دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٤٠٦
جامو و کَشمیر ، ایالتی مسلمان نشین در شمال هند. این ایالت از شمال به کشور افغانستان ، از شمال شرقی و مشرق به کشور چین (مناطق سین کیانگ و تبت )، از جنوب به ایالات هیماچال پرادِش و پنجاب هند، و از مغرب به کشور پاکستان محدود می شود. جامو و کشمیر میان َ١٧ ٣٢ تا َ٦ ٣٧ عرض شمالی و َ٢٦ ٧٣ تا َ٣٠ ٨٠ طول شرقی واقع است . وسعت تقریبی آن ٢٣٠ ، ٢٢٢ کیلومتر مربع است . این ایالت به سبب واقع شدن در شمالی ترین قسمت هند، به سَرْتاجِ هند معروف و به سبب تفاوتهای اقلیمی ، دارای دو مرکز تابستانی (شهر سرینگر ) و زمستانی (شهر قلعه ای جامو) است (سیدناصری ، ص ٢٣؛ > سالنامة سیاستمدار < ، ص ٨٤٣). از لحاظ سیاسی ، جامو و کشمیر دارای شش «قسمت » است : گلگت به مرکزیت شهری به همین نام در شمال ؛ بَلْتِسْتان * به مرکزیت شهر سکردو در جنوبِ گلگت ؛ لداخ ، که وسیع ترین قسمت است ، به مرکزیت شهر لی / له / لیه در مشرق ؛ کشمیر یا درة کشمیر به مرکزیت شهر سرینگر در مغرب ؛ پونْچ ، که کوچک ترین قسمت است ، به مرکزیت شهری به همین نام در جنوب کشمیر؛ و جامو به مرکزیت جامو در جنوب (لم ، نقشة ٢). در تقسیم بندی دیگری ، این ایالت مشتمل بر چهارده واحد سیاسی است ، از جمله : کشمیر شمالی به مرکزیت شهر بارامولا در شمال و شمال غربی سرینگر، کشمیر جنوبی به مرکزیت سرینگر، مظفرآباد به مرکزیت شهر مظفرآباد در مغرب ایالت ، ادم پور به مرکزیت شهر ادم پور میان جامو و لداخ ، میرپور به مرکزیت شهر میرپور در شمال غربی جامو، و جامو به مرکزیت شهر جامو ( رجوع کنید به> اطلس ایالتهای هند < ، ص ١٧).
بر سرِ قسمتهایی از جامو و کشمیر، میان هند و پاکستان و چین منازعه است . به دنبال تصرف شمال شرقی لداخ ، حد فاصل مشرق گذرگاه قراقروم (در شمال ) و شمال گذرگاه لنک (در مشرق ) معروف به منطقة چانگ تانگ ، به دست نیروهای چینی ، این منطقه از ١٣٤١ ش / ١٩٦٢ در اختیار دولت چین قرار گرفت . مناطق کوهستانی مغرب ایالت ، واحد سیاسی مستقلی میان مرز شرقی پاکستان و هند، به نام «کشمیر آزاد» ( رجوع کنید بهکشمیر * ) به مرکزیت شهر مظفرآباد، را تشکیل می دهد که
شامل نواحی اداری کوتلی ، میرپور، باغ ، مظفرآباد و پونچ است . این واحد سیاسی و نیز گلگت و بلتستان را دولت
پاکستان اداره می کند و بقیة ایالت جامو و کشمیر در جنوب و مشرق خط آتش بس ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) در اختیار دولت هند قرار دارد (فرزین نیا، ص ١٤٧؛ اسکوفیلد ، ص ١٨٠، ١٩٣، ٢٥٤؛ حاج سیدجوادی ، ج ٢، ص ٥٦ ـ٥٧، ٧٣؛ نیز رجوع کنید به اکبر، نقشة مقابل ص ٣؛ لم ، نقشة ٣). علاوه بر آن ، بخشی از مشرق گلگت و بلتستان را نیز دولت پاکستان در اختیار چین قرار داده است و بدین ترتیب محدودة تحت اختیار چین در مشرق ایالت ، از شمال کشمیر (جنوب گذرگاه خونجراب ) آغاز می شود و پس از عبور از نزدیکی یخچالهای طبیعی سیاچن ، تا جنوب گذرگاه رزنگ ، امتداد می یابد ( رجوع کنید به اسکوفیلد، ص ٢٥٥؛ سیدناصری ، همانجا).
جامو و کشمیر بخشی از جنوب فلات مرتفع و کوهستانی پامیر * ، در مغرب فلات تبت * است و برخی از قله های آن جزو بلندترین قله های جهان اند. با این حال اختلاف ارتفاع در ایالت زیاد است ، به طوری که در مقابلِ قله هایی با بیش از هشت هزار متر ارتفاع در شمال و شمال شرقی ایالت ، قسمتهایی در جنوب غربی کمتر از پانصد متر ارتفاع دارند. از لحاظ طبیعی این
ایالت را می توان از جنوب به شمال به شش منطقة مجزا تقسیم کرد: دشتهای جنوبی معروف به دشتهای اندروه و بجوات ، که ادامة دشت پنجاب در قسمت جامو هستند؛ ارتفاعات سیوالیکس در شمال جامو؛ رشته کوههای هیمالیای متوسط که با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی امتداد دارند؛ درة کشمیر که در حوضة آبریز رود جهلم * میان رشته کوههای هیمالیای متوسط و بزرگ واقع است ؛ رشته کوههای هیمالیای بزرگ که یخچالهای طبیعی و قله های بلند دارند؛ و فلات مرتفع لداخ که معمولاً سرد و خشک است (مجید حسین ، ص ٤ـ١٠). رشته کوههای پیرپنجال در جنوب ایالت ، دئوسای و زاسکار/ زانسکار در قسمت میانی و راکاپوشی و سلتورو در شمال (همه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی ) از مهم ترین رشته کوههای ایالت اند و قله های گادوین اوستن (ک ٢) به ارتفاع ٦١١ ، ٨ متر (دومین قله بلند جهان )، گاشربروم به ارتفاع ٠٦٨ ، ٨ متر و ماشربروم به ارتفاع ٨٢١ ، ٧ متر (هر سه در شمال بلتستان ) از معروف ترین قله های ایالت جامو و کشمیر به شمار
می روند. علاوه بر اینها، یخچالهای طبیعی مانند بالتورو/ بالترو ، چشمه های آب معدنی ، از جمله چشمه ای در نزدیکیِ شهر شگر (در شمال سکردو)، و قله هایی با ارتفاع بیش از شش هزار متر در این ایالت بسیار است ( رجوع کنید به حاج سیدجوادی ، ج ٢، ص ٨٨؛ اسکوفیلد، ص ٢٥٥ـ٢٥٦؛ نیز رجوع کنید به > اطلس جهان تایمز < ، نقشه ٣١؛ > بنگاه گلگت و جامو و کشمیر < ).
