پاسخ دهد (برای آگاهی بیشتر رجوع کنید بههمان ØŒ ص ١٠٢Ù€١٠٣). در مقام پاسخگویی به آرای اØمدیه ØŒ شیخ عبداللّه ØµØ§Ù„Ø Ùارسی (قاضی اعظم کنیا) تصمیم به ترجمة قرآن گرÙت . ÙˆÛŒ قبلاً برخی ایرادات ترجمه شیخ مبارک را در رساله ای منتشر کرده بود. ترجمة او در ١٣٤٨ Ø´ / ١٩٦٩ منتشر شد (همان ØŒ ص ١٠٤Ø› نیز رجوع کنید به خان ØŒ ١٩٨٧ØŒ ص ٢٥٦Ù€٢٥٧Ø› برای گزارش کاملتر در بارة ترجمه های قرآن به زبان سواØÙ„ÛŒ رجوع کنید به همان ØŒ ص ٢٥٥Ù€٢٥٧Ø› هالوی ØŒ ص ١٠٢Ù€ ١٠٤).
نخستین ترجمة قرآن به زبان هوسایی را شیخ ابوبکر Ù…Øمود جومی ØŒ قاضی القضاة شمال نیجریه ØŒ با همکاری گروهی از علما (از ١٣٥٠ تا ١٣٥٨ Ø´ ) به انجام رساند. ÙˆÛŒ ترجمة قرآن را از جزء سی ام آغاز کرد. متن کامل ترجمة ÙˆÛŒ در ١٣٥٨ Ø´ / ١٩٧٩ در بیروت چاپ Ùˆ در کانو منتشر گردید (خان ØŒ ١٩٨٧ØŒ ص ٢٥٤). در این ترجمه ÙˆÛŒ آیات را در یک طر٠و ترجمه را در طر٠دیگر قرار داده Ùˆ در ابتدای هر سوره خلاصه ای از تعالیم آن سوره را آورده است . توضیØاتی نیز در Øاشیة هر صÙØÙ‡ درج شده است .
دومین ترجمة هوسایی Ú©Ù‡ تنها شامل بخشی از قرآن است ØŒ از آن اØمد ابوالسعود Ùˆ عثمان الطیب است Ú©Ù‡ در بیروت ØŒ بدون ذکر تاریخ Ùˆ نام مترجم Ùˆ ناشر، منتشر شده است . سومین ترجمة قرآن به زبان هوسایی را شیخ اØمد Ù„Ùمو Ùˆ نصیرو مصطÙÛŒ انجام داده اند. آنان در این ترجمه از تÙاسیر گوناگون قرآن استÙاده کرده اند (خان ØŒ ١٩٨٧ØŒ ص ٢٥٥). ترجمة دیگر قرآن به هوسایی ØŒ با نام اØسان المنان ÙÛŒ ابراز خبایا القرآن ØŒ به قلم شیخ Ù…Øمد ناصربن مختار صنهاجی ØŒ از علمای پر اثر نیجریه ØŒ است Ú©Ù‡ همراه با تÙسیر قرآن در چهار جلد (بیروت ١٤٠٩/ ١٩٨٨) به چاپ رسیده است . آخرین ترجمة قرآن به زبان هوسایی ØŒ کار بشیراØمد Ù…Øیی الدین است Ú©Ù‡ در ١٣٧٢ Ø´ / ١٩٩٣ در مدرس هند، همراه با تÙسیر، در سه جلد چاپ شده است .
