جی‌سینگ‌ ، شاهزاده منجم‌ هندی‌، ملقب‌ به‌ سوائی‌، فرزند مهاراجه‌ بیشان‌سینگ‌. وی‌ در ١٠٩٩/ ١٦٨٨ به‌ دنیا آمد. او به‌ چندین‌ امیر مغول‌ خدمت‌ كرد و در كشمكشهای‌ میان‌مغولان‌ بر سر جانشینی‌ فعالیت‌ مؤثری‌ داشت‌ و خود یكی‌ از نیرومندترین‌ تیول‌داران‌ فرمانروایی‌ مغول‌ شد (كی، ص‌ ١؛ شارما، ١٩٩٥، ص‌ ١ـ٤). چنان‌ كه‌ در ١١٤٧/١٧٣٤، محمدشاه‌ مغول‌ وی‌ را حاكم‌ ایالت‌ آگره‌ و پس‌ از آن‌، حاكم‌ مالوه‌ كرد (كی‌، همانجا).

دوران‌ حكومت‌ جی‌سینگ‌، به‌رغم‌ آشوبهای‌ سیاسی‌، آغازگر عصری‌ زرین‌ در دانش‌ و هنر بود. از او به‌ خصوص‌ آثار معماری‌ و نجومی‌ به‌جا مانده‌ است‌. او شهر جدید جِیپور *را، به‌ عنوان‌ پایتخت‌ خود، بنا كرد و شمار زیادی‌ از دانشمندان‌، هنرمندان‌ و استادكاران‌ را به‌ آنجا فرا خواند. در حوزه نجوم‌، برای‌ تهیه تقویم‌ دقیق‌، رصدهای‌ نجومی‌ منظمی‌ ترتیب‌ داد، منجمانی‌ از پیروان‌ دینهای‌ گوناگون‌ (نخست‌ هندوان‌ و مسلمانان‌ و بعدها یسوعیان‌) را در دربار خود گرد آورد و طرح‌ عظیمی‌ را برای‌ ترجمه آثار علمی‌ از عربی‌ و فارسی‌ به‌ سنسكریت‌ آغاز كرد (همانجا؛ گرت‌ و چندره‌دهار گولری، ص‌ ٣٥ـ٦٦؛ كینگ‌، ص‌ ٨٢). وی‌ همچنین‌ ابزارهای‌ نجومی‌ عظیمی‌ از سنگ‌ طراحی‌ و با آنها پنج‌ رصدخانه‌ در دهلی‌، جیپور، بنارس‌، اُجَین‌ و متهرا برپا كرد (رجوع کنید به ادامه مقاله‌).

ظاهراً جی‌سینگ‌ در سنین‌ پایین‌ با ارشاد مربی‌ دینی‌ خود، جگناته‌ سَمْرات‌ ، كه‌ منجم‌ برجسته‌ای‌ هم‌ بود، به‌ مطالعه متنهای‌ نجومی‌ سنسكریت‌ ترغیب‌ شد و خیلی‌ زود دریافت‌ كه‌ بین‌ مواضع‌ مشاهده‌ شده اجرام‌ آسمانی‌ و مواضع‌ محاسبه‌ شده آنها ناهمخوانی‌ وجود دارد و تصمیم‌ گرفت‌ زیج‌ تازه‌ای‌ بر اساس‌ رصدهای‌ خودش‌ فراهم‌ كند. چون‌ در جهان‌ اسلام‌ توجه‌ بیشتری‌ به‌ نجوم‌ رصدی‌ می‌شد و بنابراین‌ ابزارهای‌ پیچیده‌تری‌ ایجاد شده‌ بود، جی‌سینگ‌ به‌ منجمان‌ مسلمان‌ و رساله‌های‌ عربی‌ و فارسی‌ آنان‌ در باره ابزارها روی‌ آورد (شارما، ١٩٩٥، ص‌ ٢٨٣ـ٢٨٦).