دریاچة دال ــ که به سبب ورود فاضلاب با آلودگیهای زیست محیطی روبروست ــ در مشرق شهر سرینگر معروف ترین دریاچة ایالت و عاملی برای جذب جهانگردان است . دریاچه های مهمِ دیگر عبارت اند از: وولار در شمال غربی سرینگر، انچرسر نزدیک سرینگر، و پنگنگ در مشرق ایالت (سیدناصری ، ص ١٤٣؛ فودور ، ص ٣٤٨). گذرگاههای طبیعی ، در برقراری ارتباط میان قسمتهای مختلف ایالت و نیز ارتباط ایالت با کشورهای مجاور تأثیر به سزایی دارند. از مهم ترین گذرگاههاست : منتاکا ، قراقروم و خونجراب هر سه در مرز چین ؛ بابوسر در مرز پاکستان ؛ زوجی لا در مسیر شهرهای سرینگر ـ لی ، که سرحد جغرافیایی و فرهنگی کشمیر و لداخ شمرده می شود؛ نامی کالا که سرحد قسمت مسلمان نشین و بودایی لداخ است ؛ و بانیحال در جنوب ایالت (نقوی ، ص ٨٠ ـ٨١؛ اسکوفیلد، ص ٧٤).
ایالت جامو و کشمیر به سبب برفهای دائمی و بارشها، سرچشمة رودهای دائمی مهمی مانند سند در مشرق و شمال ایالت ، جهلم در مغرب و چِناب و راوی در جنوب است و چون این رودها در کشاورزیِ مناطق جنوبی (به ویژه کشور
پاکستان ) مؤثرند، موقعیت راهبردی این ایالت مهم تر شده است (رضوی ، ص ١٥؛ سیدناصری ، ص ٢٣ـ٢٤؛ فرزین نیا، ص ١١٢). رودهای دیگری (همه از ریزابه های سند) نیز در آبیاری
اراضی اهمیت فراوان دارند، از جمله شگر در جنوب سکردو، زاسکار در مشرق لی ، شیوک در شمال لی و مشرق سکردو، گلگت در شمال گلگت ، تاوی و پونچ توی و نرو هر سه در قسمت جامو.
آب و هوای جامو و کشمیر سرد است . این ایالت از لحاظ اقلیمی دارای سه دوره است : آب و هوای سرد از آبان تا بهمن / نوامبر تا فوریه ، آب و هوای گرم از اوایل اسفند تا اواخر خرداد/ مارس تا اواسط ژوئن ، و دورة بارانی در بقیة سال . بنا بر گزارشی ( رجوع کنید به مجید حسین ، ص ١١ـ١٧)، در شهر جامو اردیبهشت و خرداد گرم ترین ماههای سال (میانگین بیشترین دمای سالانه حدود ْ٢٩)، دی و بهمن سردترین ماههای سال (میانگین کمترین دمای سالانه حدود ْ١٧) و تابستان پرباران ترین فصل (بارش سالانه حدود ٩٦ میلیمتر) است . در شهرهای سرینگر و لی ، خرداد و تیر و مرداد گرم ترین و مهر تا فروردین سردترین (عمدتاً با دمای زیر صفر درجه ) ماههای سال اند. بارش سالانة سرینگر و لی نیز به ترتیب حدود ٨٤ و ٣ میلیمتر است (نیز رجوع کنید بهسیدناصری ، ص ٢٢؛ فودور، ص ٣٤٨). جنگلها و مراتع عمده ترین پوشش گیاهی این ایالت است . ٢٧% از کل اراضی ایالت ، جنگلی است که بیشتر در قسمت کشمیر متمرکزند. از جانوران پلنگ ، ببر، خرس ، گرگ ، روباه و گوزن در این ایالت یافت می شود (مجید حسین ، ص ٢٠، ٢٥، ٧٤).
جامو و کشمیر، به رغم داشتنِ منابع طبیعی ، از نظر اقتصادی یکی از محروم ترین ایالتهای هند به شمار می آید (رضوی ، ص ١٦). شغل حدود ٧٠% مردم این ایالت کشاورزی است . بارامولا در مغرب سرینگر، اننتنگ در جنوب شرقی سرینگر، ادم پور و کتوا در جنوب شرقیِ جامو، از مهم ترین نواحی کشاورزی آنجاست . در این ایالت برای استفادة بیشتر از آب رودها در کشاورزی ، آبراهه هایی در قسمتهای مختلف احداث شده است ، از جمله : مرتند و زینگر در کشمیر، پرتاپ و رنبیرسینگ و راوی ـ تاوی در جامو، و چوچو مایور و تیک سی در لداخ . برنج ، ارزن ، ذرت ، گندم ، جو و بنشن از مهم ترین محصولات آنجاست . علاوه بر زراعت و باغداری (حدود ٠٠٠ ، ٧٥ هکتار)، رمه گردانی و پرورش گاو، گاومیش ، گوسفند، بز، اسب و زنبورداری در آنجا رایج است . از صنایع دستی ، فرش بافی ، ابریشم بافی ، شال بافی و ساخت فرآورده های چوبی در جامو و کشمیر اهمیت دارد (مجید حسین ، ص ٢٧، ٤٣، ٦٤ـ ٦٨، ٧٩، ٨٣ ـ ٨٨؛
سیدناصری ، ص ٢٦ـ٢٧؛
نقوی ، ص ٩٢).
جامو و کشمیر به رغم قرارگرفتن در جنوبِ جادة ابریشم * ( رجوع کنید به حاج سیدجوادی ، ج ٢، ص ٧١) به سبب ناهمواریها و موقعیت طبیعی ، از لحاظ ارتباطی با مشکلاتی روبروست . راههای ارتباطی جامو و کشمیر، به ویژه مراکز زمستانی و تابستانی آن ، عمدتاً از پاکستان می گذرد و از مهم ترین آنهاست : محورهای راولپندی ـ کاشغر که از دو گذرگاه بابوسر و خونجراب در شمال غربی ایالت می گذرد، و راولپندی ـ سرینگر ـ لی و سیالکوت ـ جامو ـ سرینگر که از ادم پور و اننتنگ می گذرد (اسکوفیلد، ص ٧٤، ٢٥٦؛
سعیدی ، ص ٤٥؛
اکبر، ص ٢). علاوه بر آن ، راههای دیگری گلگت ، مظفرآباد، پونچ و میرپور را به مراکز جامو و کشمیر مرتبط می سازد. همچنین یک فرودگاه در شهر سرینگر و فرودگاهی در شهر جامو ارتباط هوایی ایالت را با هند و پاکستان و کشورهای دیگر برقرار می کند (فودور، ص ٣٤٩).