نخستین تلاشها برای ترجمة قرآن به زبان یوروبایی را مبلّغان مسیØÛŒ صورت دادند. آنان پیش از ترجمة قرآن ØŒ کتابهایی در بارة اسلام ØŒ از جمله زندگینامة مختصری از رسول اکرم ØŒ منتشر کرده بودند. نخستین بار مبلّغی مسیØÛŒ به نام کول ØŒ قرآن را به یوروبایی ترجمه کرد. ÙˆÛŒ این کار را به پیشنهاد جمعی از اعضای کلیسای مقدّس مسیØÛŒ آغاز نمود Ùˆ در ١٣٢٤/ ١٩٠٦ ترجمة خود را به پایان رساند. این کتاب ابتدا در انگلستان Ùˆ در ١٣٠٣ Ø´ / ١٩٢٤ در لاگوس منتشر گردید (خان ØŒ ١٩٨٧ØŒ ص ٢٥٢). دومین تلاش برای ترجمة قرآن به زبان یوروبایی را مبلّغان اØمدی انجام دادند. در ١٣٣٦ Ø´ / ١٩٥٧ ترجمة بخشی از قرآن به زبان یوروبایی به قلم Øاج سانیائولو ØŒ مبلّغ اØمدیه ØŒ منتشر شد Ú©Ù‡ به سبب استقبال از آن بارها
تجدید چاپ گردید. از آنجا Ú©Ù‡ این ترجمه با برخی آرای Ùرقة اØمدیه همراه بود، علمای یوروبایی آن را ترجمة صØÛŒØ Ù‚Ø±Ø¢Ù† تلقی نکردند Ùˆ گروهی از آنان به ترجمة جدیدی پرداختند Ú©Ù‡ در ١٣٥١ Ø´ / ١٩٧٢ به اتمام رسید Ùˆ تصØÛŒØ Ø¢Ù† بر عهدة گروه دیگری از علما نهاده شد. نتیجة کار این گروه نیز به گروه سومی داده شد تا یک بار دیگر به طور کامل با متن اصلی مقابله شود. متن نهایی این ترجمه در ١٣٥٢ Ø´ / ١٩٧٣ آماده گردید Ùˆ در همان سال در بیروت منتشر شد (همان ØŒ ص ٢٥٣Ù€٢٥٤).
یکی دیگر از زبانهای اÙریقایی ØŒ زبان Ø¢Ùریکنس (زبان Ù…ØÙ„ÛŒ Ùˆ رسمی در اÙریقای جنوبی ) است . ترجمه ای از
قرآن از مترجمی ناشناس در ١٣٢٩ Ø´ / ١٩٥٠ به این زبان منتشر شد (پیرسون ØŒ ص ٥٠٥). دو ترجمة کامل قرآن از اسماعیل عبدالرزاق همراه با شیخ ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† (منتشر شده در ١٣٣٩Ø´ /١٩٦٠) Ùˆ Ù…ØمداØمد باقر (منتشر شده در ١٣٤٠ Ø´ / ١٩٦١) در دست است . علت اصلی تأخیر ترجمة قرآن به زبانهای اÙریقایی ØŒ مخالÙت علما با ترجمة قرآن به آن زبانها بوده است (خان ØŒ ١٩٨٧ØŒ ص ٢٥١ØŒ ٢٥٨ØŒ برای دیگر ترجمه ها رجوع کنید به ص ٢٥٧Ù€ ٢٥٨).
ترجمة قرآن در شبه قارة هند. با وجود Øضور دیرینة اسلام در شبه قاره ØŒ ترجمة قرآن در آنجا از دو سدة پیش
آغاز شده است . علت اصلی این امر، بی توجهی مسلمانان به برگرداندن قرآن به زبانهای شبه قاره نیست ØŒ بلکه ناشی از نوظهور بودن زبانهای اردو Ùˆ هندی Ùˆ دیگر گویشهای مسلمانان شبه قاره است . مهمترین زبانی Ú©Ù‡ مسلمانان شبه قاره به آن تکلم Ù…ÛŒ کنند، زبان اردوست Ú©Ù‡ بیش از چند قرنی از پیدایی Ùˆ تکامل آن نمی گذرد. علت دیگر، بیم از Ù†Ùوذ اندیشه های غیراسلامی در ترجمة قرآن بوده Ú©Ù‡ مسلمانان را به Ùراگیری متن اصلی قرآن ترغیب Ù…ÛŒ کرده است . از سوی دیگر، اعتبار زبان Ùارسی در میان مسلمانان شبه قاره ØŒ به ترجمة قرآن به این زبان منجر شده است (خان ØŒ ١٩٩٦ØŒ ص ٢١٢Ù€٢١٤). با اینØال ØŒ بیشترین ترجمه های قرآن به زبان اردوست . برخی ترجمه های اردو، خود مبنای ترجمة قرآن به انگلیسی بوده اند (خان ØŒ ١٩٨٦ØŒ ص ١٠٠Ù€١٠٤).