وی‌ ابتدا با ابزارهای‌ كوچك‌ از جنس‌ برنج‌ یا چوب‌، كه‌ در آن‌ ایام‌ موجود بود، رصدهایی‌ كرد، ولی‌ از نتایج‌ راضی‌ نبود و برای‌ رسیدن‌ به‌ دقت‌ بیشتر، دستور داد ابزارهای‌ فلزی‌ خیلی‌ بزرگ‌تری‌ بسازند، ولی‌ نصب‌ و هم‌محور ساختن‌ آنها با اشكالاتی‌ همراه‌ شد (رجوع کنید به پینگری‌، ١٩٨٧، ص‌ ٣١٥ـ ٣١٦؛ برای‌ شرح‌ ابزارهای‌ بزرگ‌ رجوع کنید به < ینتره‌ پركره سوائی‌ جی‌سینگ‌ >، ص‌٥١ـ٥٨؛ كی‌، ص‌ ٣٥)؛ بنابراین‌، جی‌سینگ‌ ابزارهای‌ برنجی‌ را رها كرد و به‌ طراحی‌ ابزارهای‌ عظیم‌ سنگی‌ پرداخت‌ (كی‌، همانجا). او برای‌ ساخت‌ ابزارهای‌ عظیم‌ سنگی‌ از رصدخانه سمرقند الهام‌ گرفت‌ (رجوع کنید به زیج‌ محمدشاهی‌، گ‌ ١ پ‌)، اما نبوغ‌ جی‌سینگ‌ در اجرای‌ ماهرانه این‌ طرحها در قالب‌ سنگ‌ و گچ‌ بود. این‌ ابزارها كاملاً كاربردی‌ بودند و، برخلاف‌ دیگر بناهایی‌ كه‌ جی‌سینگ‌ ساخت‌، هیچ‌گونه‌ تزیینی‌ نداشتند. به‌ خصوص‌ ابتكار او در ساخت‌ ابزارهای‌ جفتی‌، به‌ نام‌ جَیپرَكاشَه‌ ـ ینْتْرَه‌ و رامَه‌ ـ ینْتَرَه‌ (در سنسكریت‌ ینتَره‌ به‌ معنای‌ ابزار است‌؛ جَی‌پَرَكاشَه‌ یعنی‌ «نورِ جی‌ [سینگ‌] و رامَه‌ احتمالاً منسوب‌ به‌ مهاراجه‌ رام‌ سینگ‌، از نیاكان‌ جی‌سینگ‌، است‌)، نبوغ‌آمیز بود. هریك‌ از این‌ ابزارهای‌ جفتی‌ چنان‌اند كه‌ رصدگر می‌تواند درون‌ آنها گام‌ بردارد و مقادیرِ روی‌ مقیاسها را به‌ دقت‌ بخواند.

اولین‌ رصدخانه سنگی‌ در حدود ١١٣٦/١٧٢٤ در دهلی‌ ساخته‌ شد (كی‌، ص‌ ٤٦؛ در باره مشخصات‌ این‌ رصدخانه‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٤١ـ٥٠). رصدخانه جیپور احتمالاً بین‌ سالهای‌ ١١٣٩/ ١٧٢٧ و ١١٤٧/١٧٣٤ بنا شده‌ است‌. میان‌ سالهای‌ ١١٤٧/ ١٧٣٤ و ١١٥١/١٧٣٨ نیز رصدخانه‌هایی‌ در اجین‌، بنارس‌ و متهرا ساخته‌ شد (رصدخانه متهرا اكنون‌ برجا نمانده‌ است‌). در هر پنج‌ رصدخانه‌، رصدهای‌ منظم‌ انجام‌ می‌شد، ولی‌ رصدخانه جیپور، پس‌ از تكمیل‌ در اوایل‌ دهه ١١٤٠/١٧٣٠، مركز اصلی‌ فعالیتهای‌ رصدی‌ شد. در این‌ رصدخانه‌ بیشترین‌ تعداد ابزارها نصب‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص ٥١ ـ ٥٥).