جمعیت ایالت جامو و کشمیر در آمار ١٣٨٠ ش /٢٠٠١، ٩١٧ ، ٠٦٩ ، ١٠ تن ذکر شده است ( > سالنامة سیاستمدار < ، ص ٨٤٣). تراکم نسبی جمعیت در قسمتهای مختلف یکسان نیست . این نسبت در کشمیر ٥٨ر٥٢ ، در جامو ٢ر٤٥ و در لداخ ٢ر٢ نفر در هر کیلومترمربع است (سیدناصری ، ص ٢٤؛
مجید حسین ، ص ٥٠). در ابتدای سدة بیستم میلادی ، جمعیت جامو و کشمیر حدود دو میلیون تن بود. این رقم در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١ به حدود چهار میلیون و در ١٣٦٠ ش / ١٩٨١ به ٧٠٠ ، ٧١٨ ، ٧تن رسید (اسکوفیلد، ص ٤٨؛
سیدناصری ، همانجا).
مردم ایالت جامو و کشمیر بیشتر در روستاها به سر می برند و شهرنشینی تنها در دو «قسمت » کشمیر و جامو گسترش یافته است . شهرها و آبادیهای ایالت بیشتر در کنار رودها ایجاد شده است و برخی از آنها با احداث راههای ارتباطی توسعه یافته اند (مجید حسین ، ص ٥٦ـ٥٧). بر اساس آمار ١٣٨٠ ش / ٢٠٠١، پرجمعیت ترین شهرهای ایالت عبارت بوده اند از: سرینگر با ٩٤٠ ، ٨٩٤ تن (در ارتفاع ٥٨٦ ، ١ متری )، جامو با ٤٣١ ، ٣٧٨ تن (در ارتفاع ٣١٤ متری )، اننتنگ با ٤٣٧ ، ٦٣ تن ، بارامولا با ٩٤١ ، ٦١ تن ، ادم پور با ٢٣٦ ، ٥٩ تن ، سوپور با ٢٤٦ ، ٥٣ تن ، کتوا
با ٠٠٦ ، ٤٠ تن ، کشتوار با ٨٠٦ ، ١٥ تن ، لی با ٥١٣ ، ٢٧ تن و پونچ با ٤٤٢ ، ٢٣ تن ( > فرهنگ جغرافیایی جهان < ، ذیل "Jammu and Kashmir" ).
مسلمانان ، هندوها، سیکها و بوداییها مهم ترین گروههای مذهبی در جامو و کشمیرند. از لحاظ پراکندگی ، در جامو هندوها، در لداخ بوداییها و در بقیة قسمتها مانند گلگت ، بلتستان ، کشمیر و پونچ مسلمانان بیشترند. درصد جمعیت مسلمان از جنوب به شمالِ ایالت افزایش می یابد. بنا بر گزارشها، در قسمت کشمیر حدود ٩٤% مسلمان و بقیه عمدتاً هندو، سیک و بودایی اند؛
در جامو حدود ٣٤% مسلمان ، ٦٢% هندو و بقیه عمدتاً سیک و بودایی و در لی ٤٤% مسلمان اند و بقیه را گروههای دیگر تشکیل می دهند.
مهم ترین گروههای قومی جامو و کشمیر عبارت اند از: کشمیریها در حوضة رود جهلم با بیش از ٩٠% مسلمان ؛
لداخیها در نواحی کوهستانی و ارتفاعات که در جنوب و مشرق بیشتر بودایی و در شمال و مغرب لداخ ، به ویژه در نواحی سکردو، کرگیل و شگر مسلمان (عمدتاً شیعه ) هستند؛
دَردها با اکثریت مسلمان در بلتستان و گلگت ؛
هنجیها (عمدتاً سنّی ) در ساحل رودها و دریاچه ها؛
دوگراها (بیشتر هندو و برخی مسلمان ) که در جامو و مرزهای پنجاب متمرکزند (هندوها به ویژه در دو شهر سَرُوئِن سر در ٣٨ کیلومتری مشرق و مَنسَر در ٦٤ کیلومتری مغرب شهر جامو زندگی می کنند)؛
چبالیها که عمدتاً مسلمان اند و میان چناب و جهلم به سر می برند؛
گُجراتیها که برخی از آنان مسلمان اند و در مناطقی مانند راجوری ، ادم پور، و پونچ زندگی می کنند ( رجوع کنید به مجید حسین ، ص ٣٧ـ٤٣، ٥٣، ٩٢؛
نقوی ، ص ٣٧ـ٤٣، ٧٧، ٨١؛
اسکوفیلد، ص ٤٨؛
سیدناصری ، ص ٢٥؛
حاج سیدجوادی ، ج ٢، ص ٨٧ ـ ٨٨).
این ایالت دارای آثار قدیمی فراوانی است . بنا بر گزارشی در ١٣٥٠ ش / ١٩٧١، جامو و کشمیر ١٣٤ زیارتگاه متعلق به مسلمانان دارد (نقوی ، ص ٥٧). برخی از آثار قدیمی و زیارتگاههای جامو و کشمیر اینهاست : زیارتگاههای حضرت بَل ، دستگیری صاحب ، خانقاه مُعَلّی منسوب به میرسیدعلی همدانی * (متوفی ٧٨٦) در سرینگر، چرار شریف در شهر چرار (در ٣٥ کیلومتری جنوب سرینگر)، شاه زین الدین در عیش مقام (در ٧٤ کیلومتری جنوب شرقی سرینگر)، اسلام آباد در شهری به همین نام (در ٥٤ کیلومتری جنوب شرقی سرینگر)، مسجد بلتت در هنزه (در شمال شرقی گلگت )، خانقاه سیدمحمد حضرت در شمال شرقی بلتستان ، کاخ و قلعه و مزار
میرعارف حضرت (متوفی ١٠٦٢) و مزار سیدمحمود شاه طوسی (متوفی ١٠٨٠) در سکردو، مسجد امبریق و مزار میریحیی حضرت (متوفی ١٠٢٣) در شگر، مسجد اکبر در آبادی گمبه سکردو (به معنای سکردو پایین )، مزار سیدعلی رضوی طوسی (متوفی ١٠٨١) در کواردو (نزدیک سکردو)، غار امرناته نزدیک شهر پل گام (در شمال عیش مقام )، زیارتگاه کترا و قلعه های باو ، کپورگره ، پارمندل و بسولی در جامو و نزدیک آن ، قلعة کریمچی در شمال غربی ادم پور، معبد بودایی گومپا در آبادی لاماپرو و برخی معابد بودایی در لداخ ( رجوع کنید بهحاج سیدجوادی ، ج ٢، ص ٨٧ ـ١١٩؛
نقوی ، ص ٥٦ ـ ٦٧، ٨٢، ١١١ـ١١٦).