نخستین ترجمة کامل قرآن به اردو از آن٠شاه عبدالقادر دهلوی ØŒ Ùرزند عالم مشهور شاه عبدالعزیز دهلوی ØŒ است Ú©Ù‡ کار خود را در ١٢٠٥/ ١٧٩١ به پایان رساند. این ترجمه Ú©Ù‡ به Ù…ÙˆØ¶Ø Ø§Ù„Ù‚Ø±Ø¢Ù† شهرت یاÙته ØŒ در ١٢٤٤Ù€١٢٤٥/ ١٨٢٨Ù€ ١٨٢٩ در کلکته منتشر شد (خان ØŒ ١٩٩٧ØŒ ص ٣٤Ù€ ٣٥). Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ دیگر ترجمة اردو را نیز شاه رÙیع الدین دهلوی ØŒ Ùرزند دیگر شاه عبدالعزیز، در ١٢٠٣ به پایان رسانده است . این ترجمه نخستین بار در ١٢٥٤ در کلکته منتشر شد (همان ØŒ ص ٤٦). این دو ترجمه از برگردانهای متداول قرآن درمیان اهل سنّت شبه قاره است . از ترجمة شاه عبدالقادر، به سبب استÙاده از معادلهای مناسب Ùˆ روانی ترجمه ØŒ استقبال بیشتری شده است (بینارق Ùˆ ارن ØŒ مقدمة اØسان اوغلو، ص ٢٠).
ویژگی بارز ترجمه های اردو، همراه بودن ترجمه ها با تÙسیر است . از ترجمه های شیعیان به اردو، ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø¬ÛŒØ¯ ÙÛŒ ØªÙ†Ù‚ÛŒØ Ú©Ù„Ø§Ù… اللّه الØمید اثر سیدعلی بن دلدار علی (متوÙÛŒ ١٢٥٦) Ùˆ عمدة البیان از سیدعمار علی سونی پتی (متوÙÛŒ ١٣٠٤) است (صدرالاÙاضل ØŒ ١٣٦٥ Ø´ ال٠، ص ٩Ù€١٠ØŒ ١٢Ø› برای دیگر ترجمه های مترجمان شیعی به زبان اردو رجوع کنید بههمان ØŒ ص ١٠Ù€ ١٦). یکی از آخرین ترجمه های مترجمان شیعی به اردو ترجمة سید ذیشان Øیدر جوادی به نام انوارالقرآن (چاپ ١٤١١/ ١٩٩٠) است .
از جمله کتاب شناسیهای ترجمة قرآن به زبان اردو اینهاست : قرآن مجید Ú©ÛŒ اردو تراجم Ùˆ تÙاسیر کاتنقیدی مطالعه ١٩١٤ تک (بررسی انتقادی ترجمه ها Ùˆ تÙسیرهای اردوی قرآن مجید تا ١٩١٤)ØŒ نوشتة سید Øمید شطاری (Øیدرآباد ١٩٨٢)Ø› قرآن مجید Ú©ÛŒ تراجم (جنوبی هند Ú©ÛŒ زبانون میس ØŒ > ترجمه های قرآن مجید در زبانهای هند جنوبی < )ØŒ نگاشتة مظهر ممتاز قریشی (کراچی ١٤١١/ ١٩٩٠)Ø› قرآن کریم
Ú©ÛŒ اردو تراجم ( کتابیات ) (ترجمه های اردوی قرآن کریم ( کتاب شناسی ) )ØŒ از اØمدخان (اسلام آباد ١٩٨٧)Ø› Ùˆ قرآن Øکیم Ú©ÛŒ اردو تراجم (ترجمه های اردوی قرآن Øکیم )ØŒ نوشتة صالØÙ‡ عبدالØکیم شر٠الدین (کراچی ØŒ بی تا.ØŒ تجدید چاپ بمبئی ١٩٨٣Ø› نیز رجوع کنید بهترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٥ØŒ Ø´ ١ØŒ ص ١١٣Ù€١٢٠).