امروزه‌ چهار رصدخانه موجود شامل‌ سیزده‌ ابزار سنگی‌ و چهار ابزار فلزی‌ یا فلزی‌ـ سنگی‌اند (برای‌ شرح‌ ابزارهای‌ سنگی‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌٣٥ـ٦٨). در این‌ میان‌، دو ابزار اصلی‌ جی‌پركاشه‌ ـ ینتره‌ و سمرات‌ ـ ینتره‌ (سمرات‌ در سنسكریت‌ به‌ معنای‌ «عالی‌» است‌) ابزارهای‌ اصلی‌اند و برای‌ اندازه‌گیریهای‌ دقیق‌ ساخته‌ شده‌اند (شارما، ١٩٨٧، ص‌ ٢٣٤ـ ٢٣٥). جی‌پركاشه‌، ابزاری‌ چندكاره‌ است‌، شامل‌ تصویر دایره‌های‌ عظیمه‌ و دایره‌های‌ صغیره ذات‌الحلق‌ بر سطح‌ مقعر جامی‌ نیمكره‌ رو به‌ بالا. با این‌ ابزار، كه‌ به‌ صورت‌ دو نیمه مكمل‌ یكدیگر ساخته‌ شده‌ است‌، می‌توان‌ اندازه‌گیریهایی‌ روی‌ سه‌ صفحه افق‌، استوا و دایره البروج‌ انجام‌ داد. جی‌سینگ‌ این‌ ابزار را تنها در دهلی‌ و جیپور ساخت‌ (گرت‌ و چندره‌دهار گولری‌، ص‌ ٤٧ـ٤٩؛ كی‌، ص‌ ٣٧؛ شارما، ١٩٩٥، ص‌ ٦٧ـ٧٤، ١٠٦ـ١٠٧، ١٥٦ـ١٦١).

باشكوه‌ترین‌ ابزار، ابزار عظیمی‌ به‌ نام‌ سمرات‌ ـ ینتره‌ است‌ كه‌ ارتفاع‌ آن‌ در دهلی‌ ٧٢ر٢٠ متر و در جیپور ٣٥ر٢٧ متر است‌. این‌ ابزار یك‌ ساعت‌ آفتابی‌ سنگی‌ استوایی‌ است‌ با شاخصی‌ به‌ صورت‌ مثلث‌ قائم‌الزاویه‌ كه‌ قاعده آن‌ در امتداد نصف‌النهار (خط‌ شمال‌ ـ جنوب‌)، و وتر آن‌ به‌ سمت‌ قطب‌ شمال‌ آسمانی‌ است‌؛ بنابراین‌، زاویه بین‌ قاعده‌ و وتر با عرض‌ جغرافیایی‌ محل‌ برابر است‌. سایه شاخص‌ روی‌ دو ربع‌ مدرّج‌، كه‌ در دو سوی‌ دیوار شاخص‌ واقع‌اند، می‌افتد و بدین‌ترتیب‌، وقت‌ خورشیدی‌ محلی‌ را نشان‌ می‌دهد. سمرات‌ ـ ینتره‌ فقط‌ ساعت‌آفتابی‌ استوایی‌ نیست‌ بلكه‌ برای‌ تعیین‌ میل‌ خورشید هم‌ به‌ كار می‌رود. برای‌ این‌ منظوروتر را مدرّج‌ كرده‌اند تا بتوان‌ تانژانتِ زاویه میل‌ را اندازه‌گیری‌ كرد. در شب‌ هم‌ میل‌ و زاویه ساعتی‌ ستارگان‌ را می‌توان‌ اندازه‌ گرفت‌ (گرت‌ و چندره‌دهار گولری‌، ص‌ ٣٩ـ٤٣؛ كی‌، ص‌ ٣٦ـ ٣٧؛ شارما، ١٩٩٥، ص‌ ٤١ـ٥٧، ٩٩ـ١٠٣، ١٣٣ـ١٤٢).

درون‌ قسمتهای‌ نگهدارنده ربعهای‌ سنگی‌ سمرات‌ ـ ینتره‌، در جیپور و دهلی‌ سُدْس‌ فخری‌ (در سنسكریت‌: ورتَسَسْتامْشَه‌ ـ ینتره‌ ) كار گذاشته‌اند. هنگام‌ ظهر، پرتو خورشید از درون‌ روزنه‌ای‌ در سقف‌ می‌گذرد و روی‌ كمان‌ شصت‌ درجه‌ای ساخته‌ شده‌ در صفحه نصف‌النهار در اتاقی‌ تاریك‌ می‌افتد و به‌ این‌ ترتیب‌، ارتفاع‌ نصف‌النهاری‌ خورشید را نشان‌ می‌دهد. گفته‌ شده‌ كه‌ این‌ دقیق‌ترین‌ ابزار در بین‌ ابزارهای‌ موجود بوده‌ است‌ (گرت‌ و چندره‌دهار گولری‌، ص‌ ٣٦ـ٣٧؛ شارما، ١٩٩٥، ص‌ ٥٨ ـ٦٢، ١٠٣ـ١٠٦، ١٥١ـ١٥٤).