پیشینه . در برخی منابع قدیمی ، محدودة کنونی جامو و کشمیر، کشمیر نامیده شده است (مثلاً رجوع کنید به ابوریحان بیرونی ، ص ١٦٥؛
حیدرمیرزا دوغلات ، ص ٢٨٤ـ٢٨٧؛
بختاورخان ، ج ١، ص ٣٢٦ـ٣٢٧). در بسیاری از منابع قدیمی نام جامو
نیز به صورت جَمو یا جَمّو برای ناحیه ، قصبه و آب (رود)
به کار رفته است ( رجوع کنید به شرف الدین علی یزدی ، ج ٢، ص ١٢١ـ ١٢٦؛
خواندمیر، ج ٣، ص ٤٧٩؛
علاّ می ، ج ٣، ص ٨٠٣؛
جهانگیر، ص ٣٥٧؛
شیروانی ، ص ٢٠٤ـ٢٠٥). در بارة جامو و کشمیر در سده های اولیه و میانی اسلامی ، اطلاعات پراکنده ای وجود دارد. در سده های چهارم تا ششم ، غزنویان و غوریان بارها به قسمتهایی از جامو و کشمیر حمله کردند (ابن اثیر،
ج ٩، ص ١٨٦، ٢٦٥ـ٢٦٧؛
منهاج سراج ، ج ١، ٣٨٨ـ٣٨٩، ٣٨٧ـ ٣٩٨؛
نیز رجوع کنید به رضوی ، ص ٢٧؛
سیدناصری ، ص ٣١ـ٣٢). در اوایل سدة پنجم ، ابوریحان بیرونی (متوفی ٤٤٠؛
ص ١٦٥ـ ١٦٦) به این منطقه و کوههایی که آنجا را احاطه کرده و
نیز رودهای سند و جهلم اشاره کرده است .
پیش از ورود اسلام به جامو و کشمیر، هندوها و بوداییها آنجا را اداره می کردند. دین اسلام با آنکه دیرتر از دیگر جاها به این منطقه وارد شد، به سرعت گسترش یافت . در بارة ورود اسلام به جامو و کشمیر اطلاع دقیقی در دسترس نیست . بنا بر برخی شواهد، در سده های اولیة اسلامی ، میان مسلمانان و اهالی این منطقه ارتباط بازرگانی برقرار و برخی دهکده های آن نیز از اواخر سدة هفتم / سیزدهم مسلمان نشین بوده است (رضوی ، ص ٢٦ـ٢٧). به نوشتة جهانگیر (ص ٣٣٨)، در ٧١٢ اسلام به آنجا وارد شده است . در اوایل سدة هشتم ، به سبب ضعیف شدن قدرت هندوها، رنچن ، شاهزادة بودایی لداخ ، در جامو و کشمیر نفوذ کرد و پس از آنکه به دعوت شرف الدین عبدالرحمان معروف به بلبل شاه ، از مریدان شهاب الدین سهروردی ، اسلام آورد، به نام سلطان صدرالدین از ٧٢٥ تا ٧٢٨ در آنجا حکومت نمود (اسکوفیلد، ص ١٥؛
آفتاب اصغر، ص ٥٢؛
حاج سیدجوادی ، ج ٢، ص ٥٥ـ٥٦). در زمان صدرالدین ، نزدیک دریاچة دال ، خانقاهی (معروف به بلبل لنگر) و جامعی برای برپایی نماز احداث شد (آفتاب اصغر، همانجا).
پس از سلطان صدرالدین ، جامو و کشمیر مدتی در اختیار هندوها قرار گرفت اما در ٧٤٣، در پی درگیریهای شدید میان شاه میر (وزیر صدرالدین ) و هندوها، شاه میر به پیروزی رسید و حکومت مسلمانانِ شاه میری را در جامو و کشمیر تأسیس کرد که تا ٩٥٨ پابرجا بود. نخستین حاکم این خاندان سلطان شمس الدین بود که به مرور قلمرو خود را توسعه داد و تا ٧٤٧ در آنجا حکومت کرد (حیدر میرزا دوغلات ، ص ٢٨٨؛
آفتاب اصغر، ص ٥٢ـ٥٣). با وفات شمس الدین ، نوه اش شهاب الدین به حکومت رسید و قسمتهایی از ترکستان ، افغانستان و سراسر پنجاب را به قلمرو حکومت شاه میری افزود (اسکوفیلد، ص ١٦؛
آفتاب اصغر، ص ٥٣). پس از شهاب الدین ، قطب الدین ، که مدتی فوجدار جامو بود ( رجوع کنید به صمصام الدوله شاهنوازخان ، ج ٢، ص ٧١١ـ٧١٢)، حاکم جامو و کشمیر شد. در دورة وی ، سیدعلی همدانی که چند بار، از جمله در ٧٤٠ یا ٧٤١ و ٧٤٤، برای تبلیغ دین اسلام به این منطقه سفر کرده بود، مدتی در سرینگر اقامت گزید. در زمان سلطان قطب الدین ، جامو و کشمیر پیشرفت چشمگیری کرد (جهانگیر، ص ٣٣٩؛
اسکوفیلد، همانجا؛
ظفر، ص ١٥، ٧٢؛
آفتاب اصغر، ص ٥٣ ـ ٥٤؛
رضوی ، ص ٢٣ـ٢٥). سلطان اسکندر، حاکم بعدی جامو و کشمیر، از خاندان شاه میری بود که در گسترش اسلام کوشید. وی پس از هجوم تیمور، با دادن خراج از حکومت تیموریان اطاعت کرد (حیدرمیرزا دوغلات ، ص ٢٨٨؛
آفتاب اصغر، همانجا). شرف الدین علی یزدی (متوفی ٨٥٨؛
ج ٢، ص ١٢١ـ ١٢٦) در بارة تصرف قلعه و قصبة جامو به وسیلة تیمور و لشکریانش ، در ٧٩٨، مطالبی ذکر کرده است . ساکنان این قلعه هندو بودند. پس از اسکندر، حکومت به سلطان زین العابدین ، معروف به شاه بزرگ (حک : ٨٢٧ ـ٨٧٩)، رسید. وی برای آبادانی جامو و
کشمیر تلاش بسیار نمود (حیدرمیرزا دوغلات ؛
آفتاب اصغر، همانجاها) و با مرگش حکومت شاه میریها در جامو و کشمیر رو به انحطاط رفت و درگیریهای پراکنده ای آغاز شد.