ترجمة بنگالی قرآن در ١٥٠ سال اخیر صورت گرÙته است Ø› بویژه آنکه توجه اولیه به ترجمة قرآن به زبان اردو بود. ترجمة اردوی میرزا کاظم علی جوان جزو اولین آثار چاپ شده در بنگلادش بوده Ùˆ ناشر آن مستشرقی انگلیسی بوده است (خان ØŒ ١٩٨٢ØŒ ص ١٣٢). در واکنش به Ùعالیتهای مبلّغان مسیØÛŒ Ùˆ چاپ آثار آنان ØŒ برخی مسلمانان به تأسیس چاپخانه همت گماردند. در این چاپخانه ها آثار اسلامی چاپ Ù…ÛŒ شد، اما هنوز آثار چاپ شده به زبان اردو بود (خان ØŒ ١٩٨٢ØŒ همانجا). قدیمترین ترجمة بنگالی قرآن از آن٠غلام اکبرخان ØŒ با عنوان عم پاره در ١٢٨٥/ ١٨٦٨ØŒ است Ú©Ù‡ تنها شامل جزء سی ام قرآن Ùˆ سورة ÙاتØÙ‡ است . این ترجمه از متن اردو صورت گرÙته بوده است (همانجا). بعد از ترجمة او، ترجمة امیرالدین واسونیا از جزء سی ام قرآن یکی از قدیمترین ترجمه ها بوده Ú©Ù‡ در Øال Øاضر نسخه ای از آن موجود نیست (همانجا). قدیمترین ترجمة چاپ شدة قرآن به زبان بنگالی را مترجمی برهمن به نام بایی گیریش چاندرا سن در سه جلد منتشر نمود: جلد اول در ١٢٩٨/ ١٨٨١ØŒ جلد دوم در ١٢٩٩/ ١٨٨٢ØŒ Ùˆ جلد سوم در ١٣٠٣/ ١٨٨٦. دیگر ترجمة بنگالی قرآن را کشیشی مسیØÛŒ به نام ویلیام گولدساک در ١٣٢٦/ ١٩٠٨ منتشر کرد (همان ØŒ ص ١٣٢Ù€١٣٤).
نخستین مسلمان بنگالی Ú©Ù‡ قرآن را به زبان بنگالی ترجمه کرد، مولوی Ù…Øمد نعیم الدین بود Ú©Ù‡ بخش اول ترجمة او در ١٣٠٩/ ١٨٩٢ Ùˆ بخش بعدی آن در ١٣٢٦/ ١٩٠٨ منتشر شد. با مرگ او کار ترجمه اش ناتمام ماند Ùˆ Ùرزندانش این ترجمه را تا جزء ٢٢ چاپ کردند. در این ترجمه پس از ذکر آیات به عربی Ùˆ ترجمة آنها، تÙسیر آیات با Øرو٠ریزتر چاپ شده است . دومین ترجمه را مسلمانی به نام خان بهادر تسلیم الدین اØمد انجام داده است . ÙˆÛŒ نخست ترجمة جزء سی ام قرآن را در ١٣٢٦/ ١٩٠٨ در کلکته به چاپ رساند Ùˆ سپس ترجمة Ú©Ù„ قرآن را در سه جلد در سالهای ١٣٠١ Ùˆ ١٣٠٢ Ùˆ ١٣٠٤ Ø´ / ١٩٢٢ Ùˆ ١٩٢٣ Ùˆ ١٩٢٥ منتشر کرد. بعد از ترجمة ÙˆÛŒ ØŒ ترجمة مولانا عباس علی (متوÙÛŒ ١٣١١ Ø´ / ١٩٣٢) شایان ذکر است . در این ترجمه علاوه بر متن عربی Ùˆ ترجمة بنگالی ØŒ ترجمة اردوی شاه رÙیع الدین از قرآن نیز درج شده Ùˆ تÙسیرهای مختصری به بنگالی Ùˆ اردو هم در متن Ùˆ Øاشیة آن آمده است . این
ترجمه تا ١٣١٨ Ø´ / ١٩٣٩ پنج بار منتشر شد. از این تاریخ به بعد ترجمه های بنگالی دیگری نیز صورت گرÙت (همان ØŒ ص ١٣٤). یکی از مهمترین ترجمه های بنگالی را مولانا Ù…Øمد اکرم خان ØŒ چهرة برجستة سیاسی در مبارزه با استعمار انگلستان ØŒ از ایام زندان آغاز نمود Ùˆ ترجمة جزء سی ام در زمانی Ú©Ù‡
ÙˆÛŒ زندانی بود، منتشر شد. او در بین سالهای ١٣٣٧ تا ١٣٣٨ Ø´ / ١٩٥٨Ù€ ١٩٥٩ توانست ترجمة قرآن را در پنج جلد منتشر کند. ترجمة او آهنگین Ùˆ بدین جهت بسیار جذاب است (همان ØŒ ص ١٣٥).