این‌ نوع‌ سُدْس‌ را در اصل‌ ابومحمود خجندی‌ *طراحی‌ كرد و در ٣٨٤، آن‌ را به‌ قطر بیست‌ متر در ری‌ (نزدیك‌ تهران‌ كنونی‌) ساخت‌ كه‌ اكنون‌ برجا نمانده‌است‌. در ٨٢٤، در رصدخانه سمرقند، سدس‌ مشابهی‌ به‌ قطر شصت‌ متر ساخته‌ شد كه‌ فقط‌ بخشی‌ از آن‌ باقی‌ است‌. این‌ نكته‌ حاكی‌ از پیوند تاریخی‌ بین‌ رصدخانه جیپور و ایران‌ است‌ (رجوع کنید به < ینتره‌ پركره سوائی‌ جی‌سینگ‌ >، ص‌٧١ـ٧٣).

با آنكه‌ جی‌سینگ‌ ابزارهای‌ سنگی‌ بزرگ‌ را برای‌ رصدهای‌ نجومی‌ ترجیح‌ می‌داد، ارزش‌ زیادی‌ برای‌ اسطرلاب‌، كه‌ در هند ینْتْرَه‌ ـ راجه‌ (سلطان‌ ابزارها) خوانده‌ می‌شد، قائل‌ بود؛ بنابراین‌، دستور داد رساله فارسی‌ معروف‌ خواجه‌نصیرالدین‌ طوسی‌، به‌ نام‌ رساله الاسطرلاب، را به‌ سنسكریت‌ ترجمه‌ كنند و خودش‌ رساله‌ای‌ به‌ سنسكریت‌ در باره اسطرلاب‌ تدوین‌ كرد (رجوع کنید به روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص‌ ٤٠١؛ سارما، ١٩٩٩، ص‌ ١٤٩ـ١٥٠). او در شناخت‌ اسطرلابها خبره‌ بود و تعدادی‌ از بهترین‌ و مزین‌ترین‌ اسطرلابهای‌ عهد مغول‌ را گرد آورد. یكی‌ از اینها اسطرلاب‌ جامع‌ ابواسحاق‌ زَرقالی‌ *بود كه‌ ضیاءالدین‌ محمد نمونه‌ای‌ از آن‌ را در ١٠٩٢/١٦٨١ در دهلی‌ ساخته‌ بود. جی‌سینگ‌ پس‌ از آنكه‌ این‌ اسطرلاب‌ بی‌نظیر را به‌ دست‌ آورد، ترتیبی‌ داد كه‌ لوح‌ كوچكی‌ به‌ سنسكریت‌ در باره ساخت‌ و كاربرد این‌ ابزار، بر آن‌ نصب‌ شود (سارما، ١٩٩٦، ص‌ ٧٢٩).

شواهد نشان‌ می‌دهد كه‌ جی‌سینگ‌ كارگاهی‌ برای‌ تولید اسطرلاب‌ با عددها، نشانه‌ها و نوشته‌های‌ سنسكریت‌ تأسیس‌ كرد. برای‌ ترویج‌ كاربرد اسطرلاب‌ بین‌ منجمان‌ هندی‌، این‌ كارگاه‌ تعداد زیادی‌ اسطرلاب‌ سنسكریت‌ تولید كرد كه‌ فقط‌ یك‌ صفحه مدرّج‌ برای‌ ْ٢٧، یعنی‌ عرض‌ جغرافیایی‌ جیپور، داشت‌ (همو، ١٩٩٤، ص‌ ٥٢٢؛ همو، ١٩٩٩، ص‌ ١٥٣ـ١٥٤).