در سدة دهم ، جامو به دو قسمت عمدة جامو و باو تقسیم شد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، تکملة ٣ـ٤، ذیل " ¦"Djammu ). در اواسط این سده ، میرزاحیدر دوغلات (متوفی ٩٨٥؛
فرزند امیرکاشغر،میرزامحمدحسین دوغلات ) درصدد گرفتن قسمتهایی از جامو و کشمیر بر آمد. وی در کتاب خود، تاریخ رشیدی (ص ٢٨٤ـ٢٨٧)، علاوه بر ذکر مطالبی در بارة فتوحات خود و یارانش در منطقه ، در بارة کشمیر (شامل محدودة کنونی ایالت جامو و کشمیر) گفته که از بلاد مشهور عالم به طول شرقی ـ غربی چهل فرسخ و عرض شمالی ـ جنوبی بیست فرسخ ، به مرکزیت شهرِ نگر است ، دارای راههای ارتباطی سخت و دشوار مانند راه خراسان ، راه هندوستان و راه تبت
(که از دو راه دیگر بهتر است ) و هزار قریة آباد و رودهای
متعدد است .
در پی منازعات گروههای مختلف در جامو و کشمیر، ناصرالدین محمدغازی خان حکومت شیعی خاندان فارسی زبان چَک را، که در حدود گلگت ساکن بودند، در ٩٥٨ بنیان نهاد که تا اواخر سدة دهم برقرار بود (نقوی ، ص ١٩ـ٢٠، ٢٧؛
سیدناصری ، ص ٤٣ـ ٤٨؛
آفتاب اصغر، ص ٥٤ ـ ٥٥).
تیموریان هند (حک : ٩٣٢ـ١٢٧٤) در ٩٩٩ حکومت چکها * را بر انداختند و جامو و کشمیر را که احتمالاً تابع لاهور شده بود، تا زمان حملة افغانها اداره کردند. در دورة اکبر (حک : ٩٦٣ـ١٠١٤)، شیعیان در جامو و کشمیر سرکوب شدند و میرزایوسف رضوی حاکم آنجا شد. در ١٠١٠ نیز عده ای از یاران اکبر قلعة جامو را فتح کردند (علاّ می ، ج ٣، ص ٨٠٨؛
اسکوفیلد، ص ١٩؛
سیدناصری ، ص ٤٨ـ٤٩؛
نقوی ، ص ٢٧). در زمان جهانگیر (حک : ١٠١٤ـ١٠٣٧) دلاورخان به حکومت جامو و کشمیر منصوب شد. وی در ١٠٢٩ در بارة فتح کشتوار گزارشی برای جهانگیر ارسال کرد. جهانگیر که شش بار، از جمله در ١٠٢٨ و ١٠٢٩ به جامو و کشمیر رفته بود، در ١٠٣٧
هنگام بازگشت از کشمیر، در راه لاهور درگذشت . از دورة جهانگیر، مطالبی در بارة برنج ، زعفران و خربزة جامو و کشمیر و راههای ارتباطی آن در منابع آمده است (برای اطلاع بیشتر در بارة وضع جامو و کشمیر در دورة جهانگیر رجوع کنید به جهانگیر، ص ٣٣٦ـ ٣٤٤؛
نیز رجوع کنید به کنبو، ج ١، ص ١٠ـ١١، ١٠٦ـ١٠٩؛
اسکندرمنشی ، ج ٣، ص ١٠٦٦ـ ١٠٦٧؛
سیدناصری ، ص ٥٠). باغ معروف شالیمار در سرینگر از آثار همین دوره است (کنبو، ج ١، ص ١٠٩).
پس از جهانگیر، شاهجهان سی سال بر جامو و کشمیر حکومت کرد. وی صوبه دارانی برای رسیدگی به امور جامو و کشمیر منصوب کرد که از آن جمله بودند: اعتقاد خان ، ظفرخان (دوبار)، مرادبخش ، علی مراد خان / مردان خان (دوبار)، تربیت خان ، حسین بیگ خان و لشکرخان (کنبو،ج ١، ص ٢٢٦، ٤٥٢، ج ٢، ص ٢٨١، ص ٢٥٨، ج ٣، ص ٢، ١٧، ١٨٦ـ١٨٧؛
نیز رجوع کنید بهسیدناصری ، ص ٥١ـ٥٢). از دورة شاهجهان ، گزارشهایی وجود دارد در بارة فتوحات شمال و مشرق جامو و کشمیر، از جمله فتح کرگیل و لداخ به وسیلة علی مرادخان و فتوحات تبت ، سیل عظیم و خسارات ناشی از آن در ١٠٥٠، پرداخت مالیات به حکام به صورت دام ، وضع آبادیها و راهها و طبیعت زیبای آنجا و نیز احوال صوبه داران ( رجوع کنید به کنبو، ج ١، ص ٢٢٦، ٢٧٣ـ٢٧٥، ٤١٠، ٤٥٢ـ٤٥٤، ج ٢، ص ١٠ـ ١٨، ٢١١ـ٢١٣؛
نقوی ، ص ٣٠). در زمان اورنگ زیب خان (حک : ١٠٦٨ـ ١١١٨) محدودة جامو و کشمیر، به صورت صوبة کشمیر (به صوبه داری سیف خان ) در ولایت تبت ذکر شده است ( رجوع کنید به بختاورخان ، ج ١، ص ٣٢٦ـ ٣٢٧، ٤٠١). در این دوره ، میان گروههای مذهبی مسلمان منازعاتی در منطقه روی داد ( رجوع کنید به سید ناصری ، ص ٥٣؛
نقوی ، ص ٣١).
در ١١٥٠ـ١١٥١، در زمان صوبه داری فخرالدین ، نادرشاه افشار به این نواحی لشکر کشید ( رجوع کنید به استرآبادی ، ص ٣١٨ـ ٣٣٤). احتمالاً در ١١٦٥، افغانها به جامو و کشمیر حمله کردند و تا ١٢٣٥ در آنجا ماندند. ورود افغانها با حملات عبداللّه خان آغاسی ، که از سوی احمدشاه ابدالی به منطقه رفته بود، آغاز شد (سید ناصری ، ص ٥٧؛
نقوی ، ص ٣٢). از ابتدای برقراری حکومت مسلمانان تا پایان دورة حکومت افغانها، به جز شهر جامو و پیرامون آن در جنوب ایالت که هندو باقی ماندند، بقیة قسمتهای جامو و کشمیر جزو سرزمینهای اسلامی شدند (نقوی ، ص ٣٣).