ترجمة قرآن به ترکی . در مورد قدیمترین ترجمة موجود به زبان ترکی بین Ù…Øققان اختلا٠نظر وجود دارد. به عقیدة زکی ولیدی طوغان ØŒ ترجمة قرآن به ترکی هم زمان با ترجمة Ùارسی تÙسیر طبری صورت گرÙته است (بینارق Ùˆ ارن ØŒ مقدمة اØسان اوغلو، ص ١٩). بر خلا٠وی ØŒ عبدالقادر اینان Ùˆ Ù…ØمدÙؤاد کوپریلی نخستین ترجمة ترکی قرآن را متعلق به قرن پنجم Ù…ÛŒ دانند، اما از این ترجمه تاکنون اثری یاÙت نشده است . قدیمترین نسخة موجود از ترجمة ترکی قرآن (کتابت در ٧٣٤ در شیراز)ØŒ در موزة اسلام Ù€ ترک استانبول به شمارة ٧٣ نگهداری Ù…ÛŒ شود (بینارق Ùˆ ارن ØŒ همانجا).
Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ ترجمه های ترکی کهنی ØŒ بین سطوری از قرآن همراه با ترجمه های Ùارسی قرآن موجود است . طوغان (ص ٣Ù€٤) Ùهرست برخی از این نسخه ها را Ú©Ù‡ متعلق به قرن پنجم Ùˆ ششم اند، آورده است . در نیمة دوم قرن چهاردهم ترجمة قرآن به زبان ترکی رشد چشمگیری داشت . این ترجمه ها به ترکی آذری Ùˆ ترکی استانبولی است (برای Ùهرستی از این ترجمه ها رجوع کنید به بینارق Ùˆ ارن ØŒ ص ٤٤٧Ù€٥٢٢).
قدیمترین نسخة موجود از ترجمة ترکی آذری قرآن ØŒ متعلق به قرن نهم است . این نسخه در کتابخانة آستان قدس رضوی نگهداری Ù…ÛŒ شود (اسماعیل زاده ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ٦١). از مشهورترین ترجمه های ترکی آذری Ù…ÛŒ توان به ترجمه Ù€ تÙسیر قاضی٠شهر باکو، میرمØمدکریم موسوی باکویی ØŒ با عنوان کش٠الØقائق عن نکت الا´یات Ùˆ الدقائق اشاره نمود Ú©Ù‡ در ١٣٢٢ منتشر شد (همان ØŒ ص ٦٢). ÙˆÛŒ در ترجمه Ùˆ تÙسیر خود از متون تÙسیری استÙاده کرده است ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٦٥). ترجمه Ù€ تÙسیر شیخ الاسلام Ù…ØمدØسن مولی زاده Ø´Ú©ÙˆÛŒ ØŒ Ù…Ùتی Ù‚Ùقاز، با نام البیان ÙÛŒ تÙسیر القرآن نیز Ú©Ù‡ در ١٣٢٦ در تÙلیس منتشر شد، شایان ذکر است (همان ØŒ ص ٦٨). ضیاء بنیاداÙÙ Ùˆ واسم Ù…Øمدعلی ی٠قرآن را به ترکی آذری Ùˆ خط سیریلی ترجمه
Ùˆ در ١٣٧١ Ø´ / ١٩٩٢ در باکو منتشر کردند (همان ØŒ ص ٧١Ø› برای آمار ترجمه های ترکی آذری رجوع کنید به ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٣ØŒ ص ٥٥).