به‌ موازات‌ پیشرفت‌ كار ساخت‌ رصدخانه‌ها، علاقه جی‌سینگ‌ به‌ سنّت‌ نجوم‌ دوره اسلامی‌ افزایش‌ می‌یافت‌. هم‌زمان‌ با بنای‌ شهر جیپور و برپا كردن‌ رصدخانه‌ در شهرهای‌ بزرگ‌ شمال‌ هند، وی‌ برنامه بلندپروازانه‌ای‌ را هم‌ برای‌ ترجمه آثار عمده نجوم‌ ریاضی‌ دوره اسلامی‌ به‌ سنسكریت‌ آغاز كرد. در چارچوب‌ این‌ برنامه‌، جگناته‌ تحریرهای‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ از اصول‌ اقلیدس‌ و مجسطی‌ بطلمیوس‌ را، كه‌ به‌ عربی‌ است‌، ترجمه‌ كرد. نایاناسوكا نیز به‌ كمك‌ محمدعابد، الاكر تئودوسیوس‌ را بر اساس‌ ترجمه عربی‌ قُسطابن‌ لوقا، به‌ سنسكریت‌ ترجمه‌ كرد. باب‌ یازدهم‌ مقاله دوم‌ تذكره نصیرالدین‌ طوسی‌، همراه‌ با شرح‌ بیرجندی‌ بر آن‌، را هم‌ ترجمه‌ كرد (پینگری‌، ١٩٧٨، ص‌ ٣١٦؛ شارما، ١٩٩٨، ص‌ ٦٧ـ٨٧؛ برای‌ فهرست‌ تفصیلی‌ متون‌ نجومی‌ ترجمه‌ شده‌ رجوع کنید به پینگری‌، ٢٠٠٠، ص‌ ١٠١ـ١٠٦؛ نیز رجوع کنید به كینگ‌، ص‌ ٨٤ـ٨٥).

در حدود ١١٣٩/١٧٢٧، كه‌ رصدخانه دهلی‌ بنا شده‌ بود و رصدخانه‌های‌ دیگر در دست‌ طراحی‌ بودند، و به‌ نوشته جی‌سینگ‌، هفت‌ سال‌ پس‌ از آغاز رصدهای‌ نجومی‌، وی‌ اطلاع‌ یافت‌ كه‌ اروپاییان‌ پیشرفت‌ عظیمی‌ در نجوم‌ كرده‌اند (رجوع کنید به زیج‌ محمدشاهی‌، گ‌ ٢ ر)؛ بنابراین‌، در ١١٣٩/١٧٢٧ هیئتی‌ را به‌ پرتغال‌ فرستاد. این‌ هیئت‌ در ١١٤٤/١٧٣١ برگشت‌ و علاوه‌ بر چیزهای‌ دیگر، زیج‌ منجم‌ فرانسوی‌،فیلیپ‌ دو لاهیر(١٠٥٠ـ ١١٣٠/١٦٤٠ـ ١٧١٨)، با نام‌ <زیج‌ لودویكی>را، كه‌ در ١١١٤/١٧٠٢ منتشر شده‌ بود، با خود آورد. این‌ زیج‌ با استقبال‌ زیادی‌ روبه‌رو شد و یك‌ پزشك‌ فرانسوی‌ به‌ نام‌ دوبوا به‌ ترجمه آن‌ گمارده‌ شد (شارما، ١٩٩٥، ص‌ ٢٩٥ـ٢٩٩؛ مرسیه، ١٩٩٣، ص‌ ١٥٧ـ١٦٦). همچنان‌ كه‌ جی‌سینگ‌ ترتیبی‌ داده‌ بود كه‌ متنهای‌ نجومی‌ دوره اسلامی‌ به‌ سنسكریت‌ ترجمه‌ شوند، كوشید تا كِوالاراما را هم‌ به‌ ترجمه آن‌ زیج‌ اروپایی‌ به‌ سنسكریت‌ بگمارد (پینگری‌، ١٩٩٩، ص‌٧٣ـ٨٥؛ همو، ٢٠٠٢، ص‌ ٤٢٩ـ ٤٣٠)، ولی‌ خیلی‌ زود متوجه‌ ناهمخوانیهایی‌ بین‌ جدولهای‌ زیج‌ لاهیر و مقادیر رصدشده طول‌ دایره البروجی‌ ماه‌ شد. چون‌ دوبوا و دیگر اروپاییان‌ نتوانستند این‌ ناهمخوانیها را توجیه‌ كنند، جی‌سینگ‌ مجموعه‌ای‌ از پنج‌ سؤال‌ را به‌ منجم‌ اروپایی‌ دیگری‌ به‌ نام‌ بودیه‌ ، كه‌ در چادِرْناگور بود، عرضه‌ كرد و او را به‌ جیپور فراخواند. بودیه‌ در شوال‌ ١١٤٦/ ژانویه ١٧٣٤ عازم‌ جیپور شد. او در مسیر خود، هنگامی‌ كه‌ خورشید گرفتگی‌ ١٠ ذیحجه ١١٤٦/ ٣ مه‌ ١٧٣٤ را در دهلی‌ رصد می‌كرد، دریافت‌ كه‌ زمان‌ رصدشده گرفتگی‌ با جدولهای‌ زیج‌ لاهیر مطابقت‌ ندارد. بودیه‌ حدود دو سال‌ در جیپور ماند و در ١١٤٩/ ١٧٣٦ به‌ سر كارش‌ برگشت‌. از فعالیتهای‌ او در جیپور و به‌ خصوص‌ اینكه‌ چه‌ جوابی‌ به‌ سؤالهای‌ جی‌سینگ‌ داد، اطلاعی‌ باقی‌ نمانده‌ است‌. از فعالیتهای‌ نجومی‌ منجم‌ اروپایی‌ دیگری‌ به‌ نام‌ آندریاس‌ استروبل‌ هم‌، كه‌ از ١١٥٣/١٧٤٠ تا هنگام‌ فوت‌ جی‌سینگ‌ در ١١٥٦/١٧٤٣ با وی‌ همراه‌ بود، اطلاعی‌ به‌جا نمانده‌ است‌ (شارما، ١٩٩٥، ص‌ ٢٩٩ـ٣٠٣).