در ١٢٣٥/١٨١٩، رنجیت سینگ (زمامدار معروف سیک ) که پنجاب و قسمتی از افغانستان را در اختیار داشت ،
پس از شکست دادن افغانها، جامو و کشمیر را تصرف کرد (برک و زیرینگ ، ص ٢٣). با مرگ وی ، در ١٢٦٣/ ١٨٤٦ گلاب سینگ (از دوگره ایهای جامو که با کمک انگلیسیها بر ایالت جامو و کشمیر مسلط شده بود)، حکومت دوگره ها را که تا ١٣٢٦ ش / ١٩٤٧ ادامه یافت بنیان نهاد. پیمانِ امرتسر ــ که به موجب آن گلاب سینگ در ازای پرداخت مبلغی ، درة کشمیر را از انگلیسیها خرید ــ در روی کار آمدن گلاب سینگ تأثیر فراوان داشت . وی ، قلمرو ایالت را به تدریج با حملات نظامی گسترش داد (رضوی ، ص ٢٩؛
> سالنامة سیاستمدار < ، ص ٨٤٣؛
برک و زیرینگ ، همانجا؛
> کشمیر: تاریخ قانون اساسی و اسناد < ، ص ١؛
برای مفاد پیمان رجوع کنید به همان ، ص ٢٢٥ـ ٢٢٧). پس از گلاب سینگ ، فرزندش رنبیر سینگ (متوفی ١٣٠٣/ ١٨٨٥) و پرتاب سینگ (حک : ١٣٠٣ـ١٣٤٤/ ١٨٨٥ـ ١٩٢٥) از معروف ترین حاکمانِ دوگرة جامو و کشمیر بودند. در زمان پرتاب سینگ ، انگلیسیها برای مدتی برادر او، امرسینگ ، را به جای وی به حکومت نشاندند اما زمامدار واقعی سر والتر لارنس ، نمایندة انگلیسیها، بود. در این دوره چند مدرسة انگلیسی زبان در شهرهای جامو و سرینگر احداث شد و به جای فارسی ، که حدود ششصد سال در آنجا متداول بود، انگلیسی زبان رسمی و دولتی شد (اسکوفیلد، ص ٦٨ـ٩٦؛
سیدناصری ، ص ٦٠؛
نقوی ، ص ٣٥).
در دورة دوگره ها، جامو و کشمیر به چهار قسمت اداری (کشمیر، پونچ ، گلگت و لداخ ) تقسیم شد (رضوی ، ص ٤٨). نوشته های شیروانی در ١٢٤٧ نیز احتمالاً در بارة جامو و
کشمیر در دورة دوگره هاست . وی (ص ٢٠٤ـ ٢٠٥) جامو را در اقلیم سوم و جزو بلاد قدیمی ، با شهرهای بزرگ در صوبة
پنجاب و سابقاً آباد، دارای شش هزار خانه و نواحی بسیار، با جمعیتی بیشتر هندو و اقلیتی مسلمان وصف و به شهر زیبای جامو در دامنة کوه اشاره کرده است .
در ١٣٣٩/١٩٢٠ شیخ محمدعبداللّه با چند تن از فعالان سیاسی ، از جمله بخشی غلام محمد (رئیس انجمن جوانان مسلمان در جامو و کشمیر)، نهضت جدیدی در جامو و کشمیر برضد حکام دوگره ای پایه گذاری کرد. وی در ناآرامیهای ١٣١٠ ش / ١٩٣١ دستگیر شد و پس از آزادی ، حزب کنفرانس اسلامی جامو و کشمیر را تأسیس نمود. در ١٣١٨ ش /
١٩٣٩ کنفرانس ملی جامو و کشمیر را برگزار کرد و در ١٣٢٥ ش / ١٩٤٦ علیه پیمان امرتسر به سخنرانی پرداخت . این سخنرانی در گسترش نهضت ترک کشمیر (از دیگر احزاب فعال که شیخ محمدعبداللّه آن را تأسیس کرد) مؤثر بود (برک و زیرینگ ، ص ٢٣ـ٢٤؛
رضوی ، ص ٤٢ـ٤٣؛
سیدناصری ، ص ٦٢ـ٦٦).
در ١٣٢٦ ش /١٩٤٧، در پی تجزیة شبه قارة هند و به رغم تمایل هند برای ادامة فعالیتهای سیاسی و اقتصادی در جامو
و کشمیر ( رجوع کنید به رضوی ، ص ١٦)، منازعات سیاسی افزایش
یافت . در این زمان ، مسلمانان حدود ٧٨% جمعیت جامو
و کشمیر را تشکیل می دادند و در آبادترین قسمت ایالت
(درة کشمیر)، این نسبت به ٩٣% می رسید (برک و زیرینگ ، ص ٢٢). در همین سال ، به دنبال فرمان تحویل سلاح به پلیس و گسترش ناآرامیها در جامو و کشمیر، هندوها و سیکها
در جامو به مسلمانان حمله کردند و موجب کشته شدن و مهاجرت بسیاری از آنان (بیش از دویست هزار تن ) شدند. در قسمتهای دیگر ایالت ، از جمله پونچ ، مسلمانان به مقابله با مهاجمان پرداختند (رضوی ، ص ٤٩؛
برک و زیرینگ ، ص ٢٨ـ ٢٩؛
سعیدی ، ص ٤٨).
در آبان ١٣٢٦/ اکتبر ١٩٤٧، پس از توافق مهاتما گاندی و مونت باتن (آخرین نایب السلطنة انگلیس در هند) و شیخ محمدعبداللّه با یکدیگر، برای الحاق جامو و کشمیر به هند، پاکستان به نواحی مرزی نیرو اعزام کرد که به جنگ میان هند و پاکستان (١٣٢٦ـ١٣٢٧ ش / ١٩٤٧ـ ١٩٤٨) انجامید ( > کشمیر: تاریخ قانون اساسی و اسناد < ، ص ٥٤١ ـ ٥٤٢؛
> سالنامة سیاستمدار < ، ص ٨٤٣؛
برک و زیرینگ ، ص ٣٠ـ ٣١؛
رضوی ، ص ٤٠ـ٤٤، ٤٧). شیخ محمد عبداللّه ، پس از پذیرش الحاق ، از سوی حزب کنگرة هند به سرپرستی ایالت منصوب شد و در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ به عنوان نخست وزیر حکومت موقت جامو و کشمیر، قدرت را از هری سینگ (آخرین حاکم دوگره ای جامو و کشمیر) گرفت (سیدناصری ، ص ٨٤؛
رضوی ، ص ٣٥، ٦٦ـ٦٧). در فعالیت سیاسی جدیدِ شیخ محمدعبداللّه ، که دولت موقت ملی (از ٢٥ اسفند ١٣٢٧ تا ١٣٣٢ ش ) نامیده شد، اقداماتی صورت گرفت ، از جمله واگذاری زمین به کشاورزان ، بهبود وضع آبیاری ، تأمین برق ، تأسیس دانشکدة جامو و کشمیر و چند مرکز تحقیقاتی به ویژه در جامو ( رجوع کنید به عبداللّه ، ص ٤، ٧ـ٣١؛
برای مفاد اساسنامة دولت موقت ملی رجوع کنید به > کشمیر: تاریخ قانون اساسی و اسناد < ، ص ٥٤٥ ـ٥٤٧).