ترجمة قرآن به زبان ترکی استانبولی در دورة عثمانی ØŒ به سبب میل به خواندن قرآن به زبان عربی Ùˆ ممنوعیت ترجمه ØŒ رونق چندانی نداشت . این ممنوعیت در اواخر دورة عثمانی برداشته شد Ùˆ مترجمانی چون خضربن شاهین ØŒ Ù…Øمدبن یوس٠آغری Ùˆ دیگران به ترجمة قرآن پرداختند (اسماعیل زاده ØŒ ١٣٨٠ Ø´ ØŒ ص ٦٠). بعد از سقوط دولت عثمانی ØŒ ترجمة قرآن به ترکی استانبولی رواج بسیار یاÙت . از مهمترین ترجمه های قرآن به این زبان ØŒ ترجمة عبدالوهاب اوزتورک ØŒ طلعت قوچ بیگیت ØŒ یاشار نوری اوزتورک Ùˆ خانم مدینه بالجی است . ویژگی برگردان مدینه بالجی آن است Ú©Ù‡ متن قرآن را به صورت تØت اللÙظی ØŒ بدون آنکه به ساختار Ù†ØÙˆÛŒ جملات ترکی خللی برساند، ترجمه کرده است (همان ØŒ ص ٦١). در کتابشناسی جهانی ترجمه ها Ùˆ تÙسیرهای چاپی قرآن مجید به شصت وپنج زبان ( ١٥١٥Ù€١٩٨٠ Ù… ) ØŒ Ùراهم آوردة عصمت بینارق Ùˆ خالد ارن ØŒ بین ترجمه های ترکی آذری Ùˆ استانبولی تÙکیک صورت نگرÙته Ùˆ همة آنها ذیل ترجمه های ترکی آمده است ( رجوع کنید به ص ٤٤٧Ù€٥٢٢Ø› ترابی ØŒ ص ٩٤Ù€٩٧).
ترجمة قرآن به چینی . نخستین بار وانگ دایو (متوÙÛŒ ١٠٧٠/ ١٦٦٠) Ùˆ ما Ú˜Ùˆ (متوÙÛŒ ١١٢٣/ ١٧١١) Ùˆ لیو Ú˜ÛŒ (متوÙÛŒ ١١٤٣/ ١٧٣٠) برای ترجمة قرآن به زبان چینی تلاش کردند. این مترجمان ضمن برگرداندن بخشی از قرآن به چینی ØŒ ترجمة تÙسیری خود را نیز در ترجمة آیات وارد نمودند (جین یی جیو، ص ٣٢). مرØلة دوم در ترجمة قرآن به زبان چینی در اواخر سدة دوازدهم / هجدهم آغاز شد. ترجمه های این مرØله بیشتر معطو٠به رÙع نیازهای عملی مسلمانان بود. در برخی از این ترجمه ها عبارات عربی با Øرو٠چینی Ùˆ تلÙظ عربی ØŒ برای آموزش بدون معلم ØŒ نوشته شده است (همان ØŒ ص ٣٤Ù€ ٣٥).
تلاش برای ارائة نخستین ترجمة کامل قرآن به چینی از دهة ١٣٠٠ Ø´ / ١٩٢٠ آغاز شد. ما ÙÙˆÚ†Ùˆ (متوÙÛŒ ١٣١١ Ø´ / ١٨٩٤) ترجمة قرآن را آغاز نمود، ولی نتوانست آن را به اتمام برساند. از ترجمة بیست جلدی ÙˆÛŒ تنها پنج جلد باقی مانده Ú©Ù‡ با عنوان > ترجمه ای مستقیم از قرآن کریم < منتشر شده است . قدیمترین ترجمة کامل موجود قرآن ØŒ اثر Ù„ÛŒ تیه Ú˜Ù†Ú¯ ØŒ در ١٣٠٦ Ø´ / ١٩٢٧ در Ù¾Ú©Ù† منتشر شد. این ترجمه از برگردان ژاپنی قرآن Ú©Ù‡ کاموتو Ú©Ù† ایشی انجام داده ØŒ صورت گرÙته Ùˆ در آن از ترجمة انگلیسی رادول
نیز استÙاده شده است . نخستین بار، در ١٣١١ Ø´ / ١٩٣٢ØŒ مسلمانی چینی به نام وانگ ون چینگ قرآن را ترجمه کرد (برای دیگر ترجمه های مسلمانان چینی از قرآن رجوع کنید به جین یی جیو، ص ٣٤Ù€٣٦).