معلوم‌ نیست‌ چرا جی‌سینگ‌، با وجود تماسهای‌ نزدیك‌ با منجمان‌ اروپایی‌، از پیدایش‌ تلسكوپ‌ (كه‌ آغازگر انقلابی‌ در نجوم‌ رصدی‌ بود) و از نظریه خورشید مركزی‌ كوپرنیك‌ (كه‌ آن‌ هم‌ دگرگونی‌ عظیمی‌ در تصور سنّتی‌ از منظومه شمسی‌ پدید آورد) بی‌اطلاع‌ ماند.

زیج‌ محمدشاهی‌ به‌ دستور جی‌سینگ‌ و تحت‌ نظارت‌ وی‌، به‌ نام‌ محمدشاه‌ مغول‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ تألیف‌ و در ١١٤٠/١٧٢٨ به‌ این‌ پادشاه‌ تقدیم‌ شد (استوری‌، ج‌ ٢، بخش‌ ١، ص‌ ٩٤)، البته‌ در نسخه این‌ زیج‌ در كتابخانه موزه بریتانیا (ش‌ ١٤٣٧٣ Add. )، جی‌سینگ‌ مؤلف‌ این‌ اثر معرفی‌ شده‌ است‌ (كی‌، ص‌١٠). تألیف‌ زیج‌ محمدشاهی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌، از تأثیر زبان‌ فارسی‌ و فرهنگ‌ ایرانی‌ در شبه‌قاره‌ در قرن‌ یازدهم‌ و دوازدهم‌/ هفدهم‌ و هجدهم‌ حكایت‌ دارد، البته‌ این‌ زیج‌ به‌ اندازه كافی‌ به‌ رصدهایی‌ كه‌ در پنج‌ رصدخانه مذكور، به‌ كمك‌ ابزارهای‌ سنگی‌ كه‌ جی‌سینگ‌ به‌ همین‌ منظور طراحی‌ كرده‌ بود، انجام‌ می‌گرفت‌، متكی‌ نبود. در عوض‌، بخشهای‌ زیادی‌ از آن‌ برگرفته‌ از زیج‌ الغ‌بیگ‌ و جدولهای‌ نجومی‌ فیلیپ‌ دو لاهیر بود. معلوم‌ شده‌ است‌ كه‌ جدول‌ ستارگان‌ زیج‌ محمدشاهی‌ اساساً همان‌ جدول‌ موجود در زیج‌ الغ‌بیگ‌ است‌ كه‌ جی‌سینگ‌ با افزودن‌ تقدیم‌ اعتدالین* آن‌ را روزآمد كرده‌ بود. همچنین‌ معلوم‌ شده‌ است‌ كه‌ جدولهای‌ مربوط‌ به‌ خورشید، ماه‌ و سیارات‌ در زیج‌ محمدشاهی‌ عیناً همان‌ جدولهای‌ لاهیر است‌ كه‌ فقط‌ تغییر از نصف‌النهار پاریس‌ به‌ نصف‌النهار دهلی‌ در آن‌ منظور شده‌ است‌ (مرسیه‌، ١٩٨٤، ص‌ ١٤٣ـ١٤٧؛ وان‌ دالن، ص‌ ٤١ـ٤٢). از این‌ زیج‌ نسخه‌های‌ متعددی‌ به‌جا مانده‌ است‌ (رجوع کنید به روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص‌٤٠٠ـ ٤٠١؛ برای‌ فهرست‌ نسخه‌های‌ آن‌ در كتابخانه‌های‌ ایران‌ رجوع کنید به قاسملو، ص‌ ٤٩ـ٥٢).