در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ مردم بلتستان و گلگت خواستار استقلال مناطق خود از هند و الحاق به پاکستان شدند (حاج سیدجوادی ، ج ٢، ص ٥٦). در ٢ اردیبهشت ١٣٢٧/ ٢١ آوریل ١٩٤٨، شورای امنیت قطعنامه ای تصویب کرد که به موجب آن ، به هند اجازه داده شد نیروهایش را در منطقه نگه دارد و دبیر کل سازمان ملل نیز اجازه یافت یک مجری همه پرسی به عنوان کارگزار ایالت جامو و کشمیر تعیین کند (برک و زیرینگ ، ص ٣٧). قطعنامة دیگری در مرداد ١٣٢٧/ اوت ١٩٤٨ بر خروج نیروهای پاکستانی از جامو و کشمیر تأکید کرد. کمیسیون ملل متحد و شورای امنیت نیز حق دفاع از تمامیت ارضی جامو و کشمیر را به هند دادند ( حقایق موضوع کشمیر ، ص ٦ـ٧؛
برای مفاد قطعنامه رجوع کنید به همان ، ضمیمة ١، ص ٤٥ـ٤٧). در ١١ دی / ٣١ دسامبر همان سال ، میان طرفهای درگیر جنگ در جامو و کشمیر آتش بس اعلام شد (رضوی ، ص ٥٥). سازمان ملل متحد برای حل اختلاف مرزیِ هند و پاکستان ، خط آتش بس تعیین کرد که به نمایندگی از سوی ردکلیف اوارد (نمایندة سازمان ملل ) از گذرگاه قراقروم تا حدود ١٢٨ کیلومتری شمال لاهور به طول ٧٧٢ کیلومتر کشیده شد. تعیین این خط منازعاتی در پی داشت (از جمله در بارة منطقة مسلمان نشین گورد اسپور که به هند واگذار شده بود) و موجب حل دائمی مناقشات در بارة جامو و کشمیر نشد (فرزین نیا، ص ٢؛
رضوی ، ص ٤٨). در ١٣٢٨ ش / ١٩٤٩ نیز سازمان ملل به تصویب قطعنامه و تلاش برای کاهش منازعات ادامه داد ( رجوع کنید به برک و زیرینگ ، ص ٤٠؛
حقایق موضوع کشمیر ، ضمیمة ٢، ص ٤٨ـ٥٠).
در ١٣٣١ ش /١٩٥٢، در پی مذاکرات شیخ محمدعبداللّه با رهبران هند، توافق شد تا علاوه بر تعیین حکومت موروثی مهاراجه برای کشمیر به جای انتخاب نخست وزیر، این ایالت از خودمختاری برخوردار شود (رضوی ، ص ٦٨). در ١٣٣٢ ش /
١٩٥٣ موکرجی ، رئیس حزب جان سنگ ، در شهر جامو دستگیر شد. این امر تظاهرات گسترده ای در برخی مناطق جامو و کشمیر در پی داشت و به دنبال آن شیخ محمدعبداللّه به هندوها اجازه داد در صورت تمایل آنان ، قسمتهای جامو و لداخ به هند الحاق شود (برک و زیرینگ ، ص ٥٣). در همین سال ، دولت هند با برکناری شیخ محمدعبداللّه و انتخاب بخشی غلام محمد به مدت ده سال ، نفوذ خود را در جامو و کشمیر ادامه داد. بر اساس قوانینی که در دورة غلام محمد به تصویب رسید، خودمختار بودن ایالت از بین رفت و شرط اجازه از دولت ایالتی جامو و کشمیر برای ورود اتباع هندی به ایالت ، لغو شد (رضوی ، ص ٦٨ـ٦٩).
در ١٣٤٤ ش /١٩٦٥ دومین جنگ نظامیان هند و پاکستان در جامو و کشمیر، با اعلام آتش بس از سوی سازمان ملل خاتمه یافت (سیدناصری ، ص ٩٦ـ٩٩). سومین نبرد میان آنها، که در ١٣٥٠ ش /١٩٧١ صورت گرفت ، به امضای موافقتنامة سیملا/ شیملا (شهری در ایالت هیماچال پرادش ) از سوی نخست وزیران طرفین درگیر (ایندیرا گاندی از هند و ذوالفقار علی بوتو از پاکستان ) انجامید. پس از این توافق ، سازمان ملل خط آتش بس جدیدی میان هند و پاکستان تعیین کرد ( > مسئلة کشمیر < ، ص ١٦٣؛
اسکوفیلد، ص ٢١٠ـ٢١٥؛
اکبر، ص ١٧٤ـ ١٨٢؛
برای مفاد موافقتنامه رجوع کنید به سیدناصری ، ص ١٠٠ـ١٠٣). این خط به طول ٣٥٨ ، ١ کیلومتر از مشرق میرپور (مغرب رود چناب در غرب جامو) در مرز پاکستان آغاز می شود و با عبور از مغرب شهرهای ناوشره ، پونچ ، اوری و تتوال ، تقریباً با جهت جنوبی ـ شمالی ، و سپس با جهت تقریباً شمال شرقی تا
نزدیک گذرگاه قراقروم امتداد می یابد (اکبر، ص ١٨٠؛
اسکوفیلد، ص ٧٤، ٢٥٥ـ٢٥٦؛
سیدناصری ، ص ٢٢ـ ٢٣).