نخستین بار Ù…Øمد Øمیداللّه کوشید کتاب شناسی جامع ترجمه های قرآن کریم به زبانهای گوناگون را Ùراهم آورد.
ÙˆÛŒ در اثری با عنوان > قرآن در همة زبانها < Ùهرست ترجمه های قرآن به زبانهای گوناگون را ارائه کرده است .
این اطلاعات در مقدمة ترجمة Ùرانسوی Øمیداللّه از قرآن نیز آمده است . در برخی کتاب شناسیهای عمومی نوشتة مستشرقان نیز آگاهیهایی در مورد ترجمة قرآن وجود دارد ( رجوع کنید بهپیرسون ØŒ ص ٥٠٢ Ù€٥٠٣Ø› خان ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ٩٩Ù€١٠٠).
در ١٣١٦ Ø´ / ١٩٣٧ØŒ وولورث کتاب شناسی کوتاهی از ترجمه های قرآن ØŒ بر اساس زبان Ùˆ زمان ترجمه ها، Ùراهم آورد. Ùهرست ÙˆÛŒ در Øقیقت تکمله ای بر کار تسومر است (پیرسون ØŒ ص ٥٠٣). پیرسون نیز در ١٣٦٢ Ø´ / ١٩٨٣ کتاب شناسی ترجمه های قرآن را با تکیه بر زبانهای اروپایی تهیه کرد (همان ØŒ ص ٥٠٢ Ù€٥٢٠). در ایران ØŒ جواد سلماسی زاده کتابی با نام تاریخ ترجمه های قرآن تألی٠و در ١٣٤٢ Ø´
منتشر نمود. علی شواخ اسØاق نیز در معجم مصنÙات القرآن الکریم (ج ٢ØŒ ص ٢٢Ù€ ٤٥) گزارشی از ترجمه های قرآن ØŒ به نقل از Ù…Øمد Øمیداللّه ØŒ آورده است . همچنین کتابشناسی جهانی ترجمه ها Ùˆ تÙسیرهای چاپی قرآن مجید به شصت Ùˆ پنج زبان ( ١٥١٥Ù€١٩٨٠ Ù… ) در ١٣٦٥ Ø´ / ١٩٨٦ در مؤسسة ارسیکا منتشر شد Ú©Ù‡ در گزارشهای آن خطاهای متعددی صورت گرÙته است . بخشی از این خطاها را Ù…Ùخر Øسین خان Ùهرست کرده است ( رجوع کنید به خان ØŒ ١٩٩٣ØŒ ص ١٠٧Ù€ ١١٥).
همین مؤسسه در کار تهیة Ùهرست نسخه های خطی ترجمه های قرآن است . بخش نخست این Ø·Ø±Ø Øاوی Ùهرست نسخه های خطی قرآن به ٥٨ زبان ØŒ به کوشش مصطÙÛŒ نجات سÙرچی اوغلی ØŒ در ١٣٧٩ Ø´ / ٢٠٠٠ با عنوان > کتاب شناسی جهانی نسخه های خطی قرآن کریم < در استانبول منتشر شده است . در ادامة این Ùهرست ØŒ نسخه های خطی ترجمه های قرآن به سه زبان اردو Ùˆ Ùارسی Ùˆ ترکی منتشر خواهد
شد. آخرین کتاب شناسی موجود را Øسن معایرجی با عنوان الهیئة العالمیة للقرآن الکریم (دوØÙ‡ ١٩٩١) Ùراهم آورده است .
در ١٣٧٣ Ø´ ØŒ سازمان اوقا٠و امور خیریة جمهوری اسلامی ایران با همکاری وزارت Ùرهنگ Ùˆ ارشاد اسلامی به منظور ارائة ترجمه های صØÛŒØ Ø§Ø² قرآن ØŒ مرکز ترجمة قرآن کریم را در قم تأسیس کرد. این مرکز علاوه بر ترجمة قرآن به زبانهای گوناگون ØŒ به گردآوری ترجمه های قرآن همت گمارده Ùˆ تا پایان ١٣٨١ Ø´ ØŒ ٤٠٩ ØŒ ٤ قرآن مترجَم (به ١٠١ زبان ØŒ کار٠١٠٠١ مترجم ) را گردآورده است . بعلاوه ØŒ این مرکز مجله ای تخصصی به نام ترجمان ÙˆØÛŒ منتشر Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ در آن اخبار ترجمة قرآن به زبانهای گوناگون درج Ù…ÛŒ شود. Ùعالیتهای مشابهی در نشر ترجمه های قرآن به زبانهای اروپایی Ùˆ آسیایی Ùˆ اÙریقایی در کشور عربستان سعودی ØŒ توسط مجمع الملک Ùهد لطباعة المصØ٠الشری٠، انجام Ù…ÛŒ گیرد.
Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ تاکنون در بارة مقدمه های مترجمان بر قرآن ــ Ú©Ù‡ در آنها به کلیاتی در بارة اسلام Ùˆ زندگی
پیامبر اکرم Ù…ÛŒ پردازند ــ Ùˆ اهمیت آنها، پژوهش نشده است . همچنین نقد ترجمه های قرآن چندان Ù…ØÙ„ توجه
نبوده است .
منابع : علی شواخ اسØاق ØŒ معجم مصنÙات القرآن الکریم ØŒ ریاض ١٤٠٣Ù€١٤٠٤/ ١٩٨٣Ù€١٩٨٤Ø› رسول اسماعیل زاده ØŒ «پژوهش های قرآنی در میان ترکان »، کتاب ماه دین ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ١١ Ùˆ ١٢ (شهریور Ùˆ مهر ١٣٨٠)Ø› همو، «نگاهی به ترجمه های آذربایجانی قرآن کریم »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ١ (شهریور ١٣٧٦)Ø› اØمد پاکتچی ØŒ «گزارشی کوتاه در بارة ترجمه های قرآن کریم به زبان روسی »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٣ (شهریور ١٣٧٧)Ø› مرتضی ترابی ØŒ «نگاهی به تاریخ ترجمة قرآن
کریم به ترکی استانبولی »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٦ØŒ Ø´ ١ (بهار Ùˆ تابستان ١٣٨١)Ø› جین یی جیو، «قرآن در چین »، ترجمة Ù…Øسن جعÙری مذهب ØŒ ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٤ (اسÙند ١٣٧٧)Ø› جواد Øدیدی ØŒ «ترجمه ای یهودی وار از قرآن مجید به زبان Ùرانسه »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٣ØŒ Ø´ ٢ (اسÙند ١٣٧٨)Ø› همو، «دومین ترجمة قرآن مجید به زبان Ùرانسه »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ١ (شهریور ١٣٧٩)Ø› همو، رهروان Øقیقت ( Ù‡Ùده Ú¯Ùتار )ØŒ تهران ١٣٨٠ Ø´ Ø› همو، «نخستین ترجمة قرآن به زبان Ùرانسه »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ١ (شهریور ١٣٧٦ ال٠)Ø› همو، «نقدی بر ترجمة بلاشر»، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٢ (اسÙند ١٣٧٦ ب )Ø› Ù…Øمودالعلی Øسینات ØŒ «ترجمة شاعر آلمانی Ùریدریش روکرت »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ١ (شهریور ١٣٧٩)Ø› مرتضی Øسین صدرالاÙاضل ØŒ «تÙاسیر علمای امامیه در شبه قارة هند Ùˆ پاکستان »، ترجمة Ù…Øمدهاشم ØŒ مشکوة ØŒ Ø´ ١٠ (بهار ١٣٦٥ ال٠)Ø› همو، «شیوه های تÙسیر قرآن کریم در هند Ùˆ پاکستان »، ترجمة Ù…Øمدهاشم ØŒ مشکوة ØŒ Ø´ ١١ (تابستان ١٣٦٥ ب )Ø› مرتضی کریمی نیا، «مارمادوک پیکتال : مترجم قرآن کریم به زبان انگلیسی »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٣ØŒ Ø´ ١ (شهریور ١٣٧٨)Ø› مسعود منصوری ØŒ «تأملی در برخی از نقاط قوّت Ùˆ ضع٠ترجمة رودی پارت »، ترجمان ÙˆØÛŒ ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ٢ (اسÙند ١٣٧٩)Ø›).
/ Ù…Øمدکاظم رØمتی /