دست‌كم‌ دو نفر از همكاران‌ ایرانی‌ جی‌سینگ‌، به‌ نامهای‌ خیراللّه‌خان‌ مهندس‌ (شیرازی‌) و میرزاعابد، شناخته‌ شده‌اند (رجوع کنید به پینگری‌، ١٩٨٧، ص‌٣٢٢؛ قاسملو، ص‌٤٧؛ برای فهرست‌ منجمان‌ همكار جی‌سینگ‌ رجوع کنید به شارما، ١٩٩١، ص‌٢٤). خیراللّه‌خان‌ بعداً كتابی‌ به‌ نام‌ شرح‌ زیج‌ محمدشاهی‌ تألیف‌ كرد (رجوع کنید به استوری‌، همانجا).

تلاش‌ فراوان‌ جی‌سینگ‌ به‌ هیچ‌ كشف‌ تازه‌ای‌ در نجوم‌ منجر نشد، اما بی‌گمان‌ بر اثر حمایت‌ او بود كه‌ سنّتهای‌ نجوم‌ ریاضی‌ هندی‌ و اسلامی‌، شاید برای‌ آخرین‌ بار و پیش‌ از آنكه‌ تحت‌الشعاع‌ نظریه‌های‌ تازه نجومی‌ و ابزارهای‌ جدید اروپایی‌ واقع‌ شود، گسترش‌ یافت‌. جی‌سینگ‌ در ١١٥٦/١٧٤٣ در جی‌نگر فوت‌ كرد (بدخشی‌، ج ٢، حصه ٦، ص‌ ١٢٢).

منابع‌:
(١) محمدبن‌ رستم‌ بدخشی‌، تاریخ‌ محمّدی‌، ج ٢، حصه ٦، چاپ‌ امتیاز علی‌ عرشی‌، علیگره‌ ١٩٦٠؛
(٢) زیج‌ محمدشاهی‌، [تألیف‌ در ? ١١٤٠، مؤلف‌ ناشناخته‌ ]، نسخه خطی‌ كتابخانه مركزی‌ آستان‌ قدس‌ رضوی‌، ش‌ ١٢٠٢٠، نسخه عكسی‌ كتابخانه‌ بنیاد دایرهالمعارف‌ اسلامی‌؛
(٣) فرید قاسملو، «گزارشی‌ از نسخه‌های‌ خطی‌ زیج‌ محمد شاهی‌ و شرحهای‌ آن‌، موجود در كتابخانه‌های ایران‌»، تاریخ‌ علم‌ و صنعت‌ و ابزار علمی‌ در ایران‌: از قرن‌ چهارم‌ تا سیزدهم‌ ه ق، گردآوری‌ نصراللّه‌ پورجوادی‌ و ژیوا وسل‌، تهران‌: مركز نشر دانشگاهی‌، ١٣٨٢ ش‌؛