در دهه های اخیر، احزابی مانند «کنفرانس مسلمانان جامو و کشمیر» و «جبهة آزادیبخش جامو و کشمیر» در این ایالت فعالیتهایی کرده اند ( رجوع کنید به اکبر، ص ٧٤، ١٨٦، ٢٠٥). چند انتخابات نیز، از جمله در اردیبهشت و شهریور ١٣٧٥، در جامو و کشمیر برگزار شد، با این حال درگیریهایی نظامی از جمله در ١٣٧٨ و ١٣٨١ ش ، که گاهی بحران یا مسئلة کشمیر خوانده شده است ، هنوز ادامه دارد ( رجوع کنید به سیدناصری ، ص ٣٤٥، ٣٥٧، ٤٠٢؛
گیتاشناسی نوین کشورها ، ص ٤٧٠).
نیز رجوع کنید به کشمیر *
منابع :
(١) آفتاب اصغر، ارمغان کشمیر ، لاهور ١٩٩٢؛
(٢) ابن اثیر؛
(٣) ابوریحان بیرونی ، کتاب البیرونی فی تحقیق ماللهند ، حیدرآباد دکن ١٣٧٧/١٩٥٨؛
(٤) محمد مهدی بن محمد نصیر استرآبادی ، جهانگشای نادری ، چاپ عبداللّه انوار، تهران ١٣٤١ ش ؛
(٥) اسکندر منشی ؛
(٦) اطلس بزرگ جهان ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٦٩ ش ؛
(٧) محمد بختاورخان ، مرآة العالم : تاریخ اورنگزیب ، چاپ ساجده س . علوی ، لاهور ١٩٧٩؛
(٨) س . م . برک و لارنس زیرینگ ، تاریخ روابط خارجی پاکستان ، ترجمة ایرج وفائی ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٩) جهانگیر، امپراتور هند، جهانگیرنامه ( یا ) توزک جهانگیری ، چاپ محمدهاشم ، تهران ١٣٥٩ش ؛
(١٠) کمال حاج سیدجوادی ، میراث جاودان : سنگ نبشته ها و کتیبه های فارسی در پاکستان ، اسلام آباد ١٣٧٠ـ١٣٧١ ش ؛
(١١) حقایق موضوع کشمیر ، ( تهران : سفارت هند، بی تا. ) ؛
(١٢) محمد حیدرمیرزا دوغلات ، تاریخ رشیدی ، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانة انستیتو ابوریحان بیرونی (تاشکند)، ش ١٤٣٠، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(١٣) خواندمیر؛
(١٤) سجاد رضوی ، بحران کشمیر ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(١٥) غلامرضا سعیدی ، مسئلة کشمیر و حیدرآباد ، ( تهران ) ١٣٢٨ ش ؛
(١٦) حمیدرضا سید ناصری ، کشمیر: گذشته ، حال ، آینده ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١٧) شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه : تاریخ عمومی مفصّل ایران در دورة تیموریان ، چاپ محمد عباسی ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(١٨) زین العابدین بن اسکندر شیروانی ، بستان السیاحه ، یا، سیاحت نامه ، چاپ سنگی تهران ١٣١٥، چاپ افست ( بی تا. ) ؛
(١٩) صمصام الدوله شاهنوازخان ، مآثرالامراء ، کلکته ١٨٨٨ـ١٨٩١؛
(٢٠) اشرف ظفر، سید میرعلی همدانی ، سرینگر ١٩٩١؛
(٢١) محمد عبداللّه ، جامو و کشمیر: ١٩٥٠ ـ ١٩٤٧ ، ترجمة حسین فرشید، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(٢٢) ابوالفضل بن مبارک علاّ می ، اکبرنامه ، چاپ آغا احمدعلی ، کلکته ١٨٧٧ـ١٨٨٦؛
(٢٣) زیبا فرزین نیا، پاکستان ، تهران : وزارت امورخارجه ، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، ١٣٧٦ ش ؛
(٢٤) محمدصالح کنبو، عمل صالح ، الموسوم به شاه جهان نامه ، ترتیب و تحشیة غلام یزدانی ، چاپ وحید قریشی ، لاهور ١٩٦٧ـ١٩٧٢؛
(٢٥) گیتاشناسی نوین کشورها ، گردآوری و ترجمة عباس جعفری ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٨٢ ش ؛
عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ، چاپ عبدالحی حبیبی ، کابل ١٣٤٢ـ
(٢٦) ١٣٤٣ ش ؛
(٢٧) علی محمد نقوی ، تشیع در کشمیر: مطالعة شرائط فرهنگی سرینگر، له ، لداخ و کرگیل ، ( دهلی نو: رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران ، بی تا. ) (منتشر نشده )؛
(٢٨) M. J. Akbar, Kashmir: behind the valve , New Delhi ٢٠٠٢;
(٢٩) EI ٢ , suppl. fascs. ٣-٤, Leiden ١٩٨١, s.v. "Djammu ¦" (by P. Jackson);
(٣٠) Eugene Fodor, Fodor , s India ١٩٧٠ , ed. Eugene Fodor and William Curtis, [London] ١٩٦٩;
Gilgit
(٣١) agency and Jammu & Kashmir [map(, scale ١:١ , ٠٠٠ , ٠٠٠, Ra ¦walpindi ١٩٩٥;
(٣٢) Kashmir: constitutional history and documents , New Delhi ١٩٧١;
(٣٣) Kashmir problem: challenge and response , ed. Tarik Jan and Ghulam Sarwar, Islamabad ١٩٩١;
(٣٤) Alastair Lamb, Kashmir:a disputed legacy, ١٨٤٦-١٩٩٠, Karachi ١٩٩٣;
(٣٥) Majid Husain, Geography of Jammu & Kashmir state , New Delhi ١٩٨٧;
(٣٦) Victoria Schofield, Kashmir in the crossfire , London ١٩٩٦;
(٣٧) States atlas of India , ed. S. Muthiah and P. Poovendran, Delhi: Indian Book Depot, Map House, ١٩٩٠;
(٣٨) The Statesman , s yearbook , ed. Barry Turner, NewYork ٢٠٠٣;
(٣٩) The Times atlas of the world , London: Times Books, ١٩٩٢;
World gazetteer , ٢٢ May ٢٠٠٥. )On line(. Available:http://www. world-gazetteer. com/wg.php? x... )٢٤ May ٢٠٠٥].
/ محمدرضا حافظ نیا /
تصاویر این مدخل:
زیارتگاه چرار شریف (مهروف به حضرت شیخ نورالدین ولی) منبع: http://www.Ummah.org.uk/kashmir/charar.htm
قلعه باو واقع در جامو منبع: http://www.Indiaplaces.com/india-hill-stations/patni
مسجد جمعه سرینگر منبع: The mosque , ed. M.Frishman & Hasan-Uddin Khan, London ١٩٩٤,p.١٦٦