(٤) Arthur Ffolliott Garrett and Chandradhar Guleri, The Jaipur observatory and its Builder ) Maharaja Sawai Jai Singh), Allahabad ١٩٠٢;
(٥) George Rubsy Kaye, The astronomical observatories of Jai Singh, in Islamic mathematics and astronomy , collected and reprinted by Fuat Sezgin, vol. ٩٣, Frankfurt am Main: Institute for the history of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, ١٩٩٨;
(٦) David A. King, "A handlist of the arabic and Persian astronomical manuscripts in the Maharaja Mansingh II library in Jaipur", Journal for the history of Arabic science,٤ (١٩٨٠);
(٧) Raymond Mercier, "Account by Joseph Dubois of astronomical work under Jai Singh Sawa'i", Indian Journal of history of science , vol.٢٨, no.٢ (١٩٩٣);
(٨) idem, "The astronomical tables of Rajah Jai Singh Sawa'i", in ibid, vol, ١٩, no.٢(١٩٨٤);
(٩) David Pingreee, "An astronomer's progress", Proceeding of the American philosophical society , vol. ١٤٣, no. ١ (March ١٩٩٩);
(١٠) idem, "Indian and Islamic astronomy at Jayasimha's court", in From deferent to equant: a volume of studies in the hisotry of science in the ancient and medieval Near East in honor of E.S. Kennedy , ed. David A. King and George Saliba, New York: The New York Academy of Sciences ١٩٨٧;
(١١) idem, "Islamic astronomy in Sanskrit", Journal of the history of Arabic science , ٢ (١٩٧٨);
(١٢) idem, "Philippe de La Hire's planetary theories in Sankrit", in From China to Paris: ٢٠٠٠ years transmission of mathematical ideas , ed. Yvonne Dold-Samplonius etal ., Stuttgart: Franz Steiner Verlag, ٢٠٠٢;
(١٣) idem, "Sanskrit translations of Arabic and Persian astronomical texts at the court of Jayasimha of Jayapura", Suhayl, ١(٢٠٠٠);
(١٤) Boris Abramovich Rozenfeld and Ekmeleddin Ihsanoglu, Mathematicians, astronomers and other scholars of Islamic civilization and their works (٧ th -١٩ th C.), Istanbul ٢٠٠٣;
(١٥) Sreeramula Rajeswara Sarma, "Indian astronomical and time- measuring instruments: a catalogue in preparation", Indian journal of history of science , vol. ٢٩, no. ٤ (١٩٩٤);
(١٦) idem, "The Safiha Zarqaliyya in India", in From Baghdad to Barcelona , ed. Joseph Casulleras and Julio Samso, vol. ٢, Barcelona: Instituto Millas Vallicrosa de Historia de la Ciecia Arabe, ١٩٩٦;
(١٧) idem, "Translation of scientific texts into Sanskrit under Sawai Jai Singh", Sri Venkateswara University Oriental Journal , ٤١(١٩٩٨);
(١٨) idem, "Yantraraja: the astrolabe in Sanskrit", Indian journal of hisory of science, ٣٤(١٩٩٩);
(١٩) Virendra Nath Sharma,"Astronomical efforts of Sawai Jai Singh: a review", in History of oriental astronomy , ed. G. Swarup, A. K. Bag, and K. S. Shukla, Cambridge: Cambridge University Press, ١٩٨٧;
(٢٠) idem, "Muslim astronomers at Jai Singh's court," Journal for the history of Arabic science , vol. ٩ (١٩٩١);
(٢١) idem, Sawai Jai Singh and his astronomy , New Delhi ١٩٩٥;
(٢٢) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , vol. ٢, pt.١, London ١٩٧٢;
(٢٣) Benno Van Dalen, "Origin of the mean motion tables of Jai Singh", Indian Journal of history of science , vol. ٣٥, no.١ (March ٢٠٠٠);
(٢٤) Yantraprakara of Sawai Jai Singh, in Studies in history of medicine and science , ed. and tr. Sreeramula Rajeswara Sarma, X-XI (١٩٨٦-١٩٨٧), Supplement .

/ سری‌ رامولا راجِسْوارا سارما /

تصاویر این مدخل:
تعدادی از ابزار های نجومی در رصدخانه جی سینگ در دهلی منبع: Islam: art and architecture, ed. M.Hattstein, {koln}: konemann,٢٠٠٤,p.٥٥
ابزار جفتی جی پرکاشه - ینتره در رصدخانه جیپور عکی از : محمد باقری